Avutardas e Cigarróns: indagacións etimolóxicas nos nomes das máscaras do Antroido

Antroidos / Entruideiros

As máscaras dos Vixigueiros de Samede (Paderne - A Coruña), que tamén se denominan Antroidos, mailos Entruideiros de Arcos (Mazaricos), remiten directamente ó termo latino introitum, do que saíron múltiples derivacións para o nome xenérico que recibe a festa das mascaradas da invernía nas distintas linguas peninsulares: Antroido, Entroido, Antruejo, Antruexu, Entrudo, etc. Disque a orixe neste termo latino viría por cadrar nas datas previas ó "introitum Quadragesima", é dicir, as datas que preceden ó inicio da Coresma do ano litúrxico cristián. Polo tanto, o nome xenérico da festa pasou a usarse como nome dalgunhas máscaras, e tamén empregouse como nome do boneco (Meco) que adoita queimarse ou destruírse ó final destas celebracións; por exemplo o boneco chamado Entrudo (Portugal).

Boneco do Antroido fotografado en 1970 por José Antonio Gómez Vázquez en Barcia (Quins - Ourense).

A extraordinaria importancia que tivo esta antiquísima festa ou ritual invernal compróbase ó ver que foi a orixe das representacións teatrais na Península. As comedias do dramaturgo extremeño Torres Naharro (s. XV) ían precedidas dun "Introito" interpretado por un pastor. Estas dúas características non proveñen do teatro clásico greco-romano e a súa orixe é obxecto de debate entre os especialistas. Na nosa opinión, é moi  probable que Torres as sacase das representacións populares que se desenvolvían nas datas do Antroido. Por exemplo, no Antroxu de Valdesoto (Siero - Asturias) os Sidros, vestidos de pelellos (como pastores), preceden a comitiva e encárganse de formar e gardar a contorna do círculo onde se vai representar unha comedia.

As máscaras que usaban os primeiros actores teatrais viríanlles, pois, de seren os actores parte destas comparsas de enmascarados do Antroido. A máscara tense vencellado, doutra banda, nalgúns estudos especializados, co mundo dos mortos; segundo varios investigadores no Antroido a máscara podería representar, polo tanto, a seres que retornaron do Alén. O termo galego Antaruxada, que designa á Santa Compaña ou Estadea = procesión de ánimas, proba indirectamente a hipótese precedente, a equivalencia entre enmascarado e defunto, pois o termo Antaruxada deriva de Antruxo (< latín introitum) mediante unha vogal epentética. O que dá idea de que tanto as comparsas do Antroido como as Antaruxadas eran vistas como integradas por seres semellantes, que non eran deste mundo, de aí a designación común.

Avutardas e Botargas

Nunha conferencia que impartiron Mónica Vázquez e Antonio Sousa sobre o Entroido de Sande (Sociedade Antropolóxica Galega - 2024) coméntase que o nome dunha das máscaras deste Antroido ourensán, a Avutarda, podería ter algunha relación co da ave chamada avetarda, "porque ese paxaro é de Castela, e é un paxaro que se queda mirando fixamente, e as Avutardas [máscaras] cando saían de noite, ademais de zouparlle á xente, tamén se quedaban a mirar fixamente... O nome algunha relación tiña que ter coa xente que ía á sega a Castela". O conferenciante indica, pois, que o nome da ave foi traído dende Castela polos segadores galegos, que o aplicaron á máscara por ter un comportamento semellante ó da avetarda.

Nada máis lonxe da realidade, pois na máscara non hai vestixio algún de que teña sido un ave. No nome de Avutarda da máscara do Antroido de Sande intégrase o artigo feminino "a" nunha deturpación do termo carnavalesco botarga = *a botarga > abotarga > abutarda / avutarda, de onde logo se formou o plural analóxico Avutardas.

Dona Coresma, por Pieter Bruegel, vai nun carriño levando como arma ofensiva unha pa de forno cunhas sardiñas e un cubo de mexillóns como munición. Sobre ela, un posto de venda de salmóns.

Botarga fora o nome dunha delicia gastronómica a base de ovas secas de muxe, que se comía sobre todo na Coresma cun chorriño de aceite e limón. Como pasou o seu nome a designar unha máscara do Antroido? Nós apostamos pola seguinte posibilidade: no tradicional combate entre don Carnal e dona Coresma que se representaba nos carnavais, as máscaras, segundo o bando ó que pertencesen, levaban colgando do seu vestido e do corpo "diferentes animales de carne para comer, representando el tiempo del Carnal, como fueron muchos conexos, perdisses y gallinas y otras aves colgadas por el cuello y cintura de su cuerpo" e a outra máscara "llevava colgados de su vestido muchas especies de pescados, como aquel que representaba la Cuaresma que entraba al otro día de Carnestoliendas siguiente, iendo cargado de abadechos, merlussas y concrios secos y otros remoxados [...] langostas, lissas y llobarros y sardinetas de Calpe y en la cabessa traía esta máscara Cuaresma a modo de turbante, con unos círculos de madera delgada, y por ellos colgando muchas anguilas frescas y sardinas saladas y de otros pescados comunes" (Teresa Ferrer Valls: Nobleza y espectáculo teatral (1535-1622), 1993). Supomos, pois, que as botargas (ovas de muxe), que eran prato exquisito especial da Coresma, pasaron a designar primeiramente as máscaras que levaban colgados os alimentos propios destas datas (entreles as ovas secas de muxe), e con posterioridade xeneralizouse o nome para calquera máscara do Antroido. Mais aínda existe unha outra posibilidade ben coñecida, que o alcume do comediógrafo italiano Stephanello Bottarga, tamén tirado do nome da preparación culinaria das ovas de muxe, fose a orixe do nome das máscaras chamadas Botargas, por levar estas o calzón creado polo dramaturgo Bottarga para algunha das personaxes da súa Comedia dell'arte. En calquera caso, o nome da máscara da Avutarda de Sande non ten nada que ver con ave algunha.

As ovas de muxe chamadas botargas lembran no seu aspecto as calzas vermellas (bombachas ou botargas) cuxa creación como vestiario das comedias atribúese ó dramaturgo italiano Stephanello Bottarga.

Carantoñas, Carautas, Caretos

Son nomes xenéricos das máscaras coas que se cubren a face os personaxes do Antroido, mais tamén son nomes dalgunhas mascaradas e personaxes concretos das mesmas, como as famosas Carantoñas do pobo extremeño de Acehuche (Cáceres), os Caretos de Lazarim (Portugal), ou o personaxe do Carantoña de Coterces (Pedrafita do Cebreiro): "acompaña a los Reyes o Carantoña. Viste con zapatos, polainas, pieles de cabra, y oculta el rostro tras una máscara. Se pone dientes largos y cuernos de cabra. Lleva en la mano un palo largo que termina en un ramo de xardón" (Lisón Tolosana: Antropología cultural de Galicia, 2004).

