domingo, 7 de agosto de 2022

Os montes Nervasos nos Ancares lucenses

No ano 419 o exército de Hermerico, primeiro rei suevo da Gallaecia Lucense e Bracaranse, nunha campaña militar de expansión territorial contra os vándalos asdingos, dirixidos polo seu rei Gunderico, que ocupaban a Gallaecia Asturicense, foi sitiado por estes e obrigado a replegarse cara ós montes Nervasos.

Como ata o de agora o topónimo semellaba desaparecido, o lugar onde se desenvolveu este episodio histórico fora reducido, xa que logo ocurríu nunha fronteira territorial, a Arbás del Puerto (na fronteira entre Asturias e León). Mais di Vicetto que non se comprende esta retirada na que os suevos, en lugar de replegarse cara ó seu territorio, "metíanse máis e máis no corazón da madrigueira enimiga". A redución Nervasos - Arbás supón ademáis que o topónimo chegaría con erros de transcrición, sendo a forma correta Ervasos, o que é moito supoñer. O certo é que non houbo tal erro, pois consta de Hidacio "Narbasis montibus" (montes Narbases). Tamén Ptolomeo mencionara un foro ou feira do pobo dos Narbasos, na Gallaecia Lucense. 

Microtopónimo Fontes dos Narvases en Deva (Cervantes). Citado por Hubschmidt como Fonte dos Narvasoes segundo as minutas cartográficas do IGN (1).

Microtopónimo Narvasio (Donín - Becerreá).

Microtopónimo Nervaso (A Borquería - Becerreá).

A proliferación do topónimo Narvases / Narvasio / Nervaso na zona dos Ancares lucenses (concellos de Navia de Suarna, Cervantes e Becerreá) obriga a resituar a lexendaria batalla dos montes Nervasos nesta zona fronteiriza entre a Gallaecia Lucense e a Asturicence (León). A retirada do exército de Hermerico sería, como é lóxico, dende o territorio ocupado polos vándalos cara ó seu, replegándose nos Ancares.

No dicionario de Aníbal Otero (1967) rexístrase o sustantivo nervaso como nome da caña do maíz, e dise que a súa etimoloxía é o latín nervium, "nervio, tendón". Nós pensamos que os topónimos derivan dunha antiga raíz indoeuropea *sneu, "fluír", a mesma que dá o latín nervium ou o grego νεῦρον (neuron -> neurona). Podería terse aplicado tardiamente ó tallo fibroso dalgúns cereais, como a caña do maíz, máis en orixe aplicaríase a paisaxes fluviais formadas por numerosos regos que van tributando uns noutros ata acadar o cauce principal, formando como un sistema nervioso fluvial; ou ben, ás aristas montañosas, que forman as nervaduras dunha bóveda. Considerámolo, pois, un hidro-orónimo paleoeuropeo que podería ter sido o nome primitivo dos Ancares.

(1) "Substratprobleme: eine neue iberoromanisch-alpinlombardische Wortgleichung vorindogermanischen Ursprungs und die vorindogermanischen Suffixe -ano- und -s(s)-", Vox Romanica, 1969.

lunes, 25 de julio de 2022

Nós de Salomón e labirintos: os camiños que non pode transitar o demo

Leite de Vasconcelos estudara o risco de Salomón (pentalfa ou estrela de cinco puntas, ás veces trazada con seis puntas) e o nó de Salomón (dous eslabóns entrelazados), ó que chamaba "sino Saimão dobrado". Ámbolos dous foron considerados por el deseños máxicos de carácter apotropaico, xa que a miudo aparecen representados conxuntamente e son intercambiables. No códice miniado do Apocalipse de Lorvão (ano 1189) atopounos debuxados xuntos e descritos como caracteres ou signos salomonis (v. Leite de Vasconcelos: Signum SalomonisO archeologo português, 1918, px. 238).

Pedra para "afugentar as invejas" cun risco de Salomón inscrito nun círculo, pentágono inacabado e posibles espíritus fóra del; museo de Marvão.
(C) Dolores González de la Peña, 2007.

