Van Helsing contra Romasanta: baseado en feitos reais

O psicólogo criminalista Vicente Garrido e máis Virgilio Latorre no seu libro El monstruo y el asesino en serie: de Frankenstein a Hannibal Lecter (Ariel 2023) estudan a relación entre os monstros literarios deseñados na nóvela gótica victoriana (Frankenstein 1818, O doctor Jekyll e Mr. Hyde 1886, O retrato de Dorian Grey 1891, e Drácula 1897) e os riscos de personalidade dos asasinos en serie tal e como os concibe a criminoloxía actual, chegando á conclusión de que os escritores victorianos afondaron nas características psicolóxicas e morais dos serial killers nos seus protagonistas literarios, e nalgún caso indagaron nos posibles traumas que orixinarían as personalidades dos perturbados. Mary Shelley, Robert Louis Stevenson, Oscar Wilde e Bram Stoker adiantáronse, pois, á ciencia médica e á criminalística, as que configuraron máis tarde os perfís psicopáticos dos serial killers.

A hipótese de Garrido e Latorre, que conecta os monstros literarios victorianos cos serial killer, de feito é a base do Drácula de Bram Stoker. Vese moi claramente no prólogo que o propio autor B.S. fai dende Londres no ano 1898 para a edición islandesa do seu Drácula, a que, máis que simple tradución ó islandés, é unha adaptación bastante libre da novela orixinal, feita por Valdimar Ásmundsson e titulada Makt Myrkranna (1901): "Esta serie de crímenes [os de Drácula] no se ha borrado de nuestra memoria; crímenes que parecen tener el mismo origen y que también causaron tanta repugnancia entre las gentes como los asesinatos de Jack el Destripador, que tuvieron lugar poco después" (cito pola edición do texto que se inclúe no Drácula anotado de Leslie S. Klinger, Akal 2008).

Prólogo que B.S. redacta en Londres no ano 1898

para o Makt Myrkranna de Ásmundsson.

Polo tanto, o mesmo Stoker xa propón dende o principio da súa novela o vencello entre os crimes reais do Destripador e os ficticios de Drácula, atribuíndolles unha mesma orixe, ben propoñendo unha mesma identidade entre os criminais responsables, ben pola patoloxía psiquiátrica común a ámbolos dous: "los continuos avances en psicología y en ciencias naturales podrán proporcionar, en los años por venir, explicaciones lógicas de tan extraños acontecimientos" (prólogo á edición islandesa, cito polo Drácula anotado, Kingler, 2008).

A estrutura da novela Drácula de Bram Stoker inaugura o subxénero policial dos docu-crimes, formato novidoso na época, que imita na ficción o proceso de investigación criminal dun crime real. Os docu-crimes nárranse dun xeito especial incluíndo notas, misivas (modernamente correos electrónicos, WhatApps, etc.), diarios da investigación, informes sobre probas forenses, artigos de prensa, fotografías, entrevistas, mapas, planos... no que semella un rebumbio de datos e pistas. No caso de Drácula os acontecementos narrados son ficticios; mais hai narracións de docu-crimes que parten de casos reais, como O crime de Pardesoa (Calros Solla, Morgante 2013).

DRÁCULA: UN LOBISHOME?

O dominio que o conde Drácula exerce sobre os lobos, concretamente sobre o lobo chamado Bersicker na novela (nome que Stoker toma do libro de Sabine Baring-Gould sobre os lobishomes, o cal define así o termo Berserk(e)r: "home posuído por poderes sobrehumanos, suxeito a accesos de furia diabólica"), a capacidade do conde de se transformar en lobo, advertida polo doctor Van Helsing (o seu antagonista principal na novela), e os termos cos que os campesiños eslavos, cos que se atopa o mozo Harker en Transilvania, designan a Drácula, vrolok e vlkoslak, que se refiren ós lobishomes, non ofrecen moita dúbida de que o conde Drácula foi concebido orixinalmente como lobishome.

Nas notas do propio Stoker indícase que "entre os búlgaros e eslovacos o home-lobo chámase vrkolak como no grego moderno, brykolakas. O home-lobo grego está vencellado estreitamente ós vampiros (despois de morrer os licántropos convértense en vampiros) e os serbios conectan os vampiros cos homes-lobo chamándolles a ámbolos dous vlkoslak" (Bram Stoker's Notes for Dracula, Eighteen-Bisang e Miller, 2008). É máis, na nota precedente Stoker tiña recollido que no este de Frisia, segundo as crenzas populares, se unha familia tiña sete fillas, unha delas sería lobis-muller. É unha crenza semellante ás que existen en Galicia sobre os lobishomes e as peeiras dos lobos, que acadan este estado se son o sétimo fillo dunha proxenie de sete varóns ou de sete mulleres, respectivamente.

