Mostrando entradas con la etiqueta lingüística. Mostrar todas las entradas
Mostrando entradas con la etiqueta lingüística. Mostrar todas las entradas

sábado, 4 de julio de 2020

Percepción da cor da capa do gando vacún en Galicia: os 28 nomes e as 28 cores


Listamos os vintaoito nomes e engadímoslles vintaoito cores ás capas simples, isto é, sen mesturar, do gando vacún galego. Non temos en conta os nomes das capas que teñen pintas ou franxas doutras cores, ou presentan no fociño, na fronte ou nas patas outra cor que no resto do corpo. Fonte: elaboración propia a partir dos nomes e explicacións fornecidas en O Libro da Vaca. Monografía etnolingüística do gando vacún (Benavente Jareño e Ferro Ruibal, Xunta de Galicia, 2010). Nota: teixa ten dous valores cromáticos distintos na miña fonte.

Asemesmo, o aspecto saudable do gando vacún reflíctese con moita frecuencia co uso por parte dos donos dos animais dos termos lucido e nidio. Ámbolos dous con semas vencellados ó brillo radiante e lustroso do pelo das vacas, máis intenso canto máis oscura é a capa de cor.

De seguro que existen máis termos que nomean a franxa cromática continua que vai do branco ó negro nas gamas das cores naturais das capas do gando vacún, e que aínda están sen recoller.

O feito de nomear un segmento cromático pertencente ó continuum de cores implica individualizalo e distinguilo do resto; esa cor é relevante e culturalmente pertinente para unha comunidade. É ben coñecido que o factor cultural determina a percepción das cores, ou dito doutra forma, que coa linguaxe fórmase o pensamento e unha cultura común. Vou poñer o famoso exemplo das linguas da familia esquimo-aleutiana, que distinguen mediante catro palabras diferentes uns feitos para nós irrelevantes: aput é a neve cando xa caeu no chan; qana é outra cousa moi distinta, a neve cando está caendo; piqsirpoq é a neve dunha ventisca axitada polo vento, tambén outro referente que non ten que ver coas outras neves; qimuqsuq é a neve acumulada nun ventisqueiro (Franz Boas, 1911, Handbook of American Indians Language). Para nós todo é "neve", para eles non.

O mesmo pasa coas cores, tanto na súa individualización como nas consideracións culturais que as inclúen nunha ou noutra gama: o inglés blue, "azul", provén do mesmo termo que deu en serbocroata plavi, "de cabelo loiro". Outro caso ven na táboa de arriba: loura e loureira teñen dous valores cromáticos moi diferentes na mesma lingua, o que nos leva a prantexar que o máis antigo é o da cor máis oscura e intensa, semellante á cor do loureiro (laurus). Como se xerou o outro?

Sandra Busatta no seu artigo "The Perception of Color and The Meaning of Brilliance Among Archaic and Ancient Populations and Its Reflections on Language" (Antrocom Online Journal of Anthropology, 2014) trae o exemplo dos gandeiros Xhosa, de África, que non teñen nomes para a cor verde ou azul, e sen embargo teñen vintaseis nomes diferentes para as cores do seu gando, segundo Magnus. Nós gañamos por unha ou dúas, e deixando fóra, como dixen, unha gran chea de nomes que designan as capas mestas.

Doutra parte, sinala a autora que todos os investigadores manifestan que atopan dificultade en entender como se artellan nestas culturas dos cattle breeders africáns as cores e a linguaxe gandeira: non é doado saber se previamente houbo un léxico de cores que se aplicou ó gando ou se o léxico do gando creou os nomes das cores. Nós podemos apuntar que é mellor hipótese de traballo a segunda: así funciona en Galicia, onde tanto a cor do cabelo da muller como o aspecto xeral da súa pel noméase polas cores das capas das vacas aínda hoxe. A ver se damos quitado ese costume e deixámolo para o estudo dos antropólogos como fenómeno etnográfico arcaico, que non somos gando!

No artigo de Busatta, discútese tambén a importancia que no pasado tivo o aspecto brillante, lustroso, luminoso, radiante, vivo e saudable dos seres e dalgúns elementos como a auga ou o lume, frente a cor dos mesmos, que se consideraba unha característica moi secundaria. Na miña opinión, a importancia do factor luminosidade explicaría o desprazamento dalgúns nomes dunha a outra cor, según se considerasen máis ou menos brillantes baixo o avatar dun determinado valor cromático (así o caso de loura / loureira xa comentado).