Firma con nó de Salomón que parte dunha cruz esvástica central, feita polo notario de Bergantiños na Doazón ó Mosteiro de San Pedro de Soandres, 1415. (C) Arquivo Galiciana.

Outra firma notarial con nó de Salomón e cruz esvástica central, esta vez sobre peana e coroado doutra cruz. Doazón de Fernán Pérez de Andrade o Boo da granxa de Saa en Santa Marta ó mosteiro de Monfero, 1395. (C) Arquivo Galiciana.

Estes deseños aparecen nos vaos das vivendas e dos templos (ás veces como rosetóns), no enxoval doméstico, nos xugos dos bois, grabados na pel dos animais e dos homes (tatuaxes documentados polo investigador portugués c. 1890), trázanse no chan chegado ó caso de se enfrontar a espíritus maléficos... teñen porén carácter protector ou apotropaico. Mesmo nos documentos notariais semella que a súa presenza tivo orixe neste costume profiláctico.

É superstición moi extendida que o demo só pode seguir camiños dereitos (cecais por iso deus escribe con liñas tortas?): os chineses pensan que os espíritus maléficos só poden camiñar en liña recta (Mosley, Landon e Evitt: Gold in General, and the Gold Coast in Particular, 1935, px. 35), en África crese o mesmo dos demos (Gehman: African Traditional Religion in Biblical Perspective, 2005, px. 270).

Podemos, pois, ligar con esta crenza os seguintes datos fornecidos por Leite de Vasconcelos no seu traballo: "o sino-saimão, traçado no chão, goza de virtudes sobrenaturais. «Dizem alguns que pela estrada em que estiver ... não poderão passar feras nem animais nocivos» [...] Ouvi a mesma superstição, pouco mais ou menos, em Mesão Frio; quem me informou, acrescentou que o Diabo não pode ver o sino-saimão, por este ser feito de cruzes" (op. cit., px. 237). Trátase ó noso xuízo do mesmo feito, senón por que razón o diaño non podería pasar, nin sequera ver, estes deseños enmarañados?

Do mesmo xeito, os petróglifos de labirintos, que tamén se forman dende unha cruz central, teñen en Estonia a función de alonxar os ventos non favorables á navegación: "in 1931 Peeter Mey mentions an old fisherman who remembered that it was possible to allay bad weather and storms by using a labyrinth" (Kraft e Selirand: Labyrinths in Estonia, Caerdroia, 1990).

Quaternitas ou syzigia? Non


Unha variante do nó de Salomón segundo a clasificación de Leite de Vasconcelos. Correspóndese coa figura 234 da obra do autor, mais esta vai entrelazada cun círculo. (C) Monestirs.cat

Carolina Casal Chico ten un interesante artigo, "Tralas pegadas da cultura bieita" (Profano y pagano en el arte gallego, Semata, 2003), no que desenvolve a posibilidade de ser esta figura que se repite moito nas igrexas ou nos dinteis das vivendas antigas, unha quaternitas ou syzigia; o que ven sendo unha representación esquemática do mundo nas vellas cosmoloxías ou cosmografías de concepción platónica. Ó noso xuízo non é así, ó cadrar o deseño coas figuras xeométricas que estudara Leite de Vasconcelos en 1918, e vir situado nas mesmas ubicacións nos accesos, coa función apotropaica descrita polo autor. Neste sentido tamén se pronuncian no blog Románico Digital (Fredinandus: "San Martiño y el mundo mágico gallego protector", 2021).

sábado, 23 de julio de 2022

Vao da Denociña - Vilariño de Chacín (Mazaricos)

Fervenza de Santa Leocadia en Vilariño de Chacín, río do Vao da Denociña.
(C) Andregoto Galíndez, 2022.

Aínda que o termo denociña / denonciña / donosiña / donicela / doniña ("señorita"), cós característicos sufixos diminutivos agarimosos, está moi arraigado no noso país para referirse ó mamífero mustela nivalis, pensamos que non só se aplicou a el. O hábitat desta fervenza, un pequeno paraíso amazónico, non é propio do mustélido, e si das libélulas da suborde odonata.