Na opinión de Mª Concepción Fernández López esta serie de termos virían do grego character, que nun primeiro momento significou "marca, impronta", mais co tempo adquiriu as acepcións de "faccións" e "carácter" ou xeito de ser unha persona ("Cara: chère: carácter: clave gallega para otro helenismo común", Moenia, 2003). Do acusativo grego caráctera proviría nunha primeira fase carátu(l)a, que experimentou a perda do -l- intervocálico propia do galego, e logo carauta (con metátese do wau), posteriormente formaríanse derivados como carantoña.

Careto de Lazarim. (C) Dolores González de la Peña, 2019.

A nós parécenos unha etimoloxía superlativa, mellor que derivar estes termos de cara. A proposta de Fernández López permítenos albiscar unha vez máis que no Antroido se atopa a xénese do teatro; xénero literario performativo no que as máscaras que levaban sempre os actores da antigüidade eran o seu character, o personaxe que interpretaban.

Centulo

O Centulo é unha máscara desaparecida que saía no Corpus de Redondela tirando da Coca e parece ser que tamén saía no Corpus e no Voto de San Roque de Santiago Compostela, segundo a base de datos de Julio I. González Montañés (Máscaras en Galicia). O cultísimo Padre Sarmiento, polímata excepcional do seu tempo, xa notou que o nome de Centulo coincidía co da máscara Centunculus, unha das personaxes fixas das farsas atellanas, que primeiramente se desenvolveron entre os oscos antes de pasar ó teatro romano e finalmente culminar nas da Comedia dell'arte. O nome de Centunculus viríalle de levar unhas roupas de varias cores, semellantes ás que logo levaría o personaxe de Arlequín. O de Centulo é o nome de máscara máis antigo que conservamos, dos que teñen etimoloxía coñecida. Remite á romanización da Gallaecia, e liga estreitamente o teatro ós rituais relixiosos.

Máscara romana atopada en Lugo - Museo de Porta Miñá.

Choqueiros

O Choqueiro é unha máscara ourensá que aparentemente non presenta problemas etimolóxicos na análise do seu nome, pois se caracteriza por levar chocas, "cencerros". Así Eladio Rodríguez infórmanos de que "é o nome que dan en Allariz, Lobeira e outras comarcas ourensás ó Cigarrón ou Irrio que leva chocas". Nesta acepción, o étimo é o latín clocca, "campá", termo cecais de orixe xermana (cfr. inglés clock, "reloxo"; francés cloche, "campá"). As chocas ou chocallos son un elemento moi común nas mascaradas de inverno de toda Europa, pois estes antigos rituais consolidáronse en sociedades de pastores do Neolítico. As pequenas campaíñas que levan as figuras bufonescas da Comedia dell'arte cecais teñan a mesma orixe.

Mamuthones da Cerdeña cos pesados chocallos que portan, dos meirandes que se poden ver nas mascaradas da invernía europeas. Son tan descomunais que deben parar a miudo e flexionar o lombo para descansar do peso. (C) Dolores González de la Peña, 2019.

Mais se un sae da zona de Ourense e pasa á da Coruña, comprobará que os nosos Choqueiros non se parecen nada ós ourensáns, nin portan chocas, nin saben o que é unha choca, seguramente... O Choqueiro coruñés caracterízase por un disfraz do máis estrafalario, feito coa roupa que atopa na casa: pode saír en bata, zapatillas, gafas de sol e perruca, ou cunha colcha e un gorriño de plástico para a ducha, etc. O Choqueiro coruñés choca, isto é "chama a atención, causa extrañeza polo estrafalario" (cfr. Eladio Rodríguez sub chocar). Neste sentido o verbo chocar está moi relacionado co inglés to shock, "conmocionar", puidendo tratarse dun termo de orixe xermana.

Cigarróns e Zamarróns

Respecto do nome da máscara dos Cigarróns do Antroido de Verín (Ourense) tense vencellado a súa orixe ó etnónimo prerromano dos Gigurros. Xa que o Padre Sarmiento relacionaba cos Gigurros o nome da Ponte da Cigarrosa, Risco tamén expresou unha opinión idéntica para o nome da máscara dos Cigarróns: "Guirrios e Cigarrós semellan derivación dobre de Gigurros ou Guigurros" ("Archivo Filolóxico e Etnográfico de Galicia", Nós, nº 35, 1926). Ó pai do galeguismo non se lle escapou a relación entre os termos Cigarróns e Zamarrones, mais varrendo sempre para casa: "o nome de zamarrones [en Ḷḷena] pódelles vir da vestimenta de pel ou felpudos, ou pode ser o mesmo de cigarrós alterado por contaminación fonética e infruencia semántica da verba zamarra".

Non obstante, a prensenza masiva e máis antiga* de formas con a, como çagarrones, çaharrones, zagarrón, zamarrón, zangarrón, etc. no norte e oeste da Península Ibérica impiden tomar partido pola proposta de Risco de derivar todas elas do etnónimo prerromano dos Gigurros. O máis probable é que Cigarróns sexa unha variante máis, influenciada polo aumentativo de cigarro,-a (insecto), dun orixinal con a máis unha aspirada H/G çaharrones / çagarrones, de etimoloxía moi incerta (cfr. Coromines sub zaharrón): tense pensado no étimo euskera zahar, "vello" (Pidal) ou no árabe súȟra, "figura ridícula" (Dozy). No mapa de distribución das variantes que estamos a comentar, realizado polo etnomusicólogo Dani García de la Cuesta, vese perfectamente que coincide coa zona do noroeste peninsular, núcleo orixinario das arcaicas mascaradas invernais.

Mapa coa distribución do termo zamarrón e afíns realizado por Dani García de la Cuesta ("Averamientu a los zamarrones n'Asturies", 2025).

Felipeiros ou Fulipeiros

O curioso nome destas máscaras de Montalegre, por aparecer algo deturpado, non ten que ver con ninguén chamado Felipe (que amais en portugués sería Filipe). Ó noso xuízo é un derivado de felpa no sentido antigo de "peluche, forro de pel animal" ou de "tecido desfeito" (cfr. francés antigo feupe, "mauvais vêtements" = vestidos vellos e pobres). Os Felipeiros poderían ter ido, polo tanto, enmascarados dun xeito semellante ós nosos Peliqueiros, cubertos cunha pelica, termo de orixe románico provinte do latín pellem, "pel". Á etimoloxía da variante Fulipeiros, que indicaría aparentemente unha orixe no termo fulipa / folipa, "floco de neve", non lle atopamos moita aplicación á hora de xerar o nome dunha máscara de Antroido.

Unha outra posibilidade etimolóxica sería a de que Felipeiros proveña do oficio medieval dos pelliparios, "peleteiros, curtidores", mediante unha disimilación dos sons p-p en f-p, o que daría efectivamente Felipeiro, en alusión de novo as peles animais (latín pellem). O oficio atópase documentado dende o ano 1190 no Tombo de Toxos Outos: "Pelagius Froyle, pelliparius".