Resumindo moito, semella un motivo secundario e derivado a cualidade de se identificar modernamente a Drácula exclusivamente cun vampiro (morcego) máis que cun lobishome, o que queda ben patente na novela de Stoker e nas súas notas sobre a licantropía. O que nos dá pé a presentar o caso do licántropo galego Manuel Blanco Romasanta como precursor real da novela Drácula de Bram Stoker. A licantropía ven sendo o termo médico antigo para a enfermidade mental que padecían os persoeiros que o pobo chamaba lobishomes ou lobos da xente, isto é actualmente: depredadores ou serial killers.

O DOCTOR PHILIPS E VAN HELSING

Débese a David Simón Lorda a resolución no noso ámbito da identidade do doctor Philips, o electro-biólogo ou hipnotista que no ano 1853 tentara someter a unhas probas científicas, utilizando a hipnose ou magnetismo, ó serial killer galego Manuel Blanco Romasanta. Segundo indica Simón Lorda no seu artigo "El Dr. Joseph Durand de Gros y el caso del hombre lobo Blanco Romasanta (1853): ¿un "braidista" en la corte de Isabel II?" (VI Jornadas Internacionais de História da Psiquiatria e Saúde Mental, Coimbra - 2016), o doctor Philips non sería outro que o médico francés Joseph Durand de Gros (1826-1900).

O doctor Philips / Durand de Gros.

O dato non era descoñecido en Francia, de feito na necrolóxica que se publica nos Annales du Midi en 1901 indícase que o médico Joseph-Pierre Durand de Gros era coñecido tamén co pseudónimo de Philips, e que por motivos políticos tivera que se exiliar en Londres onde asistira ás primeiras sesións experimentais de suxestión hipnótica, técnica que viña dos Estados Unidos co nome de electro-bioloxía. A continuación, na mesma necrolóxica, cítase a súa obra Électro-dynamisme vital, publicada simultaneamente en París, Londres, Nova Iorque e Madrid en 1855.

Nesta obra de 1855 sobre o Électro-dynamisme vital o doctor e hipnotista Philips (Durand de Gros) expón o caso de Manuel Blanco Romasanta como un docu-crime real no que el é participante principal, pois pretendía estudar de preto mediante a electro-bioloxía ó criminal (na súa opinión, enfermo mental). No seu mini docu-crime, que vai relatado no prefacio da obra, recorre á narración en primeira persoa, cuns episodios ou peripecias preliminares que logo pronto o sitúan en Arxel. Alí recibe unhas cartas do seu corresponsal en España, que lle achega o caso criminal de "l'anthropophage Blanco", que ven de ser condenado á pena de morte. Na súa narración mestura recortes de prensa (dun xornal de Arxel, e mencións ós xornais Clamor Público, e Gaceta de Madrid), alude a partes do proceso xudicial (da defensa) que ten estudado, e ás cartas que lle escribe ó Ministro español. Teméndose o peor, pois non é avisado polo Ministro para acudir ó exame médico de Romasanta, como lle prometeran, finalmente Philips deixa Marsella coa esperanza, polo menos, de que a súa intervención epistolar "salvase a vida dun infortunado que non merecía a morte, senón o internamento nun hospital".

Fragmento do prefacio do Électro-dynamisme vital do doctor e hipnotista Philips

cos párrafos que fan referencia á enfermidade mental de Manuel Blanco suliñados.

O exemplar que manexamos ten o selo do British Museum.

Ó que se ve, tanto o estilo de docu-crime que articula o prefacio do Électro-dynamisme vital (1855), como o perfil de serial killer de Romasanta que traza Durand de Gros (antropofaxia, licantropía, monomanía teriantrópica, crenzas populares nas maldicións responsables desta "fada"), e a cualidade de ser o propio doctor Philips / Durand de Gros un médico especializado na hipnose, magnetismo ou electro-bioloxía (como se coñecía na época), anticípanse notablemente á novela de Drácula (1893) de Bram Stoker.