No artigo de Romay, Cordero-Rivera, Romeo et al., "Nomes galegos para as libélulas (orde Odonata) da Península Ibérica" (Chioglosa, 2011), de feito amósase que un deles, donceliña, é o nome có que se designa, cando menos, ás libélulas do xénero Coenagrion.

Coenagrion pulchellum ou donceliña fermosa. (C) Wikipedia.

Os derivados do latín domina, "señora", aplicáronse con frecuencia a estes belísimos insectos: por exemplo a Calopteryx Virgo (gaiteiriño) que vimos na fervenza é chamada Beautiful Demoiselle / Damselfly en inglés e doumaiselo / damaiselo / damizele en francés. Estas designacións entran dentro do mecanismo do tabú polo que se evita chamar polo seu nome ós animais que se teme ou que, dalgunha forma, se consideran máxicos (serán as libeliñas as nosas fadas?).

Supoñemos, pois, que o nome de donceliña / denociña, etc. foi usado amplamente para referirse a outros xéneros de libélulas, como á Calopteryx que atopamos no Vao da Denociña.

Calopteryx Virgo ou gaiteiriño azul. Cecais sexa a Denociña ou Señorita que deu nome o río do Vao da Denociña; imaxe capturada na fervenza de Santa Leocadia. (C) Andregoto Galíndez, 2022.

Parece ser que o gaiteriño azul é unha especie estenoica, que só vive e se reproduce nun ámbito ecolóxico moi estable e limpo, de aí o senso de "estreito" (stenos), polo que a súa presenza continuada nun mesmo lugar xustificaría o nome do río e, ó tempo, polas condicións ambientais anteditas, o nome de Vao da Denociña funcionaría como bioindicador dun ambente moi puro e augas oligotróficas.

Prau, Praúa, Pravia, Piadela, Pravío

Do latín pratum, "prado", mediante a lenición ou suavización do son oclusivo sordo t > d > 0 chégase en asturiano a prau. Ó redor dos praos de Pravia existe o microtopónimo Praúa, hoxe conservado no rueiro como Avenida de Prahúa, cunha h intercalar que, como indica García Arias, separa a acumulación vocálica "en un intento de señalar la diferencia silábica".


Nós non consideramos Praúa un derivado do latín prata máis sufixo diminutivo -UCA, como fai García Arias, senón un femenino ou neutro plural en -a, formado analóxicamente a partir da base prau. Prau-a > Praúa sería, pois, unha forma de referirse ó conxunto homoxéneo dos praos cando en lugar de estar salpicados polo territorio van xuntos e contiguos ó modo das leiras das agras.

Semella que o nome da poboación tamén tería entón esta mesma orixe, pois Pravia podería ser resultado da posterior consonantización do wau intervocálico de Praua > Prava, cunha terminación -ia espontánea, que na historia do topónimo galego Piadela documéntase alternando coa outra no ano 1160: "in fraga Prauia scilicet aliquando Piava [...] per uiam de Genrrozo" (CODOLGA: documentación do Tumbo do Priorato das Cascas). O Pravia asturiano non sería polo tanto a frase preposicional "per Avia", de núcleo hidronímico, como adoita formularse por parte dos investigadores (García Arias, Xulio Concepción). Pravia sería literalmente, "a vila dos praos, do conxunto dos praos".

Na Crónica Albeldense (s. IX) dise do princeps Silo que "iste dum regnum accepit in Praua solium firmauit".

Propoñemos a mesma evolución para Pravío (Cambre) e a Pravia galega, hoxe Piadela (Betanzos), dende un pratum > prau. A fase orixinal Pravia alterna con Piava (ambas aparecen como equivalentes no documento do ano 1160). É dende esta última que se forma o diminutivo Piavela (ano 830), que termina sendo o actual Piadela, segundo demostrara Abelardo Moralejo ("Notas acerca de algunos topónimos de la comarca de Betanzos", Anuario Brigantino, 1981), aínda que o autor non lograra achegarse ó significado deste Piava / Piavela.