Logo préstalle moitísima atención a "The problem of the blue-green color". O problema de como xurden estas cores ten un punto de partida que Busatta non menciona, son cores que non son propias do gando (aínda que si están na Natureza). O azul e o verde tambén están ausentes da paleta de cores da arte rupestre paleolítica, e da lingua dos gandeiros Xhosa. Non son as cores do gando, logo non estiveron entre as primeiras cores culturalmente percibidas nas sociedades gandeiras. A cor da herba foi completamente irrelevante para eles, así como a do ceo: "non cores" que non era preciso distinguir. A prevención contra estes "non cores" reflíctese no cantar: "ollos verdes son traidores, azuis son mentireiros, os negros e acastañados son firmes e verdadeiros".

Gando vacún pacendo e remoendo fronte á cova de La Loja en Asturias.
(C) Dolores González de la Peña, 2019.

viernes, 17 de agosto de 2018

La llegada, de Villeneuve, y su errónea aplicación de la hipótesis de Sapir-Whorf

Esta interesantisima película, muy recomendable para los amantes de la ciencia ficción, fundamental para los que sean, además, lingüistas, se basa en la teoría de Sapir-Whorf, que establece que las categorías gramaticales de una lengua dada, como por ejemplo el tiempo (la temporalidad lingüística expresada sobre todo mediante el paradigma verbal), estructuran o moldean nuestra forma de comprender la realidad física, el mundo.

En lo que respecta a la categoría gramatical tiempo, el efecto es tan llamativo que en las lenguas que conceptúan el pasado delante del observador y el futuro tras él se altera la dirección de la flecha del tiempo físico, que corre hacia el pasado, mientras que para nosotros va hacia al futuro, y no por una razón física objetiva, sino porque llevamos impresa la temporalidad lingüística de esta forma.

(C) La llegada, D. Villeneuve, 2016.

En la película de Villeneuve la categoría gramatical tiempo de la lengua de los extraterrestres llamados Abbot y Costello no es lineal, sino simultánea o circular, pudiendo recorrerse en uno u otro sentido o a saltos. El fallo de esta idea, que habría sido perfecta de no producirse la muerte de Abbot, es que no tiene en cuenta el universal lingüístico que predice y exige una concepción lineal del tiempo en toda especie destinada a morir.

sábado, 9 de enero de 2016

Prismos y Sésamo: dos numerales paleoeuropeos en la toponimia de Galicia

A pesar de que en la bibliografía especializada los topónimos prerromanos Segisamo y Segisama se explican como superlativos del celta *sego, "fuerte", lo más probable es que, siendo superlativos, su base sea el numeral seks, "6", ya que de ellos no solo proceden los topónimos actuales Sésamo y Sísamo (A Coruña), Sasamón (Burgos) y Sesma (Navarra), sino también el sustantivo sesmo o sexmo, "unidad territorial formada por varios municipios para la administración de sus intereses comunes".

Las agrupaciones habitacionales que forman su denominación con una base numeral utilizan con frecuencia unidades del segundo o tercer orden; en base 10 estas serían las decenas y las centenas. Así el topónimo Santifoga o Zanfoga, de centum foca, "100 fuegos o hogares", aunque sea muy improbable que hubiese habido exactamente 100 viviendas. La intención expresiva era reflejar una gran cantidad o tamaño usando una cifra redonda de orden superior. Cambiando de base a la duodecimal, otro ejemplo de numeral que da nombre a una agrupación territorial es cantref, hoy 100 (hundred) pero anteriormente con el valor de 12 (100 = 12).

En el topónimo Segisamo, además de la antigua forma de superlativo en -ísamo / -ísama, aparece señaladamente el 6 como cifra del segundo orden, lo que implica la existencia en antiguo europeo de una base senaria previa a la adopción de la decimal. Pero Segisamo, y su derivado sesmo, no serían una agrupación exacta de 6 municipios, sino una agrupación de orden superior, una confederación.

En el caso de Prismos (Fene) el ordinal en superlativo indica la posición anterior o delantera del lugar, tal vez fronteriza o relevante en el conjunto del territorio. El peligno, un dialecto del osco, poseía esta misma forma arcaica del numeral, prismu < prisamos, de donde procede el latín primus.

jueves, 16 de julio de 2015

El caballo-perro indoeuropeo

En uno de sus fascinantes y divertidos ensayos Stephen Jay Gould se dedica a intentar averiguar de dónde proviene la idea de comparar, en la bibliografía científica, al Eohippus, el diminuto antepasado de los caballos, con un perro de caza, concretamente con un fox terrier, aunque la raza sea aquí irrelevante. En su ensayo ("The Case of the Creeping Fox Terrier Clone") queda claro que al autor le sorprende un símil ajeno por completo a sus vivencias culturales, y puesto que carece de base científica reprueba su continua aparición en los libros de texto. Hay que decir también que Jay Gould no consigue explicar la base del símil, y se limita a rastrear sus primeras apariciones en la bibliografía científica de habla inglesa.

