Luns e martes de madrugada... tras do Outeiro da Pedra Furada

 

Pedra Furada de Campo Lameiro. (C) Andregoto Galíndez 2023.

No interior da Pedra Furada de Campo Lameiro.

(C) Andregoto Galíndez 2023.

Ritual de meiguería: dentro da pedra oca, que ten varias coviñas onde asenta, ían as mulleres estériles de Campo Lameiro levando unha galiña preta que non tivese visto o sol en dous días, cortábanlle o pescozo e untábanse o corpo co sangue (tradición oral recollida no pobo de Campo Lameiro por Leo, arqueólogo do Parque Arqueolóxico da Arte Rupestre de Campo Lameiro).

Tamén segundo me informaran as guías do Parque Arqueolóxico, o refrán dunha cántiga acumulativa infantil, "Luns e martes de madrugada, tras do Outeiro da Pedra Furada", referiríase á Pedra Furada de Campo Lameiro. Lois Carré Alvarellos recollera a cántiga en Berres, a uns 36 km de Campo Lameiro, polo que parece probable a identificación da pedra furada da cántiga coa do Parque Arqueolóxico (Contos populares da Galiza, Porto, 1968).

O libro do Parque, esgotado no 2023 en galego e castelán cando visitei o xacemento, propuña que a Pedra Furada era unha Portalén (usamos o termo proposto por Calros Solla), concretamente era "The gateway to the great beyond". Traduzo a continuación o que dicía a guía en inglés: "baseándonos en analoxías etnográficas sabemos que algunhas comunidades cren na existencia de dous mundos paralelos, e que as fendas das rochas e as covas son portas ó Alén. Se se quere conectar coas forzas do outro lado, cos seres que habitan ese inframundo, Pena Furada é o lugar idóneo. Dentro dela e arrodeados polas coviñas e os círculos concéntricos dos petróglifos, os crentes poderán atopar as respostas ás súas preguntas".

Nun xacemento semellante, o da Pedra Cavada (Gondomar), Ramón Fábregas atopara restos de hiosciamina (beleño), un potente enteóxeno, nun dos seus muíños naviculares (Los petroglifos y su contexto: un ejemplo de la Galicia meridional, 2001).

Taffoni e muíño navicular na entrada da Pedra Cavada de Gondomar. (C) AFV 2011.

Outras portas ó Alén e santuarios en pedras ocas que temos tratado no blog:

Un santuario con arte rupestre en los Barruecos de Malpartida, Arqueotoponimia 2021 (Celtiberia.net 2007)

Unha portalén entre Montaos e Bergantiños, Arqueotoponimia 2021.

Coso Oenaeco e os primeiros parlamentos celtoatlánticos

Heidegger xa tiña falado da relación entre os termos que designaban as causas / cousas políticas e xurídicas, os asuntos que atinxían ó pobo e se discutían nas primeiras asambleas parlamentarias: o latín res, "cousa", na frase res publica = "cousa pública", o latín causa, sinónimo de res e orixe dos termos románicos cousa / cosa / chose, os termos þing ou thing do nórdico e do xermánico, que tamén significan "cousa" e pasaron a utilizarse para designar os lugares físicos onde se celebraban as asambleas, se recitaban as leis e se discutía a súa aplicación a litixios concretos.

Na opinión do filósofo alemán o termo þing ou thing do nórdico e do xermánico nesta acepción política ou xurídica é un calco ou tradución directa a estas linguas do latín res publica ou causa > cousa / cosa / chose, "asunto, causa, cousa, cuestión, litixio que se discute na asamblea do pobo" (M. Heidegger, Conferencias de Bremen: "Das Ding", 1949).

Polo que respecta ó deus galaico Coso, o seu epíteto Oenaeco xa fora ligado etimoloxicamente por Blanca García Fernández-Albalat ás asambleas célticas irlandesas, ás xuntanzas chamadas óenaig. Na base común destes dous termos subxace o numeral indoeuropeo ou protocéltico oinos, "unidade", que reflicte o feito de se xuntar o pobo nas reunións. Nós agora propomos que o propio nome do deus Cosus tamén estivo vencellado ás asambleas políticas e xurídicas, pois ben podería provir de *Causus coa característica monoptongación au > o do latín vulgar epigráfico (v. Carnoy), moi anterior á evolución románica do diptongo au > ou. Neste sentido, a evolución *Causus > Cosus probaría que se trataba do deus das causas, das cousas ou asuntos asamblearios que concirnen ó pobo, moitas veces casos bélicos, o que xustifica a súa equiparación co deus Marte romano.

