Experiencias preto da morte, ou preto da vida?: unha revisión da hipótese de Carl Sagan (1979)

Dende os anos setenta falar das ECMs ou experiencias cerca da morte supón case que obligatoriamente cinguirse en exclusiva ás hipóteses trascendentais sobre a vida no Alén que nos espera a tódolos mortais, onde nos reencontraremos cos nosos seres queridos e viviremos felices por sempre xamais. Ogallá! A xente rexeita de plano as escasas tentativas científicas que quixeron explicar as ECMs como posibles mecanismos adaptativos (evolutivos) que nos axudan a enfrontar o transo da morte sen sufrimento ou angustia, ou como alucinacións produto da anoxia cerebral. E ata prevalecen novas hipóteses pseudocientíficas que camuflan as vellas ideas sobre a trascendencia da vida humana engadindo conceptos da Física de Partículas que non son aplicables ó problema das ECMs, como o invento dunha inexistente supraconsciencia cuántica, da que todos formaríamos parte; novidade heterodoxa que o físico Javier Santaolalla xa se encargou de rebatir ("La supraconciencia cuántica no existe", Date un Vlog 2025).

Como filóloga da vella escola recibín formación en Neurolingüística, polo que estou familiarizada co concepto da emerxencia da mente a partires da estrutura do noso cerebro, e como docente que fun de Lingüística Xeneral coñezo bastante ben a debatida cuestión de se a linguaxe configura ou determina o pensamento (hipóteses de Sapir-Whorf, Witgenstein, etc.). Eu considero que o pensamento é previo á linguaxe, e a linguaxe é unha imperfectísima ferramenta de comunicación, sempre evoluíndo pero nunca achegándose á complexidade mental.

Amais dos coñecementos básicos que acabo de enumerar, como suxeito que experimentou tres ECMs ó longo da súa vida creo que me atopo nunha posición privilexiada para aportar o meu graíño de area ó problema da interpretación destas extraordinarias impresións ou sensacións que se repiten de xeito case idéntico en tódalas persoas que as puideron experimentar. Se non o fixen antes foi, simplemente, porque a única explicación das ECMs que coñecía, a de que probaban a existencia dun Alén marabilloso, nunca me satisfixo totalmente. Víaa moi manipulada e acaparada pola relixión: implicaba sempre a crenza nun deus creador e premisas kármicas, de expiacións e reencarnacións. De feito as ECMs, interpretadas maioritariamente ó longo da historia da humanidade como viaxes ó Alén e proba da existencia dun paraíso, son a orixe das crenzas relixiosas. Disto xa temos tratado no blog na entrada "A pel do xaguar" (Arqueotoponimia 2024).

A hipótese de Carl Sagan, exposta no seu artigo "The Amniotic Universe" (1979), é completamente diferente, e a súa interpretación coincide case por completo coa memoria que gardo da miña terceira ECM. Por ser moi breve neste punto, como dixen tiven tres ECMs típicas, as dúas primeiras por lipotimias leves e a última por unha lipotimia máis severa, con parada cardiorrespiratoria durante algo menos dun minuto: a primeira ós 15 anos (saín do meu corpo e eu mesma víame dende fóra caída no chan), a segunda ós 19 anos (viaxe polo túnel escuro), e a terceira ós 35 anos (experiencia inefable nun paraíso marabilloso).

O UNIVERSO AMNIÓTICO

Di Sagan que cando unha persoa que experimentou unha ECM relata a vivencia indicando que se sentía unha co universo, como eu mesma me sentía no meu paraíso, en paz, arrodeada de amor, flotando nun líquido quentiño e alumbrada por unha tenue luz dourada, en realidade está lembrando o tempo que pasou no útero materno, o universo amniótico. É posible defender a memoria e, polo tanto, a consciencia intrauterina do feto? Na época de Sagan non era posible soster isto, críase que os bebés desenvolvían a consciencia ó redor do ano de vida extrauterina.

O máis sorprendente da hipótese de Sagan é que coincide coa conclusión á que chegou a miña consciencia adulta, conservada no interior da ECM mentras a experimentaba, sobre que era o que me estaba a acontecer, sobre o que sentía e vía: de repente dinme de conta de que eramos como embrións esperando nacer e esa idea fíxome moi feliz. Entón sentín que tiña que voltar deste lado, moi ó meu pesar (nos relatos das ECMs a reticencia do suxeito que as experimenta a non querer saír dese marabilloso lugar é un feito recorrente).