Os fenómenos de lenición celta e mantemento e consonantización do wau ó darse nesta serie fornecen indirectamente unha cronoloxía relativa para os mesmos: a lenición (t > d > 0) tivo que ser moi anterior á consonantización do wau (w > v / b), que implica betacismo. A lenición celta non é porén posterior ó betacismo, como se supón (v. Cano Aguilar, Historia de la lengua española, 2013, px. 118, punto 5.2.3) senón que tería xurdido en plena romanización aínda que os primeiros casos documentados daten do século II. 

jueves, 21 de julio de 2022

Representacións da alma na arte rupestre paleolítica

Por unha destas casualidades non tan casual, xa que neste achádego ten moita relevancia a miña afición á arte rupestre e levo na miña cabeciña moitas lecturas de especialistas na materia e visitas ben aproveitadas a xacementos ó ar libre e covas con arte rupestre prehistórica (grottes ornées), topei coa chave que permite interpretar a escena principal que se representa en moitas delas, cecais en todas.

Ata o de agora teño moi presente a hipótese de Lewis-Williams, á que lle adicara algunha entrada no blog, na cal se sostén que nas escenas da arte rupestre prehistórica se poderían ter representado as visións que experimentaban os xamáns nos seus transos ou viaxes ó Alén có obxecto de se comunicar cós espíritus (animais, antepasados). Tamén barallara a posibilidade de seren representacións dun antigo mito da creación, hipótese que Jean Löic Le Quellec e Julien d'Huy teñen estudado en profundidade en varias ocasións.

Doutra banda, temos tamén fornecido evidencias do xamanismo prehistórico ó contextualizar e identificar adecuadamente os chamados "bastóns de mando", e ata atopáramos, tamén por unha destas casualidades non tan casuais, un novo cabaliño na cova de El Pindal:

O enfoque máis plausible, no que atinxe á interpretación destas escenas nas que os animais son as figuras principais plasmadas nas covas, terá en conta as crenzas e prácticas do xamanismo (primitiva relixión) e os mitos cosmogónicos dos seres humanos da prehistoria.

Entre estas figuriñas animais das escenas existen unhas que teñen especial relevancia, e que se definen como teriantrópicas (medio animais medio homes), teriomorfas (animalescas) ou antropomorfas (case humanas). Xa tiñamos visto e tratado algunhas delas, como a do posible xamán da cova de Hornos de la Peña (San Felices de Buelna - Cantabria). Así pois, animada pola lectura do recente paper de García de la Cuesta ("Averamientu a los antropomorfos de la cueva la Peña Candamu - Asturies") achegámonos ata San Román de Candamo (Pravia) estes días.

1. Figura teriomorfa ou teriantrópica da cova de Hornos de la Peña.

Na cova de Candamo vimos, na réplica do Centro de Interpretación, a figuriña que rápidamente se identifica coa de Hornos de la Peña.

2. Sobre a corna do gran cervo ferido, coma en equilibrio, a figuriña teriomorfa. Reprodución de José Prieto que replica o gran panel da cova de Candamo - Centro de Interpretación. (C) Dolores González de la Peña, 2022.

Vese que námbalas dúas se representa o mesmo. Mais que é? Pola nosa parte seguiriamos a pensar que se trata de xamáns, ou de númenes, xa que, logo, vimos de ler a bibliografía citada por García de la Cuesta, particularmente o estudo de David Alvargónzalez: "El problema de la verdad en las religiones del Paleolítico" (Ponencia al congreso Filosofía y Cuerpo: debates sobre la filosofía de Gustavo Bueno - Murcia, 10 al 12 de septiembre de 2003).

Se non fose porque na zona esquerda do panel da reprodución de Prieto atopamos unha cerva preñada que ten no seu ventre a mesma figuriña, aínda seguiriamos a falar de xamáns. Procuramos a corroboración do gravado visitando o interior da cova: e efectivamente aí estaba. A percepción da cerva preñada non é común, como ben apuntou a guía ó comentalo eu; mais non ten misterio algún nin é achacable a percepcións paranormais, pois xa vira representacións de femias preñadas na arte rupestre ó ar libre, en Siega Verde (Salamanca).

3. Representación dunha cerva preñada mediante o gravado dun teriomorfo no seu ventre. Panel da réplica de José Prieto no Centro de Interpretación da cova de Candamo. (C) Dolores González de la Peña, 2022.