Felos

Amais de aplicarse ós protagonistas das mascaradas de Maceda (Ourense) o termo felo ten a acepción xeral de "máscara", que é a que aparece mormente en tódolos dicionarios. O dicionario da Real Academia fornece un exemplo clarísimo neste sentido: "Na festa de disfraces levaba un felo para que ninguén o recoñecese". Como equivalente, pois, de máscara ou carauta, pensamos que o seu étimo podería provir do latín celare, "ocultar, esconder, encubrir", de onde saeu a palabra castelá celada, "elmo cunha parte frontal abatible que oculta e protexe a face". Tendo en conta que a confusión entre os sons fricativo interdental (z) e labiodental (f) produciuse nalgunha outra ocasión (cfr. asturiano zarrapu - farrapo), cabe a posibilidade de que se teña empregado *celo (celada) > felo para se referir á máscara propia das personaxes do Antroido.

Unha outra posibilidade etimolóxica aparece no Glosario de Du Cange: fello ou felo "perfidus, rebellis", isto é "malvado, rebelde, criminal", cualidades moi acaídas para unhas personaxes, as dos Felos, que, como os Peliqueiros, pertencen ó conxunto das máscaras fustigadoras estabelecido por Caro Baroja.

Irrio / Guirrio

Nun amplo traballo de Antón Reigosa publicado nas Actas das II Xornadas sobre o Entroido de Galiza (SAGA 2015) comenta o investigador que o nome de Irrio que recibe a máscara de Castro Caldelas que sae en setembro nas festas da Virxe dos Remedios, así como o de Guirrio (mascaradas de inverno do ámbito astur-leonés), poderían provir do nome que teñen as máscaras Kukeri búlgaras (zona da antiga Tracia). A pesares da semellanza entre as máscaras peninsulares e as búlgaras, por pertenceren ámbalas dúas a un mesmo fenómeno ritual e cultural, non comparten etimoloxía. A etimoloxía de Kukeri alude á súa condición de encarapuchados, pois o étimo é o latín cuculla, "carapucha". Non parece posible que Irrio / Guirrio proveña directamente da palabra Kukeri, nin tampouco do étimo latino cuculla, pois segundo as reglas fonéticas diacrónicas no paso do latín ó galego tería dado *cogula ou *cugula, como se rexistra no léxico da nosa documentación medieval.

Outra posibilidade etimolóxica fora exposta por Risco (v. Cigarróns), que ligaba o nome de Irrio / Guirrio ó etnónimo prerromano dos Gigurros, étnico que se mantivo no topónimo Valdeorras pasando pola forma medieval Iorres, incompatible co vocalismo e a acentuación de Irrio.

A nós parécenos unha voz de orixe onomatopeica, que amais se conserva no nome do paxariño Apus apus na Galicia e León: cirrio, birrio, irrio (Galicia) e guirrio, guirri, guirre (León - existen tamén as formas guirle e guirlo: Le Men Loyer sub guirle). Cabe a posibilidade de que a mesma onomatopea servise para designar ó paxariño e apupar ás máscaras. Segundo se desprende do comentario de Eladio Rodríguez, a voz podería entenderse só como un berro para chamar a atención da máscara de xeito provocativo: "lleva un zurriago con el que hace huir a los chiquillos, que lo apupan gritándole: ¡irrio, irrio!".

Non obstante non descartamos que a identidade entre o nome do irrio (paxariño Apus apus) e o da máscara se deba a que o paxaro foi unha especie de animal totémico ou espíritu guía da personaxe. Chegamos a formular esta extraordinaria posibilidade ó ler que ó investigador Gausón Fernande Gutierre lle contaran que o guirriu de Campumanes levaba "na picalina 'l cucurucho un páxaru disecáu coles ales abiertes" (apud Dani García de la Cuesta "Averamientu a los zamarrones n'Asturies", 2025, px. 39).

Maragato

Tense elucubrado bastante sobre a presenza dos maragatos leoneses como personaxes do Antroido. A comunidade pechada dos maragatos fora moi coñecida por desenvolveren a súa actividade económica como arrieiros, mormente en rutas cara Galicia. Está comprobado que o tipo característico do arrieiro coa súa mula se incorporou ás comparsas como un dos oficios que adoitaban imitarse nas parodias (v. Momadas). A certeza da nosa afirmación proven da descrición que nos achega o xuíz Tenorio a principios do século pasado: a personaxe do Maragato que saía coa Mula no Antroido de Viana do Bolo formaba parte dunha parodia na que se imitaba o oficio de arrieiro, e a Mula ata chegaba a enfermar tirándose ó chan, momento no que aparecía un albéitar que lle preparaba unhas sopas de cabalo canso, isto é, viño quente con miga de pan e azucre (apud Julio Caro Baroja, El Carnaval).

Maragato do Antroido de Santiago de Arriba (Chantada) cos seus garfos. (C) Dolores González de la Peña, 2025.

Mais que ocorre cando nos atopamos con Maragatos como os do Antroido de Santiago de Arriba (Chantada), sen mula e cunha vestimenta de pelellos e máscara animal cornuda? Nestes outros casos pensamos que se produciu un cruce co termo garabato**, garfo que habitualmente levaba o demo para capturar as súas presas dentre os mortais. Os garabatos / garfos cruzaron á outra beira do Atlántico na forma da "Danza do Garabato" (Barranquilla - Colombia) que ven sendo unha versión caribeña das "Danzas da Morte" medievais europeas. Neste caso a figura do Maragato (Garabato) do Antroido de Chantada representaría ó demo co seu garabato / garfo, termos que poderían compartir etimoloxía dende a raíz indoeuropea *gerbh, "rascar, rañar".

A Morte agarra co seu garabato unha das súas víctimas na "Danza do Garabato" de Barranquilla.

(C) Captura do vídeo en TikTok de Natalya Ruíz B, 2023. 

Meco

Personaxe fundamental do Antroido, o Meco funciona como una víctima vicaria, unha especie de chivo expiatorio que adoita queimarse ou destruírse ó final da festa. A súa etimoloxía remite para o latín maechus ou moechus, "fornicador, adúltero", termo tomado directamente do grego. A devandita etimoloxía explica satisfactoriamente a indignación do Padre Sarmiento, que ata se viu obrigado ou impelido a escribir unha das súas famosas disertacións: "Discurso sobre el chasco que injustamente se da a los gallegos diciéndoles que perdonen a Meco". Enténdese que o chasco insinuaba que o Meco tiña fornicado coas mulleres do país e que os galegos eran, polo tanto, uns cornudos, e nós as mulleres... (afórrome a palabra).

Na nosa opinión o Meco podería ser a lembranza dun ser mítico lascivo, dun deus semellante ó Dioniso grego. Os thíasoi ou cortexos dionisiacos formados polos libidinosos sátiros do deus Dioniso téñense barallado como a orixe máis probable das mascaradas de inverno europeas, e os ditirambos que entoaban, segundo Aristóteles, foran a orixe do teatro grego (das traxedias), tal e como supomos que se produciu na Penísula Ibérica coa orixe do teatro cortesán, xurdido a partires das funcións populares que se desenvolvían nas mascaradas de invernía.