O deus Cosus coñécese exclusivamente pola epigrafía atopada na Gallaecia atlántica, non existen aras dedicadas ó deus no interior, salvo na zona do Bierzo, o que se podería explicar pola presenza documentada dos celtas supertamáricos na zona aurífera leonesa. A ara de San Mamede de Seavia (Coristanco) dedicada a Coso Oenaeco, ó deus das causas da asamblea, apareceu na Torre de Nogueira e probablemente fora trasladada dende a igrexa de San Mamede pola familia Bermúdez de Castro cando construíu o pazo no século XV. O adro de San Mamede puido ser primeiramente o lugar onde se celebraban as asambleas políticas dos galaicos; e a construción da igrexa sobre el cristianizou o punto de reunión pagán (cfr. "San Amedio ou San Mamede: vestixios dos németons na toponimia galega", Arqueotoponimia 2023).

Na nosa opinión, pois, as aras dedicadas por distintos oferentes ó deus Coso (o deus das causas) estarían motivadas por ter sido favorable a súa tutela xurídica nos litixios ou causas / cousas levadas ante as asambleas lexislativas populares dos primeiros parlamentos galaicos e europeos.

Igrexa de Seavia. (C) Andregoto Galíndez, 2024.

É bastante probable que amais de designar o deus que tutelaba as asambleas, o termo *Causus > Cosus se aplicase tamén ós lugares onde se celebraban, e que tivese chegado baixo a forma hipercorrecta Couso, que conflúe cos derivados de cautum e capsum.

Baie des Ha! Ha! - Canadá

O topónimo non ten que ver coa onomatopea da risa, senón, na miña opinión, coas exclamacións que os exploradores franceses escoitaban nas súas navegacións polo Golfo de San Lourenzo: os esquimais seguían os barcos dos franceses nas súas canoas, levando peles para intercambiar, chamándoos "ahé! ahé!". Así o conta Joliet a finais do século XVII nas súas cartas e apuntes, en varias ocasións: "ó mesmo tempo apareceron os esquimais coas súas dúas bizcaínas con mástil a moita velocidade [...] gritando como os outros [esquimais vistos noutras ocasións] ahé! ahé! e mostrando lobos mariños como pabellóns" ("Le fr. Joliet envoye une carte du Canada. Parle des Esquimaux, dit quelque chose fas ces peuples", 1698 - Carte du Canada, en sept feuilles, BNF, fol. 192r).

Creamos deste xeito o noso primeiro fonotopónimo, que xurde dunha experiencia acústica do pasado, xa irrepetible pola extinción deste costume. Os gritos resoando na baía lémbranos aquel "Tekeli li" co que se pechan as Aventuras de Arthur Gordon Pym.

Lubre

Os que esteades interesados en coñecer a milenaria historia do substantivo e topónimo Lubre (Ares e Bergondo) teredes que consultar a miña contribución publicada no libro-disco que ven de editar o grupo de música folk galega, "Luar na Lubre. 40 aniversario" (Baía Edicións, 2026). As pistas musicais poden escoitarse de balde no Youtube Lubre. 40 aniversario grazas á xenerosidade do grupo, pero os interesantísimos traballos de varios autores que se inclúen no libro, comezando pola resolución do misterio da orixe da palabra lubre, só están ó alcance dos afortunados que se fagan co libro. Así de dura é a vida ás veces! Ogallá que todo o mal do mundo fose este...

Na fotografía vai un anaco do meu estudo, "Dous mil anos da historia do substantivo lubre", pxs. 29-33. 

Gustáranme especialmente as pistas dedicadas a "Maeloc", que mestura en tres movementos música bretoa, e a do "Heicho de dar", coa colaboración das voces das pandereteiras "Airiños de Fene". Un gran traballo dos nosos Chieftains.

A Basanta - Cariño

Topónimo galego provinte da frase latina "ambas antas", da que logo se xera unha forma singular por deconstrución, na que participan fenómenos de fonética sintáctica e falsa segmentación do artigo: abas santas (plural) - aba santa (singular deconstruído) -  abasanta (fusión) - a basanta (segmentación que crea o falso artigo).