É moi probable, para nós seguro, que Stoker coñecese a edición inglesa do Électro-dynamisme vital, de onde tomaría o mesmo estilo de docu-crime empregado por Philips / Durand de Gros, e que tamén deseñase o personaxe ficticio do conde Drácula cos mesmos riscos de licantropía do serial killer real Manuel Blanco Romasanta. E que, finalmente, o propio doctor Philips lle servese para caracterizar ó seu Van Helsing como doctor que practicaba a hipnose e era capaz de se enfrontar ós licántropos: "el muy respetado científico que aparece aquí con pseudónimo [Van Helsing], es también famoso en todo el mundo culto con su verdadero nombre" (prólogo á edición islandesa, cito polo Drácula anotado, Kingler, 2008).

Deste xeito, a liña de Vicente Garrido e máis Virgilio Latorre, que nos conducía dos monstros victorianos ós psicópatas e serial killers, aínda sendo un estudo comparativo ben interesante, non tería fundamento, pois en última instancia habería que partir do caso real do lobishome galego Manuel Blanco Romasanta, estudado polo doctor francés Joseph-Pierre Durand de Gros.

NIN ALLOS, NIN CRUCIFIXOS, NIN AUGA BENDITA, NIN FARRAPOS DE GAITAS

O doctor Philips (Van Helsing) enfrontaríase a Romasanta, se finalmente se lle tivese concedido a oportunidade de lle practicar o exame médico, mediante a electro-bioloxía (hipnose). Quen gañaría nesta loita singular? (C) Debuxo creado coa IA CANVA.

Covas das Putas: a arqueotoponimia na perfilaxe do locus operandi dos depredadores sexuais

A finais dos anos setenta, na vila de Aiora (Valencia), os exploradores do Grupo Arqueológico de la Vall de Aiora acompañaron ó técnico do Servizo de Investigación Prehistórica da Deputación, o señor Aparicio Pérez, na exploración da "Cueva de las Putas". O técnico deixounos estas notas sobre o sitio: "la zona en que esta se halla fue motivo de una visita hace ya tiempo, a consecuencia del hallazgo de unos restos humanos que resultaron no ser antiguos". Na opinión do técnico "por los resultados de la exploración y por los materiales recuperados, se puede afirmar que se trata de una cueva santuario de época ibérica" (La labor del Servicio de Investigación Prehistórica y su museo en el pasado año, Deputación de Valencia, 1978). A cova, hoxe coñecida como "Cueva de la Noguera", está incluída no estudo de Teresa Moneo sobre os santuarios ibéricos: Religio ibérica, 2003.

"Cueva de las Putas" de Aiora, no extremo inferior dereito da imaxe, sobre a "Cueva Llana", na cartografía do IGN.

Moi preto da Romana (Tous - Valencia), onde apareceran en 1993 os corpos torturados e asasinados das nenas de Alcásser nunha das casillas ou casetas de labor da paraxe, localízase outra cova chamada "Cueva de las Putas" na cartografía do IGN, á veira da antiga Vereda ou Cordal de Ganados que supoñemos orixinou o topónimo viario de La Romana.

Na esquina inferior esquerda, a "Cueva de las Putas" de Tous; na zona superior dereita, La Romana e Corral de la Romana; en diagonal e dende o lateral esquerdo ó borde inferior, Caballón de la Romana, por cuxa base discorría o cordal para gando.

Outra cavidade chamada "Cueva de la Puta", no Cuaderno de Campo da delimitación entre Montealegre del Castillo (Albacete) e Yecla (Murcia), 1875 (IGN).

A cavidade da "Cueva de la Puta" entre Montealegre del Castillo (Albacete) e Yecla (Murcia) xa aparecía mencionada nunha delimitación do ano 1338: "Et pusieron otro mojón en vn portiello que está cabo una senda que salle de la Fuente del Pino e va fazia el Pozuelo de la Figuera. Et pusieron otro mojón en vna loma que está sobrel villareio cabo la senda que va a la Cueva de la Puta" (Losa Serrano, El señorío de Montealegre, 1995).

Pola rexión de Albacete e Murcia tamén se extendeu a cultura ibérica, sobreposta ó arte rupestre levantino, o que nos dá pé a facer algunha consideración sobre o nome da "Cova de les Dones" / "Cova Dones" de Miralles (Valencia), municipio situado entre Aiora e Tous. Na devandita cova crese que no século I practicouse un culto ou ritual no que as mulleres tiñan un papel moi relevante, pois se atoparon inscricións con numerosos nomes femininos, así como o que poderían ser ofrendas votivas a unha posible deusa, DOMINA ( = "señora"), que en varias inscricións aparece ligada á palabra MALACI.

