O reel "Willafjord" e a xeografía de Groenlandia

Mirade como aparece Groenlandia nos mapamundis de ata ben entrado o século XVI, como o de Pierre Desceliers (1546): non como illa, senón unida á Península Escandinava e a Asia, limitando con Siberia e Rusia.

Na miña opinión a representación viña de tempos recuados, nos que se descoñeceía a existencia do continente americano. Do mesmo xeito que Colón creu chegar ás Indias no canto de descubrir América, os baleeiros noruegueses que no século XIX partían a Groenlandia, ó estreito de Davis e á bahía de Baffin, á caza das baleas, crían estar na Laponia; na súa concepción do mundo a illa de Groenlandia non sería tal senón que daría a volta circumpolar uníndose a Asia. Ignoraban, pois, que Groenlandia era unha illa e que había polo medio un outro continente. É por iso que na Groenlandia representada no mapa de Desceliers se atopan os topónimos Lapia (Laponia) e Vuillapia (Wild Lapia ou Laponia Salvaxe) na súa parte máis extrema que mira ó norte (cfr. último mapa cos topónimos suliñados en cor amarela).

O interesante do topónimo Vuillapia (Wild Lapia) é que se mantivo durante varios séculos. Témolo atopado, ou iso pensamos, no nome dun reel escocés das Shetland que se cantaba cando os baleeiros ían a Groenlandia no século XIX, ó estreito de Davis. É dos máis coñecidos: "Willafjord". A súa pronuncia semella compatible coa de Vuilla(p) Fjord , ou sexa, Fiordo ou Porto dos Lapóns Salvaxes.

O reel tocado co fiddle pode escoitarse nalgunhas grabacións do Tobar an Dualchais - Kist o Riches, como a de 1958 que contén dous, Oliver Jack e Willafjord. O seu intérprete Tom Anderson clasifícaos como yacky tunes, é dicir, tonadas esquimais, da Groenlandia.

Esta representación xeográfica que hoxe nos parece tan tola, debida á suposición da articulación de Groenlandia coas terras continentais euroasiáticas (polo descoñecemento do seu carácter insular e da existencia de América) é a razón que explica a presenza dun topónimo aquí e acolá, como é o de Vuillapia e Vuilla-fjord. Polo mesmo Adam de Bremen estaba seguro de que a Vinlandia citada nas sagas nórdicas non era outro lugar que Finlandia, que en todo caso sería unha parte desta Groenlandia supostamente continental (unida circumpolarmente a Asia).

Na representación de Groenlandia de Claudius Clavus (Europa Tabula XI - 1427) xa aparecían os topónimos e etnónimos mencionados, como Wildhlappelandi, Findhlappi e Finlandi, así como os seres mitolóxicos dos confíns, os "unipedes maritimi", que na Saga de Eric o Roxo se mencionan como se fosen habitantes moi reais (non imaxinarios) do país de Einfötinga-land. A verosimilitude literaria non ten que ter necesariamente correspondencia coa realidade; os unipedes / habitantes de Einfötinga-land foron seres imaxinarios, identificables cos esciápodos descritos por Aristófanes ou Plinio o Vello. Polo demais, a partir deste datos semella que os autores das sagas (a de Erik o Roxo e A saga dos groenlandeses) compartiron esta mesma concepción xeográfica do Atlántico Norte entre Groenladia e a Península Escandinava, e se serviron dela para narrar as súas viaxes (en parte imaxinadas). Dentro desta concepción xeográfica non resulta doado soster que Vinlandia fose América.

Abruciños - Amoeiro (Ourense)

Na documentación medieval o topónimo nas súas formas máis antigas aparece como Ablocinos (ano 923), Ablutinos (986), Abrocinos (1175), Abrucinos (1227), Abrutinos (1250).

Ben podería provir do participio do verbo latino abluo, abluere, "lavar, mollar", ou de abrumpo, abrumpere, "romper", no sentido de desbrozar o terreo para cultivalo. As terras abruptas (desbrozadas) menciónanse constantemente na documentación medieval como opostas ás terras non preparadas para o cultivo: "terras abrubtas et barbaras" (Celanova 989). Parécenos que esta última é a opción etimolóxica máis probable, pois o verbo abluo aplícase mellor ó lavado do corpo (mans) nas ablucións rituais das comunidades relixiosas e non xerou toponimia.

Abruciños podería, pois, aludir a terreos desbrozados para dedicalos a labores agrícolas, e tería a mesma etimoloxía que se propón para os Abruzos italianos, do latín abruptos, aínda que neste caso se pensa na acepción de "terreo quebrado, escarpado", que non convén ós Abruciños de Amoeiro.

Foncebadón

 

Amilladoiro da Cruz de Ferro de Foncebadón. (C) Andregoto Galíndez 2008.

O nome da aldea de Foncebadón (Santa Colomba de Somoza - Maragatería - León), á beira do Camiño de Santiago, non ten que ver evidentemente coa cebada, e tampouco con ningún sabat ou aquelarre, como sostiña Antonio Justel, para o que viría de "fuente sabat".