Hoxe sábese que as conexións tálamo-corticais que permiten que o córtex integre os estímulos sensoriais establécense no feto ás 24 semanas de xestación. As redes neurais necesarias para que exista consciencia están formadas antes do nacemento. A partir da semana 35 (último mes de vida intrauterina), e sometidos a un experimento con sons, os fetos son capaces de memorizar e lembrar unha pauta sinxela que se repite constantemente; cando a pauta se modifica, os fetos emiten unha onda cerebral (evento P300) de resposta cortical asociada á sorpresa e á reorientación da atención, que é captada por magnetoencefalografía (procedimento non invasivo). Esta particularidade considérase un indicio inequívoco de consciencia, e confirma a existencia de consciencia antes do nacemento (1, 2).

O feto no útero materno está exposto a neuromoduladores sedantes como adenosina, pregnenolona  e prostaglandina D2, así como a niveis baixos de osíxeno (2). O que na nosa opinión xustifica as sensacións de paz, amor e felicidad que se sinten nas ECMs ó lembrar a nosa vida no universo amniótico materno (retrocédese ata ese momento, o que moitos suxeitos vivencian como se toda a vida transcorrese ante os seus ollos ata chegar ó principio).

A hipótese que manexamos ven sendo unha modificación da de Carl Sagan, co que non coincidimos totalmente, xa que logo o físico considerou, amais, que a visión do túnel e a saída cara unha luz eran un recordo do momento do parto, no que o bebé se atoparía á saída co doctor, personal de enfermería, o seu pai... e posteriormente lembraría na súa futura ECM esas presencias na luz da sala de partos. Nesta parte non estamos de acordo con Sagan, pois a luz / escuridade e as presencias son parte do universo amniótico descrito anteriormente por el mesmo. As presencias son os sons atenuados da linguaxe humana que percibe o feto no útero e dalgún xeito identifica como os seus semellantes, a súa familia (por exemplo a voz da nai, que xa recoñece ó final da xestación), e a luminosidade é a luz tenue que se filtra dende o exterior a través da pel do ventre materno, o endometrio e a membrana amniótica; o feto é capaz de percibir a luz e reaccionar ante ela nas poucas horas nas que está esperto durante a súa vida intrauterina, permanecendo a maior parte do tempo na escuridade.

Parécenos que a nosa hipótese, que podemos chamar hipótese ampliada e modificada de Sagan, pode amosarse cientificamente coas modernas técnicas de estudo da consciencia fetal. Os recordos que podería gardar un adulto da súa longa vida intrauterina ou estadio I de Sagan (cando o feto habita no apacible universo amniótico) son totalmente compatibles coas observacións facilitadas por tódolos suxeitos que experimentaron ECMs nas que se sentían "no ceo" ou nunha especie de paraíso, flotando, felices xunto ós seus. O noso primeiro recordo formado no último mes de estancia no reducido universo amniótico, fixado na memoria máis profunda, podería activarse involuntariamente cando o suxeito se atopa a punto de morrer, nunha situación que inconscientemente identifica coa súa vida anterior (intrauterina), co recordo de cando habitaba no seo materno: fáltalle osíxeno, non se pode mover...

A nosa proposta non só ten aplicacións na investigación e coñecemento da formación da consciencia fetal (capacidade de memorizar e interpretar a un nivel básico o entorno), tamén explica por que algúns suxeitos experimentan ECMs e outros non: na nosa opinión depende da precocidade do bebé, se se trata dun bebé moi activo e esperto terá formada a memoria da súa vida intrauterina con maior probabilidade que un bebé máis pegrizoso e dormilón. Ou por que hai algunhas ECMs que se vivencian como negativas ou terroríficas, cecais se durante o embarazo o feto estivo sometido a algún tipo de estrés ou dor (embarazo de risco) a memoria formada desa vivencia non será, como acontece xeralmente, un recordo de felicidade e benestar.

Soñan os fetos con embrións de ovelliñas?

___________________________________________________________

(1) Moser et al. "Magnetoencephalographic signatures of conscious processing before birth", Dev Cogn Neurosci. 2021 Jun:49:100964.

(2) Bayne et al. "Consciousness in the cradle: on the emergence of infant experience", Trends Cogn Sci 2023 Dec;27(12):1135-1149. 