Sendo MALACUS un termo latino do eido sexual, que fai referencia a mozos moi seductores e atractivos (metrosexuais) que tanto mantiñan relacións cos homes como coas mulleres (Lawson Brawley, Biblical Ethics & Homosexuality, 1996), cremos que efectivamente na Cova de les Dones de Miralles se practicaron ritos sexuais iniciáticos ou de tipo orxiástico nos que as mulleres eran as protagonistas. Co devir cultural, ou mellor, coa degradación cultural implementada polo patriarcado, que implicou a degradación da muller e o seu sometemento ó home, estes santuarios onde se practicarían certos cultos mistéricos nos que as relacións sexuais e peticións puideron estar investidas de ritualidade e connotacións sacras, pasaron de ser centros de culto femininos (Covas das Mulleres) a se considerar prostíbulos (Covas das Putas). 

Por suposto que o feito lingüístico de nomear ou renomear as covas co nome de "Cueva de las Putas" permite achegarse e completar o perfil psicolóxico do depredador sexual, que en realidade sería un puteiro asasino e futuro serial killer. No nome desvergoñado de "Cueva de las Putas" queda patente o desprezo e odio que sente polas mulleres, o seu retraso socio-cultural, baixo cociente intelectual e analfabetismo moral, o que conduce ó seu ensañamento coas vítimas (obxectos). Un experto criminólogo poderá sacar conclusións mellores que as miñas neste campo do perfilado psicolóxico. Nós só pretendemos centrarnos, non no famoso modus operandi nin no perfilado dos puteiros asasinos, senón no asunto menos traballado do locus operandi ou territorio no que este tipo de criminal executa os seus crimes ou elixe as súas víctimas, máis aló da tipoloxía ó uso (rúa escura, bosque tenebroso, interiores de vivendas, etc.) e dos mapas con chinchetas de cores que se ven nos taboeiros de investigación criminal.

Non nos parece casual que no medio rural abrupto que enxendrou a antiga cultura ibérica, percorrido por cordais gandeiros, sementado de casetas agrícolas e sendas descoñecidas que só se poden identificar grazas á cartografía antiga, apareza o espeleotopónimo "Cueva de las Putas", en paraxes onde se produxeron alomenos catro crimes (restos de ósos modernos na cova xa referida de Aiora, e mailo triple crime das nenas de Alcásser na Romana, preto da outra cova de Tous). A cribaxe toponímica permite completar, polo tanto, o locus operandi dos depredadores sexuais do rural levantino, e contribúe a afinar o perfilado psicolóxico destes.

En Galicia non temos este espeleotopónimo, que é exclusivo do Levante, mais desgrazadamente iso non nos librou da lacra de empregar o mesmo sistema de explotación sexual das mulleres máis pobres. Existe polo menos un abrigo rupestre que foi vivenda dunhas mulleres que exercían a prostitución. No monte Xalo, nunha casarula tal que así, se non era esta mesma, viviron unha nai e maila filliña. A nai, degradada moralmente pola pobreza e a prostitución, non puña impedimento a que os puteiros se deitasen coa filla, e para facilitarlles o coito dicíalles: "bótalle aceite!".

 

Abrigo no Xalo. (C) Dolores González de la Peña, 2022.

El gramaje de la lluvia / Maribel Molina - Editorial Almuzara 2026

Primeira páxina do manuscrito Hortus Borealis. (C) Imaxe tirada da novela El gramaje de la lluvia, de Maribel Molina.

A primeira novela de Maribel Molina, El gramaje de la lluvia (Editorial Almuzara 2026) aparentemente, na superficie, é unha novela histórica que abrangue varias épocas en dúas localizacións: principalmente o final da 2ª Guerra Mundial na cidade de Bergen, fronte norueguesa ocupada pola Alemania nazi, e a vida na cidade de Córdoba durante a dictadura franquista trala Guerra Civil. As protagonistas son varias mulleres pertencentes a unha mesma familia, as que se transmiten de xeneración en xeneración un taller de encadernación que herdan en 1702: Astrid, Solveig, Mara e Svea. Por Astrid coñecemos á súa tía Solveig, por Solveig achegámonos á tía Mara..., dun xeito que Maribel Molina define nunha entrevista recente como unha estrutura de matrioskas, de bonecas que conteñen no seu interior a outras. A recursividade está moi presente nesta obra, doutros xeitos.