A frase aparece na documentación medieval do ano 1132: "et inde ad archas. et inde per illum lumbum inter ambas antas. et inde ferit ad illos ueneiros". Designa un punto situado entre dúas elevacións orográficas ou entre dous túmulos funerarios ou marcos territoriais (antas).

Como apelido rexístrase cen anos máis tarde, xa coa forma definitiva: "Petro Basanta" (ano 1240).

O nome do monte veciño ó lugar da Basanta de Cariño, o Mazanteo, Masanteo ou Basanteo, tería entón a mesma etimoloxía.

A aldea da Basanta de Cariño localízase entre o monte Croado e o Masanteo.

Armadixo de Piroche - Monte do Seixo

 

A lenda da moura Pirocha do Monte do Seixo foi recollida por Calros Solla. O escritor defínea como unha bela lamia que, espida e deitada no seu leito de pedra (o penedo chamado Almadraque de Pirocha), esperaba ós incautos que transitaban polo Camiño da Vereda para convertilos nos seus amantes e, finalmente, devoralos nunha especie de relación sexual caníbal (Monte do Seixo. O santuario perdido dos celtas, Morgante 2021). Solla engade: "O nome Pirocha deriva con certeza da voz latina petram, pedra".

Non nos cabe ningunha dúbida de que a moura Pirocha foi bautizada así polo nome da pedra que lle servía de leito, pois a continuación do Almadraque, atópase un cortello para lobos (Trampa do Lobo, no Visor PBA) que no deslinde entre os concellos da Lama e Forcarei (IGN - 1938) tamén recibía o nome de Armadixo de Piroche, é dicir, trampa formada de pedra (cfr. topónimo cinexético Armada).

O verdadeiro monte Sinaí

Non hai acordo na situación do verdadeiro monte Sinaí, onde disque Deus se lle apareceu a Moisés para lle entregar as táboas da lei (coas que se fixeron os tabots ou arquiñas da alianza - cfr. "Na procura da arca perdida de Ilduara Eriz", Arqueotoponimia 2023). É dicir, o feito de que o Sinaí actual, tanto o monte como a península que leva o nome do monte, se veña considerando o auténtico Sinaí débese a que uns monxes no século III informaron de que tiñan atopado alí a zarza ardente, o que resulta materialmente imposible despois de 1.500 anos ardendo! Pero estas inventios brindan pingües beneficios dos peregrinos ás comunidades relixiosas, xa dende a época da viaxeira galaica Exeria, así que agora a ver quen é o valente que desmonta esta falcatruada.

Na nosa opinión, o verdadeiro monte Sinaí está na fronteira entre Irak e Kuwait. É o Jabal Sanam ou Jebel Sinam, o que se pode traducir como o "Monte do Ídolo"; haxiotopónimo que é unha posible alusión ó ídolo que adoraron alí os israelitas (Éxodo 32-4). É un domo salino non moi elevado pero que destaca no terreo chan da antiga Mesopotamia. O Jabal Sanam está a uns 150 km de Basora, preto de Nasiriya, onde se localizan as ruínas de Ur, a cidade de onde era orixinario o profeta Abraham. Co nome de Safwan Hill foi unha importante base de operacións na Guerra de Irak (2003).

Monte Sinaí na Arabia, arrodeada polo Mar Vermello. (C) Ranulp Higden, século XIV.

Moisés cornudo no "Mons Sinay"; sobre el, as "tabule testamenti". O monte sitúase tamén na península arábiga - Mapamundi da Catedral de Hereford, ano c. 1300. 

O monte é mencionado polo portugués Pedro Teixeira como lugar de paso para as caravanas que ían de Basora á Meca. Teixeira indica que "dizen que es abundante en fuentes", polo que coidamos que tería sido un lugar adecuado para erguer o campamento dos xudeus que se menciona na Biblia (Éxodo 19-2). Doutra banda, incluso Teixeira podería estar a informarnos de que o Gibel Sinam é o propio monte Sinai, aínda que tamén podería estar simplemente traducindo o substantivo árabe gibel / jabal / jebel: "llamado de los Arabes Gibel Sinam, que es el monte Sinam, a do antiguamente fue la primera Basora" (Relaciones de Pedro Teixeira, 1610).