Meco das Teixugueiras (Cartelle), publicado na revista Auria no 27/2/2011, cun enorme falo dionisiaco e as súas características orellas de lata.

O Meco das Teixugueiras, lembranza dun deus de tipo dionisiaco, é bautizado con viño. Recorte do vídeo gravado por La Región co bautizo do Meco, 27/2/2017: "O entroido máis enxebre, nas Teixugueiras (Cartelle)" - dispoñible no Youtube.

Momadas

O nacemento do teatro cortesán en Portugal, do teatro como xénero literario, debeuse ó dramaturgo Gil Vicente, e xurdiu das representacións populares coñecidas como momos e arremedilhos (de arremedar ou imitar). O primeiro documento que confirma a existencia da teatralidade no occidente da Península é de 1193, data na que o rei don Sancho I de Portugal doa unhas terras a dous irmáns mimos a cambio da execución dun arremedilho: "Nos mimi supranominati debemus Domino nostro Regi pro roboratione unum arremedillum" (Pilar Lorenzo Gradín, "Teatralidad y teatro medieval en el occidente peninsular", Revista de lenguas y literaturas catalana, gallega y vasca, 1995).

Na nosa opinión, os momos e arremedilhos foron dramatizacións populares xurdidas no Antroido, e unha confirmación disto a teriamos no nome que aínda levan as mascaradas de Cotobade chamadas Momadas, recentemente recuperadas, nas que se facían "representacións dos oficios, sinxelas imitacións burlescas dos traballos alleos ás tarefas agrícolas e gandeiras que teñen relación coa vida da aldea. As parodias de afiadores, ferreiros, boticarios, barbeiros, etc., facían as delicias dos paisanos. Os oficios aparecían en mascaradas de moitos puntos de Galicia, do mesmo modo que eran frecuentes en mascaradas rurais asturianas, cántabras, vascas ou catalanas" (Federico Cocho, O Carnaval en Galicia, 1992).

Troteiros

Non temos reparos en aceptar a etimoloxía do nome Troteiros que levan as máscaras de Bande (Ourense): de trotar, préstamo xermánico do antigo alemán trottôn, "camiñar cun ritmo intenso". Mais convén puntualizar que no Glosario de Du Cange trotarius ven específicamente como apelativo dos oficiais que tiñan a encomenda de correr dun lado para outro levando as mensaxes dos seus amos, recibindo por elo o nome de correos ou trotarios. Este matiz indicaría cecais que os Troteiros tiveron un antigo rol de seren unha especie de heraldos ou pregoeiros que anunciaban o tempo do Antroido.

Peliqueiros

A mitra da máscara dos Peliqueiros de Laza ía forrada por detrás cunha pelica de gato ou lince europeo (Lynx linx), que agora, convén suliñar, se fai de pel sintética. Os termos románicos pelica e peliqueiro proveñen do latín pellem, "pelello", conectando de novo o Antroido co enmascaramento animal, como no caso dos Zamarróns (v. Cigarróns) e cecais no dos Felipeiros (v. Felipeiros). Indicamos tamén que en latín tanto pellicarius como pelliparius designaban ó peleteiro ou curtidor, oficio que afunde as súas raíces na prehistoria. A elección da pelica de gato ou lince europeo podería gardar relación cos cultos dionisiacos cos que se ten vencellado a orixe das mascaradas da invernía: a figura mitolóxica de Pan, que integraba xunto cos sátiros, faunos e silenos os cortexos do deus Dioniso, cubría o seu lombo cunha pelica de lince.

Pelicas de gato na parte traseira das mitras dos Peliqueiros. (C) Dolores González de la Peña, 2025.

Vixigueiros e Boxiganga

Vixigueiro do Antroido de Samede coas sús vexigas inchadas. (C) Dolores González de la Peña, 2019.

Moitas máscaras do Antroido caracterízanse por levar vexigas inchadas, que son o precedente dos actuais globos das festas infantís, pero só as de Samede (Paderne - A Coruña) se coñecen cun nome que alude a elas, o de Vixigueiros. Trátase dunha palabra románica derivada de vexiga < latín vesica. A relevancia das máscaras que portan vexigas no Antroido, como as Pantallas de Xinzo, foi determinante para o paso destas ó teatro, ben como nome da máscara chamada Boxiganga, que se atopaba nas compañías de teatro ambulante, ben como nome dun subxénero teatral menor, o da Moxiganga (termos nos que se percibe a típica confusión entre sons bilabiais B e M). Estes trasvases amosan a estreita relación xenética entre o Antroido (o antigo Carnaval) e o teatro.

A descrición cervantina do comportamento do Boxiganga co que se atopa Don Quixote no encontro co carro da compañía teatral itinerante lembra o das Pantallas de Xinzo:

"Estando en estas pláticas, quiso la suerte que llegase uno de la compañía, que venía vestido de bojiganga, con muchos cascabeles, y en la punta de un palo traía tres vejigas de vaca hinchadas; el cual moharracho, llegándose a don Quijote, comenzó a esgrimir el palo y a sacudir el suelo con las vejigas y a dar grandes saltos, sonando los cascabeles, cuya mala visión así alborotó a Rocinante que, sin ser poderoso a detenerle don Quijote, tomando el freno entre los dientes, dio a correr por el campo con más ligereza que jamás prometieron los huesos de su notomía".

O Boxiganga escorrentando a Rocinante - gravado de Gustave Doré.

Volantes

Os Volantes de Santiago de Arriba (Chantada) caracterízanse por levar uns puchos descomunais dos que penden cintas de cores que arrastran polo chan. Nestes tocados adoitan aparecer unhas bonecas que son clave para explicar o nome da máscara. Os volatines = acróbatas, equilibristas, funambulistas, etc. formaban parte das representacións parateatrais das festas do Corpus, por exemplo nas decoracións que se deseñaban para os carros da Tarasca ou da Coca. Por motivos de abaratamento de costes e de seguridade, normalmente eran figuras móviles (bonecos), pero outras veces eran profesionais (en xeral rapaciños moi xovens) que executaban castelos humáns ou distintos e vistosos equilibrios e contorsións. As bonecas do Volante de Chantada son lembranza dun exercicio de equilibrio implementado con figuras no curuto do pucho, o que nos indica que probablemente o nome da máscara sexa unha variante do termo máis corrente volatín ou vola(n)tinero, termo que tería penetrado dende o castelán. En Galicia aínda se conserva unha destas representacións parateatrais de volatines no Corpus de Redondela, no que nenas duns cinco anos, ben suxeitas por fortes cintas, son portadas en equilibrio sobre os ombreiros de fortísimas mulleres. Son as chamadas Penlas (ou Pellas < latín pilae, "bonecas").

Pucho do Volante de Chantada coa boneca en equilibrio sobre o curuto. (C) Dolores González de la Peña, 2025.

_____________________________________________________________

* Do ano 1446 é a primeira ocorrencia que atopamos: "conviene que nos esforcemos a provar que non tema la muerte como aquéllos que temen las carátulas de los çaharrones o buharrachos". Esta última palabra, buharracho, é a orixe do actual mamarracho; disque provén do árabe muharriǧ, "bufón".