A novela pode lerse así, como unha narración que permite achegarse en clave feminina (e feminista) ás vivencias e peripecias destas mulleres e ós espazos e épocas que habitaron. Podemos disfrutar das descricións arquitectónicas da cidade de Córdoba, case que degustar os seus "flamenquines", o guiso de rabo de toro ou os "jeringos" con chocolate, e visitar a escola de artes e oficios cordobesa, onde se ensina a traballar o cordobán para as encadernacións; coñecer a vida na cidade costeira de Bergen, no século XVIII e durante a ocupación alemana; así como seguir a trama das microhistorias personais, na que se tece o escuro segredo da familia. A lectura non defrauda, cúmprense por demais tódalas espectativas ata culminar nun final completamente arrepiante ("neogótico" segundo a contra). E ata aquí podo ler sen destripar a novela.

Pero se quitamos esta primeira capa á cebola narrativa podemos ver que a novela de Maribel Molina é unha declaración de amor ós libros, ós libros antigos, de pel, ós que unha se achega por medio do tacto valorando o traballo artesán das técnicas de repuxado da pel, e das pulcras encadernacións. A novela en realidade é a historia dun libro inexistente, que só existe no interior da ficción creada en El gramaje de la lluvia. É a historia do Hortus Borealis, Sive Observationes in Regno Norvegiae, que segue a estela doutros libros que só existen nos universos literarios que os crearon, como o Necronomicón (H.P. Lovecraft), ou a Segunda parte da poética de Aristóteles (Umberto Eco: O nome da rosa). Do Hortus Borealis coñecemos a súa portada, o que xa é moito, e sabemos que foi un tratado de botánica sobre a flora circumpolar, escrito polo xeógrafo siciliano Antonio Columnae Romani. Trátase dun libro en certo modo máxico, que contiña información sobre a beladona e o acónito, así como unha sección dedicada a pócimas, e outra ás plantas das que se podían extraer velenos. O libro aparece dende o principio da novela e acompaña a tódalas mulleres da saga familiar ó longo da súa vida.

Por se isto fose pouco para a nosa lectura desta capa da cebola narrativa, vemos que a segunda parte, titulada "El verjurado del sol", como oposto ó título principal da obra, está narrada por Solveig en forma de dezaseis caderniños. Esta orixinal presentación non é produto dunha elección motivada polo desexo de ser orixinal sen máis, débese a que as encadernadoras traballaban os libros elaborando caderniños (sempre en múltiplos de catro) pregando grandes follas de papel, para logo coselos entre si. Esta especie de diario que Solveig escribe dirixido á súa sobriña Astrid é en realidade un outro libro que atopamos dentro de El gramaje de la lluvia; un libro dentro dun libro, cuxos capítulos coinciden exactamente cos caderniños dos libros cosidos. Nesta fantasía estrutural, a narración literaria en capítulos (o contido), adáptase ós caderniños que integraban os libros cosidos: a forma modula o contido.

A novela achega unha morea de referencias ó eido da encadernación tradicional, dende as ferramentas, materiais e produtos químicos utilizados, ós traballos e técnicas precisas. Termos técnicos que nalgunhas ocasións, se unha non é profesional da encadernación, é preciso buscar no diccionario, tarefa que cecais podería facilitarse en futuras edicións engadindo un glosario de termos. O campo léxico do eido da encadernación sérvelle á autora para elaborar metáforas moi sofisticadas ó longo da narración, nas que se chega a establecer unha relación de identidade entre as persoas e os libros, o que é, na miña opinión, o fondo absoluto e tema central da novela.

Dende agora, o Hortus Borealis pasa a integrar a miña lista de libros inexistentes favoritos, ocupando o segundo lugar tralo Necronomicón. Tan perfecto me resulta, que non descarto a súa existencia real: cecais algún día alguén o atope remexendo nos arquivos esquecidos dunha biblioteca perdida.