En la Enciclopedia of Indo-European Culture, de Douglas Q. Adams, se recoge la idea que han sostenido algunos autores (p. ej. Wescott) de que el indoeuropeo ekwos, "caballo", podría ser un derivado temático de kuon, "perro", para finalmente descartar la posibilidad por la distancia semántica entre ambos referentes a pesar de que "some American Indian tribes did employ the word for 'dog' to the newly introduced horse".

Antes de rechazar por completo la identidad lingüístico-cultural entre perros y caballos podríamos repasar una leyenda galesa en la que el rey Arturo sale de caza con su lebrel, llamado Cabal o Cavall / Cafall, esto es, Caballo: "Est ibi cumulus lapidum, et unus lapis superpositus super congestum, cum vestigio canis in eo. Quando venatus est porcum Troynt, impressit Cabal, qui erat canis Arthuri militis, vestigium in lapide, et Arthur postea congregavit congestum lapidum sub lapide in quo erat vestigium canis sui, et vocatur Carn Cabal" (The Mabinogion, de Charlotte Guest). Por lo visto, lo que en el texto se define como canis, "perro", no era otra cosa que un caballo llamado, para más señas, Caballo. Por si quedaran dudas, son los caballos, y no los perros, los que aparecen en el folklore popular para explicar los petroglifos en forma de herradura: aquí el caballo de Arturo, en España el de Santiago.


Podenco o caballo blanco de Cherhill - Wiltshire. (C) Dolores González de la Peña.

Hace unos años Olaf Swarbrick, un veterinario jubilado, sostenía que el caballo blanco de Uffington no era un caballo, sino un lebrel o podenco, lo que los ingleses llaman hound. Dada la más que probable identidad lingüístico-cultural que hubo en el pasado entre el estilizado perro de caza y el caballo de caza (v. inglés hunter = podenco y caballo de caza), la discusión sobre si se trata de uno u otro carece de sentido, y solo sirve para reforzar aquella similitud que tanto molestaba a Jay Gould.

¿Será por esto que el héroe del Ulster que lleva el nombre de Perro, Chulainn, se representa en forma de potrillo? (Jean Markale, The Epics of the Celtic Ireland).

lunes, 31 de mayo de 2010

La espalda del tiempo

“Si atendemos a los términos que en akadio (asirio) designan el pasado y el futuro haremos un descubrimiento sorprendente. Para designar lo anterior, lo pretérito o pasado el akadio usa formas como pana, pan, pananu(m), pani, panu(m), panatu(m), panitu(m), todas ellas relacionadas con panum que significa “delante” o “cara”. También el término sumerio utilizado para referirse al pasado igi significa “ojo”, “cara” y “delante”. En ambos idiomas el pasado está delante de los ojos del observador, se sitúa ante él. Los términos para designar el futuro hacen referencia a la parte de atrás (espalda), al lado contrario, al revés: en asirio (w)arka, (w)arkanu(m), (w)arki, (w)arku(m), (w)arkitu(m), (w)arkatu(m), y en sumerio, eger, murgu, bar. El pasado era algo que encaraban y el futuro algo que se situaba tras ellos. En el mundo occidental actual la convención es justamente al revés, a nadie se le podrá convencer de que el futuro no se abre ante él y de que el pasado no se encuentra tras él. Mientras que cuando nosotros avanzamos por la línea del tiempo nos dirigimos al futuro, ellos se dirigían al pasado” (Walking backwards into the future, Stefan M. Maul).

Aunque la síntesis de Maul es correcta, sus conclusiones, así como el título del artículo “Caminando hacia atrás al futuro”, son simplistas. Lo que se sitúa ante los ojos del observador sumerio o akadio no es exactamente el pasado como lo entendemos en la actualidad, es la meta o el destino del largo viaje hacia el Dilmun o paraíso, la tierra prometida, o bien, desde un punto de vista desprovisto de connotaciones religiosas, hacia el fin que nos espera a todos, que es el morir o la mar, como decía el poeta. En esta concepción de la línea de tiempo no existe un pasado como tal, sino viajeros que van hacia un punto, unos han salido antes que nosotros, como guías que abren el camino, son nuestros antepasados, son “los que van delante” o “los que fueron primero”, (h)alik pani (1) en akadio, término que unas veces designa al que encabeza las tropas y otras al ancestro. A esa meta final se encamina toda la humanidad, los que salieron primero, los que estamos aquí y los que vengan detrás de nosotros (futuros descendientes).