** No diario El pueblo gallego (24/2/1974) atopamos un artigo firmado por Lalo, "El Entroido. Tradicional fiesta gallega", no que se afirma que "también había los maragatos o "garabatos", vestidos con un traje de soldado viejo y máscara".

Xamanismo euroasiático nas Kalendae Ianuarias: nota a Ginzburg

O italiano Carlo Ginzburg (Historia Nocturna, 1989) insire no caixón do xamanismo euroasiático os combates extáticos que os Benandanti friulanos executaban nos séculos XVI-XVII contra as forzas do mal en determinadas épocas do ano (as témporas), co fin de obter boas colleitas para a súa comunidade. Mais no só; Ginzburg tamén introduce no mesmo caixón do xamanismo rituais semellantes, ou idénticos, que se executaban polos mesmos motivos e nas mesmas épocas do ano, pero non eran extáticos, a alma non abandonaba o corpo para saír a loitar, senón que se executaban realmente, en corpo. Neste subgrupo inclúe, pois, as características mascaradas de invernía que teñen lugar durante os doce días que van dende Nadal a Reis, ou nas kalendae ianuarias. Así, considera ligados ó fenómeno do xamanismo euroasiático os Benandanti friulanos (rito extático) e os grupos de xovens enmascarados como animais que saen combater nos doce días, e selecciona os seguintes: regös (Hungría), eskari (Bulgaria macedónica), surovaskari (Bulgaria oriental), călușari  (Romanía), e koljadanti (Ucraína). É moi significativo que no nome dos koljiadanti ucraínos se atope o termo koljada = Kalenda.

O curioso do mapa de Ginzburg, sacado do seu libro Historia Nocturna, é que detén a dispersión das mascaradas de invernía na liña dos Pirineos. O noroeste da Península Ibérica, determinante e fundamental na expresión e conservación de centos destes rituais pagáns dende a prehistoria, queda á marxe no estudo do italiano. Tamén deixa de lado os mummers irlandeses (wren boys) que nos doce días saen caracterizados de personaxes fixados representando unha comedia na que interveñen o demo (Beelzebub ou Bilsy Bob), o doctor, San Patricio, o home de palla... na que o doctor remata por resucitar un deles que morre nun combate figurado. Esgota ter que replicar esta arteira eliminación que, estamos seguras, non se debe á ignorancia do estudoso italiano. E non imos perder o tempo nin en respostala nin en elucubrar sobre os motivos que tiña Ginzburg para propor este mapa incompleto.

Volantes de Santiago de Arriba (Chantada) percorrendo os campos. Chamamos a atención sobre o nome da máscara, Volante podería aludir ó voo ou transo, como o que realizaban os Benandanti friulanos. (C) Dolores González de la Peña, 2025.

Só indicamos que no achegamento ás mascaradas da invernía peninsulares como permanencia dun ritual de orixe xamánico, hipótese que levamos sostendo con continuidade dende fai xa vinte anos ("Los bigotes del peliqueiro" 2007) cabe, polo tanto, aproximarse a elas dende a mesma perspectiva que emprega Ginzburg para estudar as mascaradas de invernía do leste de Europa como manifestación dun antigo rito xamánico que podía ser extático ou non. Non son distintos os peliqueiros e os zamarróns dos călușari e os koljadanti por moito que o italiano finxa ignoralos. Trátase en tódolos casos de combates rituais contra as forzas do mal (xamanismo), cos que se persigue un beneficio para a comunidade no cambio de estación ou comezo dun novo ciclo anual: ben sexa caza abundante ou fertilidade dos campos e abondosas colleitas.

Vasilisa a Sabia: quen é a Cincenta?

O conto eslavo de Vasilisa a Sabia ou A Fermosa Vasilisa ás veces tense considerado a versión rusa da Cincenta, a pesares de que nel falla a parte principal da Cincenta, a que se inicia coa perda do zapatiño (búsqueda da doncela por parte do príncipe coa proba do zapatiño en varias candidatas, e casamento final). 

A Fermosa Vasilisa, por resumilo moi brevemente, trata dunha nena que, maltratada pola súa madrasta e as súas medio irmás, ten que ir na procura de lume á cabana da vella bruxa Baba Yaga, no medio dun bosque. Vasilisa nunca está soa pois ten a compañía da boneca parlante que lle dera a súa nai antes de morrer, que leva sempre agochada no peto; e debe alimentala para obter o seu consello e axuda. Como resulta evidente, a misión de Vasilisa de ir na procura do lume tampouco coincide con ningunha das tarefas que lle encomendan a Cincenta a madrasta e as dúas medio irmás: Cincenta limítase a realizar as tarefas domésticas máis pesadas e a ocupar o seu posto xunto das cinzas do fogar. Aparentemente non hai moitas máis concomitancias entrámbolos dous contos que o feito de seren maltratadas as súas protagonistas pola nova familia que lles toca en sorte co segundo casamento do pai delas.

Mais no folklore irlandés existe unha versión completa do conto da Cincenta na que encaixan perfectamente as dúas historias: comeza cunha primeira parte que é como o conto eslavo de Vasilisa e continúa cunha segunda parte que ven sendo unha variante do conto europeo da Cincenta.

O conto non leva título e comeza "Bhí bean ann fadó agus bhí triúr inghean aici" (School Collection da dúchas.ie, pxs. 96-98 e 149-152 - informante Micheál Ó Séaghdha, de Cathair an Treantagh - Kerry). A continuación fornezo unha tradución libre.