Chave e Chavella na toponimia

Máis aló do topónimo Chaves (Portugal), que ten unha etimoloxía distinta e ben coñecida no latín Aquis Flaviis, "dos Flavios" (en relación co estatuto concedido polo emperador Tito Flavio Vespasiano á cidade), de cando en vez unha se atopa co enigmático topónimo Chave, que aínda que se coñeza o seu étimo (latín clavis, "chave") non está claro en que sentido se aplicou ó territorio.

A existencia do microtopónimo Chave da Regada, preto de Couso (Sarreaus), con ese determinante ("da Regada"), esclarece o uso do topónimo Chave nomeando unha parte dos sistemas hidráulicos de canalizacións construídas para regar os pasteiros. Estes sistemas estaban formados por varias canles (regas ou regadas) e un sinxelo mecanismo que abría ou pechaba as regas. Normalmente, ou polo menos o que vin eu, facíase botando terra nunha canle principal para obturala e desviar a auga a outra rega. O enxeñeiro agrónomo e comuneiro de Celas, Juan Castro, indícame que "nos prados de rega ou lameiros, empréganse non só terróns, senón tamén pedras para desviar a auga dende a canle principal, situada na parte alta en paralelo ás curvas de nivel".

No caso do topónimo Chavella (Dormeá - Boimorto) observamos que existía preto un sistema de canalizacións para rego, o que se deduce do microtopónimo Torna da Auga. É probable, polo tanto, que ese Chavella gardase relación cunha antiga regada que ata podería datar da Idade do Ferro, pois na paisaxe do entorno destacan os dous castros das Penas de Golán e do Coto da Roda, que se terían servido dela para regar os pasteiros do gando castrexo.

Segundo o estudo de Juan Castro, en xeral a rega dos lameiros utilizábase para protexer os pasteiros das xeadas invernais mediante a enerxía calorífica xerada pola auga en movemento a través das canles que percorrían os pastos; son reliquias ancestrais cun alto valor etnográfico, que están a ser valoradas e protexidas no norte de Portugal (rega de lima). No seu traballo atopamos o léxico que designaba os elementos que integraban estes sistemas, entre eles o termo xanza, "comporta de madeira ou de pedra que desvía parte do caudal da presa para os regos", e vanzao (banzado), que nos dicionarios de galego defínese como "represa que se hace en el río, de la cual arrancan las acequias de riego" ("Os lameiros de rega. Sistemas agrarios ancestrais de alto valor cultural, natural e paisaxístico", J. Castro Insua, J.E. López Díaz e V. Álvarez Valín, Agroexprés 2, 2016). Supoñemos que o topónimo Chave (Chave da Regada) sería equivalente do termo xanza recollido neste traballo.

Sistema de rega en Tras-os-Montes tomado do estudo de Pôças, Cunha e Pereira ("Pastagens seminaturais de montanha: lameiros, sistemas ancestrais no século XXI", Taller 2009).

Do Cuco ou Coco ó Púca: sobre bogeymen, cocóns e homes do saco

"Dúrmete, meniño, que aí vén o cocón;

a comer os nenos que non dormen, non".

"Que viene el Coco", Francisco de Goya 1797.

Fai un tempiño que lin a novela do Visitante (2018), de Stephen King. Costa moito pasar do comezo pois o seu autor, na súa liña habitual, é demasiado explícito e sádico na descrición das sinais que se observan no cadáver do neno asasinado. Mais ten de interese que o personaxe criminal é o mítico Cuco / Coco, ser sobrenatural que pode adoptar varios aspectos e que King xa incluíra no conto de 1973 "The Boogeyman". Tamén é salientable a personaxe da detective do paranormal, Holly Gibney, que aparece noutras obras do autor.

Ninguén pensaría a simple vista que o asustanenos ibérico e latinoamericano, o Cuco / Coco / Coca / Cucuy tivese algo que ver co Puck de Shakespeare (Soño dunha noite de verán, 1595), é dicir, coa criatura chamada Púca ou Pooka do folkore céltico, xermano e nórdico: o Púca atopámolo tamén en islandés e faroés como Púki, "trasno; demo", en noruegués e sueco como Puke, "demo, espírito maligno", en danés como Puge, en galés como Pwca, en Córnico, Bucca, nas Illas do Canal como Pouque, "espíritos que habitan preto das antigas construcións megalíticas", etc. (cfr. Púca na Wikipedia). Algunhas das formas permiten vencellar etimoloxicamente ó Púca co Bogeyman / Boogie = Home do Saco, Coco.