4. Femia preñada nos paneis de Siega Verde (Salamanca). (C) Dolores González de la Peña, 2007.

Trátase porén, non nos cabe dúbida, de figuracións de embrións ou fetos, dentro e fora dos animais, neste caso (figura 2) escapando do corpo no momento da morte. Unha especie de "homúnculos" animais representan o principio da vida, o espíritu ou alento vital, a alma: a ánima que caracteriza por antonomasia ós animais é plasmada ou imaxinada coma un pequeno animal embrionario no interior doutro, ó xeito dunha matrioshka rusa. O ser humano, fai entre 35.000 e 16.000 anos, sábese vivo, evidentemente, pero ademais pregúntase que é o que motiva a súa vida e a dos animais. Como naquela época recuada só podía partir das inferencias e datos obxectivos fornecidos pola ontoxénese dende o estado embrionario, vencellará tódalas súas creenzas existenciais a este feito e considerará ó embrión como xérmolo da vida individual e, ó tempo, ánima interior con capacidade de transmigrar ou saír cara algures... A crenza na "alma" neste sentido vese por exemplo entre os yanomami do Amazonas na película Dragonfly (Shadyac, 2002).

A complexidade do concepto de alma nas culturas primitivas ou arcaicas dos cazadores-recolectores ponse de relevo na crenza nas almas múltiples dos xívaros: eles consideran que o ser humano ten tres almas, a arutam wakani, a muisak wakani e a nekás wakami. "A nekás wakani é unha alma pasiva que abandona o corpo dunha persona cando morre e atravesa unha metamorfose que pasa por tres estadios: primero volta ó fogar onde a persona naceu e revive toda a vida da persona, sempre famento e asexando entre as sombras do xardín ou da casa baixo a forma dun cervo ou dunha curuxa; logo a nekás wakami cambia á forma dun diaño, e revive a vida da persona de novo, vagando famento polo bosque; finalmente cambia ó aspecto dunha volvoreta enorme e ó pouco cae ó chan e desfaise en vapor de auga" (D.J. Wilson, Indigenous South-Americans of the Past an Present, 2018).

Para Bremmer (seguindo a Hultkrantz) "a forma máis importante non humana na que se manifesta a alma externalizada é a teriomórfica, que constitúe unha evidencia da crenza na transmigración" (The early Greek concept of Soul, 1987, px. 64). Para nós o teriomorfismo non sería máis cunha forma de representar a característica indiferenciación dos embrións ou fetos nos seus primeiros meses de existencia (a ontoxénese reproduce a filoxénese). O asunto da natureza animada ou animal destes chega ata nosos días, e fora tema recurrente que preocupara a Porfirio na súa obra Ad Gaurum (s. III).

Nas covas-santuario parécenos vislumbrar, pois, nestas representacións un complexo de crenzas existenciais animistas, propias do xamanismo, e vencelladas á autopercepción como ser vivo e ó misterio da vida, que conformarían unha relixión baseada na transmigración e no culto as almas animais dos antepasados.

domingo, 17 de julio de 2022

Castro e pazo de Bretoña - A Pastoriza

O castro de Bretoña fora proposto por Sánchez Pardo como modelo de continuidade de ocupación dun asentamento dende a Idade do Ferro: "situado en la aldea de igual nombre y que fue excavado parcialmente en los años 70 del s. XX por M. Chamoso Lamas (1975), localizando una ocupación romana así como una iglesia primitiva y una necrópolis que podrían corresponder a un monasterio-episcopado tardoantiguo" ("Castros y aldeas galaicorromanas...", Zephyrus, 2010).

Na descrición que del fornece Villaamil e Saavedra no século XVIII (Noticias de la Santa Iglesia de Mondoñedo) vemos que cumple a característica, recurrente neste casos, de ter albergado con posterioridade a igrexa no seu interior: "[...] uno de los mayores castros o fortalezas antiguas que tuvo el Reino de Galicia; los del foso o muro principal ocupan cerca de cuatro mil y quinientas toesas en cuadro, y los del contrafoso se extienden a la mitad más. Dentro de este cerco está situada la parroquia, que es una iglesia dedicada a la Asunción de Nuestra Señora".