Burela: a Burum ptolemaica

Aínda que o xeógrafo da antigüidade Claudio Ptolomeo (século II) situaba a cidade galaica de Βοῦρον (Burum) entre as cidades interiores dos Galaicos Lucenses, a ubicación de Burum, seguindo as imprecisas coordenadas ptolemaicas, non moi lonxe do promontorio Trileuco (cabo Ortegal) semella apuntar a que Burum era máis costeira do que daba a entender Ptolomeo na súa Xeografía.

Ubicación do promontorio Trileuco e Burum nunha carta que reconstrúe a xeografía ptolemaica de Gallaecia a partires das coordenadas  que aparecen na Xeografía de Ptolomeo (Flórez, España Sagrada 15, 1787).

Federico Maciñeira pensaba que o Porto de Bares fora o Burum ptolemaico, pois Maciñeira "aún desconoce que a muy pocos kilómetro de Bares hay otro puerto que conserva su nombre ancestral, Burela. Este era, en realidad, por lo que sabemos hoy día, el Burum de Ptolomeo, de lo que puede inferirse que también esta era un puerto importante de época prerromana" (Domínguez Pérez: "Maciñeira y los estudios de identidad en el nacimiento de la protohistoria gallega, 1890-1950: de los modelos de Obermaier y Bosch al estado de la represión", Revista Atlántica-Mediterránea de Prehistoria y Arqueología Social, 2009). Eu dubido moito que Maciñeira (ou algún galego) descoñecese a existencia de Burela, mais Bares cadráballe mellor ó noso proto-arqueólogo coa súa hipótese sobre o Camiño dos Arrieiros como antiga vía de comunicación cara o suposto porto fenicio de Bares.

Na base de datos do CODOLGA a primeira mención que atopamos de Burela é de xénero masculino, o que concorda coa posibilidade de que sexa un diminutivo de Burum > Buro: "sancti Iulani de Nois [San Xiao de Nois] que habet iacentiam litore maris inter Burellum et Aurium" (ano 1096 - Mondoñedo). O cambio de xénero produciríase logo para concordar co substantivo implícito vila.

O topónimo Burum > Buro podería ser cognado do anglo-saxón burh, "terraplén e trincheira dunha fortificación", do que saen as numerosas terminacións en -bury da toponimia inglesa (Avebury, etc.). O étimo común do galaico Burum e o anglosaxón burh tiña un son aspirado en posición final que a lingua galaica perdeu case que de xeito inmediato, mentras que o anglo-saxón conservouno en resultados como borough, "cidade". Toponimia galego-portuguesa como Boiro ou Bouro podería proceder desta mesma base.

Na nosa opinión, os dous castros contiguos de Burela formarían o antigo enclave de Burum arrodeados dun terraplén defensivo. Nun deles, no do Chao do Castro, apareceu o torques áureo de maior tamaño dos que se atoparon en Galicia, de preto de dous kilos de peso (1.812 gr.).

Respecto de se Βοῦρον pode ser A Pobra de Burón (na Fonsagrada), temos que ter en conta que a terminación grega en -ν (-n) correspóndese cunha desinencia ou marca de caso (nominativo, acusativo ou vocativo da segunda declinación), que non se conservaría (verquida ó latín como Burum > Buro). A acentuación oxítona de Burón tamén resulta incompatible coa prosodia que se reflicte na palabra grega orixinal.

Xubia e a deusa lusitana Iovea

A forma máis antiga do hidrónimo Xubia / Xuvia que aparece na nosa documentación medieval é Iuuia (ano 977). A frase preposicional "trans Juvia" (ano 1101) orixinou o topónimo Traxoiba que xa se citaba no deslinde do lugar de Rañal (Moeche) nun testamento de 1687. Vemos, polo tanto, que o vocalismo de IUVIA achégase moito ó do teónimo feminino IOVEA da inscrición en lingua lusitana de Lamas de Moledo, sempre tendo en conta que as vogais dos ditongos poden realizarse de forma máis ou menos aberta: u/o (2ª vogal), e i/e (4ª vogal).

Pensar en que o hidrónimo Xubia / Xuvia podería ter orixe teonímico (IOVEA) resulta aceptable nun contexto paleoeuropeo no que moitos ríos, amáis de seren de xénero gramatical feminino, eran considerados divindades. O teónimo IOVEA aparece no ámbito itálico e na Lusitania e faría referencia a unha deusa absoluta equiparable en rango ó deus Xúpiter (IOVE).