Así pois, amais de seren a mesma criatura mitolóxica que cambia de forma e rapta nenos, pensamos que o Cuco / Coco (e a Coca / Cuca en Galicia e Portugal), o Púca irlandés e o Bogeyman teñen a mesma etimoloxía. A relación etimolóxica establecémola supoñendo que as formas que se conservaron na Península Ibérica (e que logo pasaron a América) experimentaron unha asimilación do tipo p-k > k-k, ou unha disimilación céltica kw-kw > p-k cando o termo pasou dende a Península Ibérica ás Illas Británicas. Co cal pódese remitir a cronoloxía deste ser sobrenatural ó fondo común paleoeuropeo.

Na base de datos do folklore da Irlanda (dúchas.ie) o Pooka aparece nunha historia talmente como asustanenos: "On this night [Halloween] the Pooka, a fabulous animal, is supposed to roam about the country and carry away any late traveller he would meet. The young children are afraid to go out doors after dark, as they  believe in the ghost stories which the old people tell them".

A liña evolutiva trazada dende o Púca céltico ó Visitante de Stephen King, pasando por filmes como Cucuy: The Boogeyman (Peter Sullivan 2018), garante que moitas lendas do foklore urbano actual se remontan a mitos do pasado céltico indoeuropeo.

Digañe

 

O cartel, bastante recente, amosa a neglixencia coa que se recolle a toponimia do país. O topónimo Raposeira foi grafado por erro castelanizante como *Raposería, e o cartel, no canto de desbotarse ou corrixirse, mantense como indicador viario.

Digañe (Santa Locaia de Parga - Guitiriz) é variante evolutiva do latín decanea, da que normalmente sae toponimia como Degaña (Asturias). Unha decania era unha granxa ou propiedade rural dun mosteiro a cargo dun decanus ou degano (castelán: "quintero o administrador de una hacienda de campo") / deán (galicismo). O substantivo degaña defínese como "casa de campo, heredade, granxa, anexa a un mosteiro" (dicionarios de Cuveiro Piñol, 1876 e Francisco Porto Rey, 1900). A base da derivación é o latín DECEM, "dez", pero non está claro se o substantivo se formou por estar o deán a cargo de dez monxes, ou por ser a degaña a décima parte dun territorio determinado. Neste último sentido parece que apuntan as case dez decanias (concretamente 9) que se lle doan ó mosteiro de San Felices de Oca na Bureba e nos Montes de Oca no ano 863.

Sésigas do muíño de Carral - Begonte

 

Ubicación do muíño de Carral (Begonte) coa súa represa á beira do río Ladra, na área recreativa que ven estando á altura da aldea de Os Currás - Buíde. (C) Voo Americano de 1956-1957.

O muíño de Carral non aparece inventariado no Visor PBA da Xunta de Galicia. Era un muíño cunha represa (caneiro) que aínda se conserva en bastante mal estado, e cuxa estrutura percíbese moito mellor na fotografía aérea do Voo Americano de 1956-1957. A microtoponimia da folla catastral amosa tamén o nome Tenza do Caneiro en referencia á represa do muíño.

O muíño de Carral foi descrito por Ignacio Cañas Guerrero, Pedro Arias Sánchez e Ignacio Vicente Álvarez, nun traballo conxunto no que se estudan os 21 muíños do concello de Begonte, como o muíño meirande do concello, sendo un muíño de tipo "profesional" (que moe para os de fóra cobrando unha tasa), de río, con represa, dúas plantas de altura e cinco moas (cfr. "Riqueza y variedad de las construcciones agrarias gallegas: los molinos de agua en el municipio de Begonte, Lugo/España", Informes de la Construcción - CSIC, 1997).

No Catastro de Ensenada (Coto de Carral e Buíde - Begonte) non se fala máis que dun muíño fariñeiro no Rego da Picha, dunha soa moa que moía tres meses ó ano, polo que consideramos que este muíño de 5 moas e os restantes da parroquia son posteriores ó ano 1752. Nembargantes hai que ter en conta que o caneiro vencellado hoxe ó muíño puido ter sido antes unha pesqueira para anguías: "en dicho Coto de Buíde y sitio de Porto Buíde en el río Ladra hay un cañal o pesquera de anguilas que poseen por foro Andrés da Veiga el mayor, Andrés da Veiga el mozo y Antonio Redondo, vecinos de dicho Coto, cuyo dominio es de Dª Marta Marchán, vecina de la Ciudad de Lugo".