Había unha vez unha muller que tiña tres fillas, e certo día que quedaran sen lume no fogar, enviou á maior na procura da semente do lume (síol na teine) a unha cabana que atoparía atravesando o bosque. No medio do camiño do bosque unha voz indicoulle que collese un anaco de pan e o comese e deixase dous anacos no peto, e que comese unha manzá e deixase outras dúas no peto; mais a rapaza non fixo caso dos consellos da voz. Cando chegou á cabana atopou nela a unha vella cun gato, pediu a semente do lume e a vella sinalou o fogar, pero o gato impediu que a collese, e a rapaza tivo que voltar á súa casa coas mans valeiras. A nai enviou á segunda filla co mesmo resultado, pois a nena tampouco fixo caso dos consellos da voz, e cando chegou á cabana da vella o gato non lle permitiu tomar a semente do lume. Finalmente a nai mandou á filla máis pequena na procura da semente do lume. A nena adentrouse no bosque, seguiu os consellos da voz, comendo un anaco de pan e botando dous no peto, e comendo unha manzá e botando dúas no peto. Deste xeito, cando chegou á cabana do bosque e preguntou pola semente do lume á vella, o gato permitiu que a rapaza a collese e a levase consigo. De volta na súa casa puideron prender o lume do fogar e xantar. Mais o domingo tiráronlle á rapaza pequena unha taza de fariña polo chan dicíndolle que a recollese e fixese un pastel, e que estivese preparado para cando elas voltasen da misa. A nena sentouse no chan a chorar. De súpeto apareceu o gato gris da vella que lle dixo que non chorase. Deulle un pau e díxolle que saíse da casa e batese co pau nun túmulo de pedra (cnocán cloch), del saerían unha almofía de auga para se lavar e máis un cabalo para levala a misa, e que mentres tanto el faría a torta. Na misa un cabaleiro namorouse dela e intentou levala con el, pero ela desapareceu nun remuíño de vento (sídhe gaoithe = vento de bruxas). Ó chegar á casa o gato xa fixera a torta. Ela baixou do cabalo xunto do túmulo, no que desapareceron a montura e as roupas que levaba; puxo as súas vellas roupas e botouse xunto das cinzas do fogar [...] Ó domingo seguinte a familia voltou a repetir o maltrato, vertendo a fariña polo chan e encargándolle que fixese a torta para cando elas voltasen da misa. O gato apareceu de novo e axudouna como a primeira vez: a nena bateu contra o túmulo co pau e del saiu unha almofía con auga para se lavar, e o cabalo para levala a misa. Na misa o cabaleiro namorado atopou un dos seus zapatiños e dixo que se casaría coa rapaza cuxo pé encaixase nel. De volta na casa ó pouco tempo apareceu o cabaleiro e a familia agochou á nena baixo un recipiente. O cabaleiro deu a probar o zapatiño á filla maior, que tivo que se cortar o talón, e o zapato lle esbarou. A segunda filla cortouse o dedo gordo do pé, pero o zapato non lle cabía. Entón o cabaleiro escoitou a alguén fretando coas unllas baixo o recipiente, e ó levantalo descubriu á nena, na que encaixaba perfectamente o zapatiño. Xuntos saíron e foron ata o túmulo, e cando o golpearon co pau do seu interior saiu a roupa e máis o cabalo. Ela puxo a roupa e marcharon xuntos dacabalo. Posteriormente casaron e viviron felices por sempre.

No conto irlandés o rol que desempeñaba a boneca de Vasilisa é só a voz que viaxa no peto da nena, á que tamén ten que alimentar para que a misión sexa un éxito, cecais a voz interior da consciencia, como pensaba Clarissa Pinkola Estés. A vella da cabana do bosque, que vive cun gato e é dona do fogo, é a bruxa Baba Yaga da versión eslava, na que aparece sobredimensionada cobrando moito protagonismo. 

Vasilisa é, pois, Cincenta, e as súas personaxes están estreitamente vencelladas ó lume do fogar e ás cinzas. Nós pensamos que o posto de Cincenta xunto das cinzas do fogar, o que se considerou como un maltrato familiar por envexa, orixinariamente viríalle do rol de esposa, dona e guardiana do lume. Nun estudo de Carol Delaney ("The Seed and the Soil", 1991) dunha vila agrícola da Turquía explicábase que o lume do fogar representaba a continuidade patrilineal do home da casa: ter un fillo supoñía manter a chama da liñaxe patrilineal, mentres que ter unha filla supoñía a extinción da liñaxe patrilineal na cinza do fogar. Foran tarefas femininas facer ou procurar combustible, alimentar e manter o lume e esparxer as cinzas, para seren utilizadas como fertilizantes. O alcume para esposa era "a que esparxe as cinzas", a Cincenta.

A identificación do conto eslavo de Vasilisa co conto da Cincenta complica bastante tentar situar a súa orixe. É salientable que na versión irlandesa que vimos de comentar aparecen elementos característicos da mitoloxía e do folklore celta, como os túmulos ou cairns e os espíritus, que se cría que provocaban os remuíños de vento. A expresión "síol na teine" para se referir ás brasas como sementes do lume é ben antiga; aparece na Odisea como "sperma pyros", e semella remitir a un estadío cultural moi arcaico no que aínda non se dominaban completamente as técnicas de facer lume, e non quedaba máis solución que mantelo agochando as brasas baixo cinzas, para conservar esas sementes que permitirían avivalo cando se precisase.

Falsos topónimos rematados en -briga

Con frecuencia obsérvase unha identificación incorrecta da toponimia rematada en -briga, ofrecéndosenos como topónimos representativos desta categoría o que son, no mellor dos casos, realmente topónimos rematados en -bris máis sufixo derivativo -ico. A continuación resumimos a entrada que, sobre este asunto, publicáramos fai vinte anos na web Celtiberia.net.

O erro de identificación podería carecer de consecuencias se se admite a equivalencia bris (<*brix) = briga, que propuxera Moralejo Lasso. Aínda así convén sinalar qué forma (bris ou briga) é a que se identifica na documentación e na epigrafía, co obxectivo de establecer as correspondentes áreas de dispersión.

Imaxe procedente do Diccionario toponímico y etnográfico de Hispania antigua onde se observa a inclusión dalgúns topónimos en -briga (Veigebriga) que analizamos no punto 3 amosando a incoveniencia de consideralos neste conxunto.

1. Un modelo aplicable á toponimia -bris, que entón non sería toponimia -briga.

Blanca Prósper (1) propuxera a forma *nawis como precursora de Nave e Navia no occidente peninsular. O tema en -i occidental explicaría a hidro-oronimia Nave, como o Arroyo de Valdelanave (Carbajales, Zamora) e a Ribeira da Nave (Portugal), e tamén Navia, que sería unha variación ou moción de *nawis para expresar xénero feminino. Na forma *nawis integraríase unha raíz atemática no grupo de temas en -i, fenómeno frecuente en latín que puido terse producido na lingua prerromana occidental. A idea de Prósper parece que se soporta noutras parellas de hidrónimos occidentais, Ave / Avia, e ademais abre una interesante liña de traballo para a toponimia prerromana: alternancia -e / -ia, que podería remitir a raíces tematizadas en -i.

Na nosa opinión a toponimia -bris, coas evolucións que vimos de sinalar en -e / -ia, semella ter carácter hidronímico: "civitatis Condense que juncta est rivo cui nomen Annubria" (Coimbra, Livro Preto, ano 1087), "Anobria" (íb. ano 1086), "Anobre" (varios casos na documentación medieval galega, p. ex. o actual Ombre - Pontedeume).

2. A forma "CAELOBRICOI" da inscrición de Lamas de Moledo.

Varios autores, entre eles Moralejo (2) prefiren a lectura CAELOBRIGOI. Este investigador entendera que o segmento BRIGOI é un nominativo plural do termo celta briga: “Puede verse que al haber reducido a sonoras sus dos sonoras aspiradas, el lexema [*bh´rgh-] cumple con la ortodoxia del Céltico Común”. Así pois, non cabe ningunha dúbida de que o autor trata BRIGOI como un todo (lexema) no que ve bh > B e gh > G partindo da raíz *bhr´gh (briga = elevación, fortificación en altura).