IOVEA e Iuuia proveñen, pois, dunha raíz indoeuroepa que expresa a idea de divindade, DIVIYA, da que procede tamén o hidrónimo e teónimo de orixe celta Deva (Asturias - Cantabria e Galicia). Nas linguas itálicas (osco e peligno) aparecen as variantes DIOVIA, DIUVIA, IOVIA, que proban que o grupo d+iode tendía a un resultado con perda do d- inicial, ou con palatalización do d- inicial seguido de iode.

Mais como os significados da raíz que estamos a comentar abranguen tamén as ideas de ceo (celeste) e de esplendor e brillo, estas acepcións tamén poderían explicar a aplicación do nome de Iuuia a un río, en referencia á súa cor, como no caso do río Tinto e o rego Loureiro (de cor loura), que localizamos en Ogas (Vimianzo).

Hippodamoio: unha kenning na última palabra da Iliada

En realidade, por moito que se teña falado da primeira palabra da Iliada, a máis importante palabra dun poema épico cecais sexa a última, a que se mantén resoando na memoria do auditorio durante longo tempo. A última palabra da Iliada vai referida a Héctor, un dos personaxes principais, modelo de comportamento heroico e varonil (antes que Aquiles), no verso: "Deste xeito celebraron os funerais de Héctor, domador de cabalos", hippodamoio en grego. Trátase dun epíteto homérico que se aplica ós troianos, e principalmente a Héctor, aínda que tamén ó seu enimigo Agamenón ou máis ben ó seu pai Atreo, reis de Micenas. Aquí convén suliñar que Atreo era fillo de Ἱπποδάμεια, Hippodámeia = "domadora de cabalos", polo que o epíteto semella virlle por liña materna.

Funerais de Héctor, de Liersch (s. XIX).

Lembrando o que xa temos comentado ó respecto de que o cabalo de Troia foi un barco, concretamente un hippos fenicio (v. "Un barco llamado caballo", Arqueotoponimia 2013), continuamos coa hipótese de Ruiz de Arbulo (1) para desenvolver filoloxicamente na súa totalidade as posibilidades desta idea: "una vez planteada la posibilidad de que el caballo de Troya fuera en realidad un barco, las coincidencias se repiten. Así el hecho de que los troyanos, habitantes de la costa junto al Helesponto, sean descritos por Homero como “domadores de caballos” (hippódamoi), o la mención de los barcos como “caballos de la mar” (alòs hippoi en Od. 4, 708)" ("Los navegantes y lo sagrado. El barco de troya. Nuevos argumentos para una explicación náutica del caballo de madera", Arqueología náutica mediterránea, X. Nieto e M.A. Cau eds., 2009).

As coincidencias repítense, di Ruiz de Arbulo; é dicir, non só Homero fala dos barcos como "cabalos do mar", senón que chama a Héctor "domador de cabalos". Ruiz de Arbulo suxire, entón, que o epíteto hippodamoio tería que ver con algún termo náutico que habería que entender como "domador de barcos". Mais que é un "domador de barcos"? Aquí veñen as kennings nórdicas das sagas a botarnos unha man. As kennings son metáforas incrustadas unhas noutras, ás veces moi complicadas se se encadean máis de dúas. No Kenning Lexicon veñen recollidas 189 metáforas para mariño ou navegante, 289 para mar, e 439 para barco. En moitísimas kennings as embarcacións son equiparadas a cabalos, e os mariños, polo tanto, a xinetes, guías, condutores e domadores das embarcacións = cabalos.

Eliximos esta kenning para descompoñer nos seus formantes: horse = ship (barco) e polo tanto horse tamer = seafarer (navegante, mariñeiro). O significado de tamer en inglés é "domador".

Nestoutra kenning o barco é designado como wave horse (cabalo das ondas), nunha metáfora moi semellante a homérica alòs hippoi (cabalos do mar).

Semella que o epíteto dos troianos e, en particular, cando se aplicaba a Héctor, facía alusión á súa condición de ser uns expertos navegantes, donos dun imperio marítimo no que as flotas de embarcacións terían sido o principal medio de transporte destas talasocracias, como no caso nórdico e no micénico. A semellanza entre a primeira das kennings selecionadas e máis o epíteto homérico hippodamoio non parece unha simple coincidencia, pois ámbolos dous pobos estiveron moi vencellados ó mar e a súa literatura responde a un fondo común indoeuropeo.