Espalda o cola y cara o frente, como los de un pelotón de ciclistas. Son dos términos que juegan un destacado papel en el enigmático encuentro de Moisés con Dios. Ambos se encuentran cara a cara (panim el panim, en hebreo, praesens praesentis en la versión latina de la Septuaginta), un poco más adelante Dios responde a una solicitud de Moisés diciéndole que no puede mostrarle la cara (panim), porque nadie que la haya visto está vivo, pero que le mostrará la espalda (ahor). Lo que resulta un comportamiento un tanto absurdo que ha dado lugar a todo tipo de especulaciones. En hebreo panim y ahor tienen como deícticos no sólo valores espaciales, también temporales, los mismos que en sumerio y acadio, de hecho, además el panim hebreo proviene del panum akadio. Así que la lectura del texto puede hacerse de la siguiente forma, el encuentro sucede en un momento temporal calificado de praesens (que en latín es “lo que está inmediatamente delante”, de praesum), Dios no puede mostrarle la meta o el final del camino, porque nadie que la haya visto está vivo (los que han salido antes y han llegado a verla están muertos, como es bien sabido), sólo puede mostrarle las cosas que están por venir o que vendrán detrás (y que también se encaminan hacia ese mismo destino). Distinguiendo de modo muy preciso futuro y destino, como extremos opuestos de la flecha del tiempo.

Otro caso bíblico que puede clarificarse con la acepción temporal de frente y cola es el del rollo de Ezequiel, que estaba escrito "panim we’ahor", porque contenía todo lo que existirá (ahor) y lo que sucederá al final (panim). Algunas costumbres, como la de distinguir a determinados huéspedes permitiéndoles comer “ina pani sarri” nos resultan ambiguas, pues no sabemos si se les concedía el honor de comer delante del rey (valor espacial), o comenzar a comer primero, antes que él (valor temporal). Por otro lado..., lo que traducimos libremente por “los decretos del dios” (2) en realidad son las palabras del que fue delante, del antepasado: "ina pi alik pani "(en la boca del que fue delante).

Así pues, el tiempo fluye desde el futuro y se dirige a un punto final; noción que compartió San Agustín. “¿Pero de dónde viene el tiempo? Sólo puede venir del futuro, pasar por el presente y dirigirse al pretérito (de praetereo, ir más adelante). Por tanto, viene de una situación que todavía no existe, pasa por una situación que no tiene duración, y se dirige a un punto que ha cesado de existir”. Pero también podríamos defender lo contrario, que el tiempo fluye desde el pasado hacia el futuro, la más sorprendente e increíble hipótesis física actual, que nos obliga a suponer que es el pasado el que se convierte en presente, que los que fueron delante vuelven a la vida... ;)

Quedan más vestigios lingüísticos de que el pasado se situaba temporalmente delante del observador, además de los términos mencionados para referirse al pasado como panim (cara) y praetereo (ir delante), tenemos el equivalente gótico del inglés yesterday (ayer), gistra-dagis, que algunos autores lo traducen por "mañana" pero que en realidad era "el día siguiente", "el de delante", es decir, "ayer" (3). Gistran comparte etimología con el latín hesternus (ayer), que también se situaba delante: hay una bonita metáfora de la vida, que es como una nube y que corre hacia adelante, al pasado, a ayer: et tamquam dies transiens hesternus (tamquam dies hesterna quae praeterit, según La Vulgata).

En la lengua aimara (Bolivia, Perú y Chile) el pasado todavía se sitúa delante, y el futuro detrás; para designarlos utilizan mayra (frente, ojo, vista), y q'ipa (detrás, espalda). La explicación que ofrecen los hablantes de esta particularidad es que el futuro no se ve, no está ante la vista, y el pasado sí.

En inglés el deíctico before conserva el sentido original de "delante" en situaciones espaciales, mientras que para las temporales su sentido se ha invertido, cuando el pasado comenzó a imaginarse detrás. Lo mismo que el español ante(s) y anterior, con dos significados opuestos según se usen en situaciones temporales o espaciales.

(1) Assyrian dictionary, Edmund Norris
(2) Human destinity in Emar, Antoon Schoors
(3) The indo-european languages, Anna Giacalone