No folio seguinte o prior de Mondoñedo fala sobre o nome que recibía unha das casas pegada ó exterior do foxo polo sur, a Casa do Zebedeo, e explica que pode non ser unha tradición orixinal a que liga o lugar ó Apostólo Santiago, aínda que engade que "contra este argumento negativo [que autores anteriores non teñan mencionado o nome da casa] tenemos en los foros antiguos, que pasa de 200 años hizo el Cabildo de Mondoñedo a favor de los causantes del labrador que la habita, la circunstancia de nombrarse en ellos A Casa do Pazo, que quiere decir la Casa del Palacio, expresión que no se puso sin misterio; a que se agrega que este mismo labrador goza (y gozaron sus ascendientes) la exención de las cargas comunes del voto, que generalmente pagan al Apóstol Santiago en todo el Reino, y no reconoce el señorío temporal del obispo de Mondoñedo con aquella cantidad anual de maravedís que pagan sus vecinos; los que miran el uso de esta regalía sin los celos que entre personas iguales suelen ocasionar estas diferencias. No está ligada esta singularidad a la persona, sino a la misma casa, porque si el labrador pasa su habitación a otra, pierde el privilegio y se confunde con el común de los paisanos".

Topamos pois cunha primeira evidencia na que se expón a exención tributaria dun pazo castrexo, aquí interpretada por Villaamil e Saavedra como posible mostra dun vínculo da Casa do Pazo de Bretoña có Apóstolo Santiago Zebedeo.

Conxunto castrexo-pacego. (C) Dolores González de la Peña, 2019.

O pazo, como é xeral, ía situado no exterior do recinto do Ferro, inmediato a este aínda que indepedente del; inclusive anterior ó propio castro se seguimos a proposta etimolóxica do profesor Moralejo, que suxería para a etimoloxía de pazo o indoeuropeo *palatiom, "casa absidal neolítica anexada ó seu recinto pecuario" (hipótese de Moralejo-Best). Semella evidente, pois, que o que refire Villaamil dá conta dun dereito consuetudinario mantido durante uns tres milenios, motivado por ser o lugar que ocupaba a Casa do Pazo o núcleo orixinal neolítico do asentamento gandeiro, formado pola vivenda do pastor e o curro (castro). Posiblemente por iso non lle tributaba nin lle tributaría a ningunha autoridade posterior, como a eclesiástica.

Maqueta do Castro de Bretoña, da que aproveitamos as casiñas de fóra para dar idea de como se podería ter articulado o espazo castrexo-pacego. (C) Eva Seoane - CIN Bretoña, 2020.

viernes, 15 de julio de 2022

Punxeiras e Carboeiras


Negativos da extracción da turba en O Castro (Bermui - As Pontes de García Rodríguez) sobre o letreiro có nome do terreo, As Carboeiras. (C) Visor PBA, capa do Voo Americano de 1956-57.

Sospeitamos que o microtopónimo Punxeiro, como As Punxeiras, non ten que ver coa planta chamada poexo, de escaso ou nulo aproveitamente no noso país, nen sequera para botarlle ó gazpacho, ó que lle dá, por certo, un gusto moi fresquiño. Esta proposta do poexo é a que se atopa en xeral na bibliografía, por exemplo: "o topónimo contén probablemente o resultado galego do latín pulegiaria, derivado de pulegiu ‘poexo, poexos’ (planta herbácea recendente de flores azuis ou moradas, propia de lugares húmidos). O significado de Punxeira sería ‘lugar onde abundan os poexos’ (Toponimia de Ames, de López Boullón).

En relación coa actividade extractiva de aproveitamento forestal que tivo lugar nas Carboeiras, a carón do Castro de Bermui, máis ben supomos que Punxeiro e As Punxeiras poderían ser derivados de punxa, "leña do monte" (nos dicionarios de Eladio Rodríguez e Franco Grande). Un Punxeiro ou unha Punxeira sería entón un terreo destinado a coller a leña do monte, porén comunal para uso dos veciños.