Suxerimos traducir o final da Iliada como: "Deste xeito celebraron os funerais de Héctor, o mestre das embarcacións / o capitán / o navegante / o mariñeiro". Ou mellor, para non perder os termos que forman a metáfora, explicar en nota que o epíteto homérico podería non ter nada que ver coa doma de équidos e si coa habilidade na navegación e coa posesión dunha flota de embarcacións (cfr. por exemplo a mención ás naves que Paris / Alexandros, irmán de Héctor, lle encarga ó seu construtor Fereclo na Iliada, canto V, versos 59-64).

No Himno Homérico a Poseidón o deus do mar tamén é cualificado de "domador de cabalos". Non está de máis indicar que seguramente o mestre Poseidón non domaría cabalos de catro patas, senón embarcacións, como é de esperar dun deus mariño. Él foi o creador do primeiro cabalo, ó que chamou Skyphios. Se nos fixamos un pouquiño no termo Skyphios vemos que é un nome transparente, emparentado etimoloxicamente con esquife e ship < scip, "barco". O primeiro cabalo que creou Poseidón era... unha embarcación.

Na mitoloxía védica os Ashvins ou xemelgos divinos levan un nome que literalmente tamén significa "domadores de cabalos" ou "donos dos cabalos"; eles mesmos "poden aparecer como cabalos arrastrando o sol, ou transformados en barcos idénticos con proa de cabeza de cabalo, levando o sol polo mar do inframundo" (Bredholt Christensen, Hammer e Warburton: The Handbook of Religions in Ancient Europe, 2014).

__________________________________________________

(1) Xa coñecida dende a antigüidade: Euforión de Calcis, fillo de Esquilo, dicía que o cabalo era unha nave, que os gregos chamaban hippos ("equum Euphorion dicit navem fuisse, quae Graecis Ἵππος (Equus) diceretur").

A völva e a Vella que fía na roca

 

Rocas metálicas asociadas ás völur nórdicas aparecidas nalgúns enterramentos.

As antigas feiticeiras, videntes ou xamanas da mitoloxía nórdica chamadas völva (singular) / völur (plural) portaban sempre unha variña máxica que representaba unha roca manual, para fiar o destino que ían dispoñer para os seres humanos. A roca, como é ben coñecido, tamén é atributo das Moiras ou Parcas, divindades grecorromanas vencelladas ó fío do destino que elas mesmas fiaban, cortaban e tecían: "sic volvere Parcas", dicía Virxilio, usando un símil no que as deusas dispuñan os acontecementos tras torcer o fío entre os seus dedos xirando (verbo volvo, volvere) a roca.

Nas notas da primeira edición da Edda maior (1787) relaciónanse etimoloxicamente os termos völva e vala (variante de pronuncia) e máis o verbo latino volvere na acepción vencellada ó fiado e torcido do fío do destino. Völva, polo tanto, é a que torce o fío, e mesmo indistintamente a que fai xirar a roca.

Entón que acontece coa etimoloxía da nosa divindade fiandeira, a Vella que fía na roca? Ata o de agora tíñase por certo e seguro que o seu nome proviña do latín vetula > vella (galego) > vieja (castelán), polo que a deusa concibiuse entón como unha anciá. Mais se lembramos que don Edelmiro Bascuas estudara a produtividade da raíz paleoeuropea *WEL, "facer xirar", na hidronimia galega (no seu traballo "Ulla, Veleia y otros derivados de la raíz indoeuropea *WEL "hacer girar", Veleia, 1999-2000), poderiamos relacionar o nome da Vella con esta mesma raíz do antigo europeo (indoeuropeo): *WEL- > Velia > Vella, a que torce ou xira (o fío do destino). A verdadeira etimoloxía da Vella, *VELIA = divindade do destino que se presenta fiando na roca, quedou agochada na homonimia que se produciu trala introdución dos termos románicos vella > vieja procedentes do latín vetula.

Cangas e cadeas

Respecto do orónimo Cangas (varios en Galicia e Asturias) e o substantivo canga tense asegurado que son termos provintes do céltico *CAMBICA, "curvo": "significó primitivamente ‘yugo’ y viene probablemente del céltico *CAMBICA ‘madera curva’, derivado de *CAMBOS ‘curvo’" (Coromines).

Para a segunda acepción (oronímica) que recolle Coromines, "‘collar para el cuello de los animales’ y ‘garganta de montañas’", o investigador indica que "puede explicarse también por *CAMBOS a base de la forma en U de los valles profundos, sea como aplicación directa de la idea de ‘curvo’, sea por comparación con la gamella o arco del yugo", rexeitando así a idea de Menéndez Pidal de partir do étimo latino CANNA.