Estado do muíño de Carral na actualidade, do lado dos aliviadoiros.

O caneiro do muíño de Carral na actualidade.

AS SÉSIGAS DE MUÍÑO

Grazas á meticulosidade coa que Mariana Roura, a garda forestal da Terra Cha, desempeña o seu traballo, atopouse recentemente unha inscrición nunha das zapatas dos aliviadoiros do muíño de Carral.

A inscrición aparece revirada (nos amosámola xirada para facilitar a lectura). A letra é de finais do século XVIII, o texto emprega abreviaturas e letras inscritas noutras, e está en castelán: "ESTAS DOS / S~ SON DEL / LO IC[...]II / N~ SNR CON / SUS PADRES". A lousa ó que parece fóra reutilizada antes de colocala de zapata no aliviadoiro, e ten un burato no centro xusto onde iría a data, da que só temos os dous últimos díxitos "II" seguidos da expresión "N~ SNR", en referencia a tal ano de "Nuestro Señor" (ano do Señor ou A.D.). Tamén é posible, dada a envergadura do muíño, que fose unha obra real, en cuxo caso no oco cecais podería restituírse o nome do rei como "[CARLOS I]II N~SNR". A inscrición, polo tanto, fai referencia á fundación do muíño (data e mención ós construtores), e daría conta da existencia de dúas "S~" (abreviatura) vencelladas á construción hidráulica.

Mais a que elemento dun muíño pode referirse a expresión "ESTAS DOS S~"? Xusto a carón da zapata coa inscrición, no aliviadoiro veciño, hai unha lousa moi parecida, escura, que podería ser a outra "S~" xemelga que nos faltaba, xa sen inscrición, pois non sería necesaria ó levar a primeira lousa o texto fundacional.

Aquí comezamos a análise filolóxica. O único substantivo ligado constantemente ós muíños na documentación medieval do noroeste da Península Ibérica, que comeza por S- e é de xénero feminino é a palabra SESSICAS, escrita de moitas formas dende o ano 712 ata finais do século XIII, mais prácticamente sempre vencellada ós muíños ("sessigas molinarum"): SESSICAS, SESSIGAS, SESICAS, SESIGAS, SESSECAS, SESSEGAS, SEGICAS, SEGIGAS. Exactamente non se sabe o que era unha sésiga ou as sésigas dun muíño, o dicionario do Léxico Hispánico Primitivo defíne o termo entre interrogantes como: "¿Terreno donde está asentado un molino?"

Na nosa opinión o substantivo non designaba sen máis o terreo ou o chan onde estaba construído o muíño. O uso tardío do termo SESSEGO aplicado a unha parte dun torcular (lagar rupestre) "parte mea torcularis quod ibi est cum suo sessego" (1272 - Ourense) e a palabra do astur-leonés SIÉSEGA "piedra plana o solera sobre la cual se asienta la colmena", non ofrecen moitas dúbidas de que o termo SESSICA aludía a unha gran lousa de pedra que era a base ou fundación sobre a que se asentaban (fundaban) ben os muíños, os lagares ou as colmeas. Así o confirman os dicionarios máis antigos do galego (Aguirre del Río e seguintes): as sésigas eran as "pedras ou lousas que formaban o asento no que se colocaba o pé do muíño". Polo tanto cabe consideralas pedras fundacionais que, debido á súa importancia, podían estar inscritas, como esta primeira sésiga gravada (e a súa xemelga) que ven de atopar Mariana Roura, e que puidemos visitar grazas á súa teimosía e xenerosidade en compañía de Pancho Gallego, que tamén soubo apreciar e valorar a importancia do achádego.

A etimoloxía do termo habería que vencellala ó latin sedes, sedis, "asento", e ó verbo SEDERE, "sentar", en relación coa expresión homóloga "sedilia molinaria". 

É un achádego de carácter etnográfico que completa unha lagoa filolóxica: o problema non resolto ata o de agora de que eran exactamente as "sessicas molinarum". Pois xa temos as primeiras, e unha delas con inscrición fundacional! Conviría que Patrimonio inventariase o muíño e  que se estudase a inscrición máis polo miudo en relación coa data de construción (despois do ano 1752) por se fose unha construción real, como aventuramos nunha das dúas lecturas provisionais que fornecemos, ámbalas dúas con problemiñas de sentido aínda non esclarecidos.