Mais na inscripción aparece tamén MACA / REAICOI, que o autor transcribe con C en lugar da G que emprega no caso anterior, CAELOBRIGOI. Námbalas dúas palabras os trazos para a terminación ICOI son idénticos e a estrutura do texto de Lamas de Moledo é simétrica morfolóxicamente, polo que ten que se prescribir unha mesma función morfolóxica do que viría sendo o mesmo sufixo -ICO, grafado con C:

-crovceai maca / reaicoi
-ioveai caelobricoi

CAELOBR-ICOI é, polo tanto, unha palabra derivada mediante un sufixo adxectivador cuxas variacións analizaremos a continuación. Faise necesario considerar CAELOBR- como base dun tema en -i, *Caelobris, incompatible cunha forma composta na que o céltico BRIGA fose o segundo formante.

3. O sufixo -AECUS.

Segundo Marco Simón existe unha “clara tendencia de los pueblos del Oeste y Noroeste hacia la reducción tópica de sus divinidades, tal y como se deduce de sus epítetos relacionados con la toponimia local” (3), este feito convirte ós epítetos teonímicos nun corpus axeitado para comprobar a sufixación que adquiren os topónimos cando se adxectivan, ben sexa para funcionar como teónimos, ben noutras circunstancias: Pidal (4) xa tiña sinalado para o sufixo -aecus a variante -ecus, así como o seu grande arraigo no noroeste peninsular e o seu enorme rendimento, xa que integra nomes de cidades (Lamaecum > Lamego), epítetos teonímicos con orixe en topónimos (Cariociecus < *Carioca, actual Quiroga), tribos e xentes (Gallaecos).

Veigebreaego(m) é un epíteto teonímico para a divindade Bandua en cuxa formación intervén o sufixo -aecus con evidente sonorización da xorda intervocálica. O epíteto probablemente sexa un topónimo en -bre, *Veigebre. A velar sonora [g] seguida de vocal anterior podería evoluír a un son fricativo palatal xordo, e *Veixebre entón sería un topónimo en -bre semellante ó actual Deixebre (Oroso, A Coruña). Se Veigebreaego(m) se tivese conservado, o resultado moderno sería Veixebrego / Veixébrego / Veixebriego, dependendo de se na zona houbo tendencia á diptongación e de se se produxo traslado acentual. O resultado moderno é susceptible de se interpretar, se un non se fixa moito na súa morfoloxía, como un termo composto con briga como segundo elemento. Mais o que sucedeu, neste e noutros casos que presentaremos, é que a sufixación sobre unha base rematada en -bre produciu un resultado que soa semellante ó termo celta briga.

Isto xa se observara para os epítetos teonímicos de orixe toponímico rematados en -bre máis sufijación. Admítese a derivación mediante sufixo (5) para, por exemplo, Caeilobr-icoi, Langobr-icu e Verubr-ico (masculinos), Munidi Eberobr-igae Toudopalanda-igae (feminino, con sufijación -ica sonorizada en dous casos) e Eburobr-icis (plural). A análise morfolóxica anterior amosa, pois, raíces remisibles a un tema en -i *Veigebris, *Caelobris, *Langobris, *Verubris, *Eberobris, *Eburobris. Polo tanto, segmentacións tipo “Ebero-brigae” nas que o termo celta briga aparecería como segundo elemento dun composto non son pertinentes.

4. Razoamento en bucle de Moralejo Lasso.

Neste tipo de ocorrencias como “Eberobrigae” identificouse erroneamente o celta briga como segundo formante, mais unha vez amosada a inconveniencia de segmentar un -briga en “Eberobrigae” e casos afíns nos que só hai un sufixo derivativo engadido, aceptouse a inevitable base *Eberobris. En lugar de deter aquí a análise continuouse na mesma idea, detectando en *Eberobris un “bris” que Moralejo Lasso propuxo como variante de briga: forma antiga *brigs / *brix > bris (6). Hipótese que non está comprobada como certa.

5. Síntese de propostas.

Na proposta de Salvado et al. (5) recoñécese a evidencia da sufixación ou derivación: Caeilobr-icoi, Langobr-icu, Verubr-ico, etc. A postura de Guerra (7) é ambigua: "Eberobrigae, además de poder interpretarse como un genitivo correspondiente a una formación en -briga, admitiría igualmente una explicación como un derivado con el sufijo -ico de un nombre de lugar en -bris" (na primeira posibilidade de Guerra habería un epíteto teonímico sen o morfema derivativo característicos destes!). Marco Simón continúa reflictindo a segmentación tradicional “sus epítetos [da divindade Bandua] parecen aludir más bien a lugares habitados, por lo menos aquellos que contienen el sufijo -briga (fortaleza): Lanobrigae, Aetobrigo” (3).

_____________________________

*Corpus de epítetos teonímicos extraído das referencias bibliográficas 3 e 5.

(1) Prósper B, “El nombre de la diosa lusitana Nabia y el problema del betacismo en las lenguas indígenas del Occidente Peninsular”, ´Ilu, 2, 1997, pxs.141-9.

(2) Moralejo JJ, “Lenguas paleohispánicas”, Os Celtas da Europa Atlántica, Ferrol, Concello de Ferrol, 1999, pxs. 17-45.

(3) Marco Simón F, “Religion and religious practices of the ancient celts of the Iberian Peninsula”, e-Keltoi, vol. 6, pxs. 287-347.

http://www.uwm.edu/Dept/celtic/ekeltoi/volumes/vol6/6_6/marco_simon_6_6.pdf

(4) Menéndez Pidal R, “Mars Cariociecus y la etimología de Quiroga”, Toponimia prerrománica hispana, Madrid, Gredos, 1952, pxs. 263-6.

(5) Salvado P, Mendes Rosa J, Guerra A: “Um monumento votivo a Arância e Arâncio, proveniente de Castelejo (concelho do Fundão)”, http://www.ipa.min-cultura.pt/pubs/RPA/v7n2/folder/12.html

(6) Moralejo Lasso A: “Sobre los nombres toponímicos gallegos en -obre y sus afines”, Toponimia gallega y leonesa, Santiago de Compostela, Pico Sacro, 1977.

(7) Guerra A: "Omnibus Numinibus et Lapitearum: algumas reflexoes sobre a nomenclatura teonímica do Ocidente peninsular", Revista portuguesa de arqueología, 5 (1), 2002, pxs. 147-59. http://www.ipa.min-cultura.pt/pubs/RPA/v5n1/folder/147-159.pdf

Etimoloxía de bacallao, capellá e badexo

A opinión máis extendida é que a palabra bacallao provén do vasco bakailao, que á súa vez sería préstamo do neerlandés antigo bakeljauw, variante por metátese silábica de kabeljauw. E non se di máis nada da orixe deste kabeljauw holandés. Porén, como sinalara Coromines (sub BACALAO), o grupo -lj- de kabeljauw dificilmente explicaríase nunha palabra xermánica xenuina, e suxire unha orixe romance. Esa palabra románica ou latina é, na nosa opinión, capellanum ou capellanus. O naturalista Conrad Gessner no século XVI (Historiae animalium) proporcionara numerosas variantes na escrita do xénero de peixes que nomeaba como capellanum piscem ("cappellani piscis vulgo dicti figura") equivalente do codfish inglés, ou sexa, do bacallao, e do stockfish ou peixe secado ó ar.