No galego a acepción que predomina entre as que conserva o substantivo canga é, máis que a de "xugo", a de "horquilla o artificio formado de tres palos que se pone al pescuezo de los cerdos [e outros animais] para que no puedan atravesar muros ni zarzales y entrar en las heredades" (cfr. Dicionario de Dicionarios) ou ben a de "palo o madero atravesado en un camino, que estorba o dificulta el tránsito".

O Padre Sarmiento no século XVIII xa notara que a palabra chinesa canga, "cepo para os delincuentes", fora introducida polos [xesuitas] portugueses: "es una golilla o cepo que abraza el pescuezo del animal [...] En las Historias del Oriente en francés es muy común el nombre canga, para significar la canga que se pone por castigo al pescuezo de los delincuentes. Los que no saben que es voz portuguesa, la creen china, persiana, malaya, etc., y yo con ser gallego, dudé al principio si del oriente se había comunicado a Portugal y a Galicia, o si de Portugal al oriente. Mr. Chardin pone una pintura de un delincuente con una molesta canga triangular, que como golilla casi le agarrota el pescuezo".

Chinés cunha canga ó pescozo. (C) John Thomson, 1870.

Á vista de que as principais acepcións se refiren a trebellos que impiden a libertade de movemento e a obstáculos no terreo, antes que recorrer a un termo suposto non rexistrado como é o céltico *CAMBICA, nós optamos por revisar a etimoloxía. Pensamos que o latín CATENATUS, derivado de CATENA, é o étimo perfecto. De CAD(E)NATUS sae CADNADO, que adoita resolverse por metátese en CANDADO. E dende CADNADO, cun grupo DN formado por un primeiro son en posición implosiva de neutralización fónica, podería pasarse a CAGNADO e logo a CANGADO por metátese. Pois os sons en posición de neutralización non teñen unha pronuncia clara, e adoitan resolverse mantenendo únicamente o risco distintivo, que neste caso é a oclusión sonora, tanto dá que sexa D, G ou B. Cecais a pronuncia velar ŋ do n en posición implosiva teña influído nesta evolución. En definitiva, CANDADO e CANGADO virían ser variantes evolutivas.

Doutra banda, de CANGADO ou do verbo CANGAR (< CATENARE, "encadear") sairía CANGA de forma regresiva. CANGA e CADEA, polo tanto, provirían en última instancia do latín CATENA, e terían acepcións semellantes, tanto como substantivos comúns como cando aparecen na toponimia como orónimos, seguramente aplicados a cadeas de montañas ou lugares accidentados con obstáculos que dificultan o desprazamento.

Cangado rexístrase como alcume na documentación medieval galega, pola presunta forma de camiñar eivada destas personas, como se levaran un destes trebellos que lles impide a movilidade.

"Arie Iohannis dicti Cangado" (1254 - Oseira)

"Fernandus Ruderici, presbiter, cognomento Cangadu" (sen data - Toxos Outos)

En Salamanca a acepción de cadena como "palo horizontal que se sujeta a los largueros para que los tablones o las angarillas del carro no se abran" (Lamano, El dialecto vulgar salmantino) coincide cunha das acepcións de canga que conserva o galego: "pieza de madera que sujeta las chedas del carro a la cabezalla"; na nosa opinión esta coincidencia proba que CANGA e CADEA / CADENA proceden en última instancia do latín CATENA.

Castro de Penasgarfas - Vila de Cruces

 

O castro de Penasgarfas (Vila de Cruces - Pontevedra) amósase xa moi esvaído polos traballos agrícolas, e cecais precisamente por iso non figura no inventario patrimonial do Visor PBA nin no de Aproveitamentos Forestais. Na contorna do castro atopamos o microtopónimo Deixebre, un topónimo céltico dos rematados en -bre (ou en -obre / - bra). No mesmo concello, non moi lonxe deste novo castro, os topónimos Añobre, Alcobre e Obra tamén aparecen á beira de fortificacións da Idade do Ferro situadas en pequenas elevacións, ás que probablemente fai referencia o substantivo celta bre que forma estes nomes.

Polo que respecta ó topónimo Penasgarfas, cremos que o segundo elemento do composto fai referencia ós penedos en forma de garfo ou forca.