O nome de capellán consérvase no valenciano para designar ó peixe chamado tamén lirio ou bacaladilla "el capellà és el bacallaret sec que es sol secar a la mateixa barca". Algunha conexión tiveron estes peixes secos co clero, pois a mesma analoxía está presente no nome doutro peixe da familia dos gádidos, o badexo ou abadexo, palabra construída cun diminutivo despectivo dende o latín abatem, "abade", e que no castelán foi empregada como sinónimo de bacallao. Cecais a folla do peixe posta no secadeiro lembraba a túnica dun capelán ou abade pois, como sinalara Gessner, "cappellani piscis vulgo dicti figura" = son chamados peixes capelán polo pobo, pola súa figura.

Debuxo dun secadeiro de bacallao (revista Arquivo Nacional, 434, 1940).

Exposta esta etimoloxía, no avatar evolutivo de cappellanum a bacallao quédanos por explicar a evidente nasalización final que presentan as formas do occitano cabilhau, vasco bakailao, e holandés kabeljauw, e que ten que ser de orixe galego-portuguesa. Non queda outra!

Gaia

Como ten sinalado Almeida Fernandes na súa obra Toponímia Portuguesa. Exame a un dicionário, o topónimo Gaia, mormente o de Vilanova de Gaia fronte a Porto, pero tamén outros Gaia que existen en Portugal, non é compatible coa etimoloxía que o fai derivar do topónimo histórico Cale (Itinerario de Antonino, Anónimo de Rávena, Crónica de Hidacio) nin do nome propio Gadila que propuxera Piel, que nin sequera está documentado, segundo apunta o investigador.

A outra proposta de Piel, Cale - Cala > con caída do -l- intervocálico *Gaa > con epéntese de -i- entre vogais idénticas Gaia, é desmontada por Almeida Fernandes indicando que o suposto *Gaa resolveríase mediante crase en *Ga, como Sa(l)a o fai en Sa. Máis o principal argumento do autor para investigar a etimoloxía de Gaia a partires dalgún nome común evoluído é a súa ampla presenza como topónimo.

Nós propoñemos o substantivo latino cavea na súa acepción menos coñecida de "foxo, excavación, soto", que ten aplicacións como orotopónimo e amais é a orixe do termo que designa as caves ou bodegas de Gaia (e tamén os semisotos de edificios onde habitan algúns portuenses - eu téñome aloxado nunha destas caves).

Do latín cavea provén o galego-portugés gabia ou gaiva, "abertura subterránea, foxo, cuneta", conservando a estrutura fónica do étimo con pequenísimas variacións, como pode ser a bilabialización do wau, o peche máximo do ditongo latino ea > ia, ou a sonorización da oclusiva velar xorda K- > G-, que xa presentaba alternancia en latín: Callecia / Gallaecia, Caius / Gaius.

Caves de viño de Porto en Vilanova de Gaia.

Mais outra evolución do étimo cavea, con perda do wau intervocálico, sería Gaia. Na nosa opinión Vilanova de Gaia tería sido parte dun importante complexo portuario romano na foz do Douro, cunha estrutura dupla: o porto principal (Porto) e a súa cavea ou zona de almacéns na outra beira (Gaia). A devandita estrutura mantense na actualidade, pois as caves de viño de Porto semellan ocupar a mesma zona de almacéns portuaria que históricamente se tería desenvolto alí mesmo para dar servizo as actividades comerciais romanas. Na nosa proposta non negamos a ubicación da cidade de Cale en Porto-Gaia; unicamente estudamos a etimoloxía do topónimo Gaia, que non vemos compatible co étimo Cale. Porén, Cale podería ter sido o nome da cidade a ámbalas dúas beiras da foz do Douro, e logo os nomes dos seus barrios principais, Porto e Cavea > Gaia.

Proto sanandresiños de miga de pan: a orixe

A primeira mención a obxectos profilácticos ou amuletos feitos co que chamamos "miga de pan" (aínda que non sexa exactamente miga, senón unha masa de fariña e auga) é do ano 1541, e por suposto foi nunha das características prohibicións da Igrexa de facer rituais pagáns, ás que nos ten acostumados (grazas Igrexa!). Atopámola en documentación de Mondoñedo (Corpus Xelmírez):

"Muchas personas tienen costumbre de hazer unas cruces de massa del primero pan nuevo que cogen y ponerlas encima de la ucha a do ponen el pan cozido, teniendo por cierto que aquella supersticion y ceremonia les aprobechara para que el pan se multiplique y no se estrague; y como esto sea rito gentilico, anatematizamos, maldezimos y descomulgamos a todas las personas que lo hizieren y consintieren y los condenamos en pena de cada dos mill maravedis y en una penitencia publica un dia de fiesta en la missa maior".

Naquela altura o termo pan aínda non designaba só ó pan cocido, como agora, senón tamén ó cereal cru co que se facía o pan. Daquela, enténdense que cunha masa formada coa fariña do cereal cru e moído (e un pouquiño de auga) se facían cruces que logo se puñan sobra a arca na que se gardaba o pan cocido para que non se estragase e houbese sempre abundancia del. Temos pois unha primeira mención de meados do século XVI ó modelado con pasta de fariña para facer cruces protectoras, como as cruces dos sanandresiños de Santo André de Teixido, o que foi considerado pola Igrexa un rito xentílico ou pagán: non sabemos moi ben en que residía o paganismo para estes persoeiros, se no feito de facer figuras protectoras con pasta de fariña, ou facer cruces desta masa (non de madeira) e usalas logo como obxectos protectores que gardaban a ucha do pan. Non é doado sabelo, con esta xentiña tan maniática!

Un dos dous sanandresiños de "miga de pan" que pintara Bello Piñeiro nos murais do Casino Ferrolano entre 1925 e 1936; polo que se ve aínda non se coloreaban con anilinas de vibrantes cores.

A técnica do modelado con "miga de pan" para facer cruces protectoras, como as dos sanandresiños de Santo André de Teixido, é ben antiga, sobre todo se temos en conta que á data de 1541 habería que botarlle varios séculos máis para achegarnos á xentilidade que lle atufa ó visitador, que non é outro que o mesmo que reprobara tamén o costume de botar a queimar na lareira o 24 de decembro o famoso "tizón de Nadal".

A mesma prohibición de facer bonecas ou figuriñas de "miga de pan" atopámola no Concilio Liptinense celebrado na Galia no ano 743, onde se mencionaba a práctica supersticiosa e pagana, para a Igrexa, dos "simulacris de pannis factis" = figuriñas feitas de pan; aínda que a frase adoite traducirse como "figuriñas ou ídolos feitos de farrapos (panos)". Supomos, pois, que a prohibición debeuse a que a Igrexa reservaba o uso sacro do pan para a Eucaristía, polo que non tiñan cabida no seu código outros usos máxicos do pan.