Na Idade Media documéntase o topónimo como "Sancti Saluatoris, quae est fundata in monte Irago, cum ipsa sua aluergueria, in loco praedicto qui dicitur Fonte Sabbadon" (1103), "hospitale de Fonte Sabaton" (1162), "ecclesie Sancti Salvatoris, que sita est in monte Irago, cum sua albergaria, que ab hominibus Fonsabadon est nominata" (1180), "Fonte Sabbaton" (1209), "de abbatia que vocatur Fonssabatonis" (1228).

Na nosa opinión o topónimo estaría formado polo nominativo do substantivo latino fons, fontis mais un adxectivo derivado de abbatia, *abbatione. A abadía menciónase na documentación medieval e formaba o complexo que prestaba servizo os peregrinos (igrexa e abadía + alberguería ou hospital). O -s final de fons na frase *Fons abbatione, por fonética sintáctica pasaría a unirse á palabra seguinte, xerando logo o falso corte Fon Sabatione, de onde xurde a documentación medieval coas formas do tipo "Fonte Sabbaton", interpretadas como procedentes do nome personal Sabbatonis (Sábado), do que non atopamos proba algunha da súa existencia (cfr. Foncebadón na Xacopedia).

Foncebadón < Fons abbatione = fonte da abadía.

Tumbiadoiro

Os topónimos O Tumbiadoiro (Sarria), A Tumbiadoira (A Fonsagrada) e O Tumbadoiro (Frades, Irixoa, Xermade e Sada) son derivados do latín tumulum, "montículo de terra". Do verbo tumulare, "formar un montículo de terra; enterrar baixo un túmulo", creouse o derivado *tumulatorio, "lugar caracterizado pola existencia de túmulos", ben nun sentido orográfico ou aludindo a unha necrópole ou campo de mámoas (tombas / tumbas). De feito tombo < tumulum, ten o sentido de "vallado, montón de tierra, loma pequeña" (Bernardo Acevedo y Huelves e Marcelino Fernández y Fernández, 1932), "loma" (Aníbal Otero, 1956), "túmulo" (Constantino García, 1985), "talud" (Eligio Rivas, 2001).

No lugar do Tumbiadoiro de Sarria atópase un campo de mámoas que semella ter motivado o topónimo.

Así como na Tumbiadoira da Fonsagrada, onde está inventariada por Patrimonio a Medorra das Laxas ou do Coto.

Os Pazos de Ulloa contra Wüthering Heights: o falso naturalismo da Pardo Bazán

As dúas Emilias, Brönte e Pardo Bazán, son recoñecidas por ter escrito dúas obras espléndidas que destacan na literatura inglesa do romanticismo e na literatura española do naturalismo. Calquera que teña lido os Cumios borrascosos (1847) de Emily Brönte e Los Pazos de Ulloa (1886) maila súa continuación La madre naturaleza (1887) da Pardo Bazán, darase de conta de que as dúas últimas son un traslado a Galicia da obra da novelista británica. Case un calco, pero con outra intención.

O argumento do díptico da Pardo Bazán está máis que baseado no argumento dos Cumios borrascosos, tamén os personaxes principais, que pertencen a dúas familias (unha caracterizada polos seus costumes rurais e máis bastos e a outra máis refinada, de cidade). As agrestes paisaxes aparecen na obra de dona Emilia como reflexo dos estados de ánimo e condicionan e determinan os caracteres, o humor e a personalidade dos seus protagonistas, como en Wüthering Heights, da que toma tamén a estrutura elemental da narración, que se articula como unha saga familiar que abrangue dúas xeracións. Outro punto en común é o observador externo, Mr. Lockwood / don Julián: caracterizados como insulsos e apoucados, o seu achegamento como hóspedes ó entorno hostil e rural dos Cumios / Pazos é o pretexto que dá pé a coñecer a través deles a historia que se nos conta dende a súa perspectiva. Neste sentido o narrador en terceira persona non é exactamente omnisciente, pois semella adoptar o punto de vista dos personaxes.

Dona Emilia coñecía a novela de Emily Brönte; quen non! Non sabemos se a puido ler na lingua orixinal ou nalgunha tradución ou resumo en francés, como o que publicara na Revue Contemporaine en 1861 o barón Ernouf (Collines Tempétueuses). Na resposta de dona Emilia a unha carta do Marqués de Premio Real, que lle escribiu por ler unha crítica bastante negativa sobre as escritoras inglesas fillas de cregos (exposta na obra La cuestión palpitante), menciona a Ellis Bell (seudónimo de Emily Brönte). Di que estas escritoras estaban pouco máis ou menos ó servizo da Igrexa: "Acúsame V. de ser demasiado severa con mis compañeras las novelistas británicas. Lo sentiría si fuese verdad, porque me parecen del peor gusto las envidillas entre señoras [...] Las novelistas más conocidas [...] deben el ser a ministros, rectores y vicarios [...] como las tres nombradísimas Currer, Ellis y Acton Bell [as irmás Brönte] No por eso es menos cierto lo que digo del carácter predicador que estas diaconisas imprimen a las letras, y de lo que se esmeran [...] en usar su pluma in aid of religion". Mais a pesares desta lixeireza e cordialidade aparentes, o único que queda claro trala lectura das obras é que a que usou a súa pluma a favor da Igrexa foi a propia Pardo Bazán, e non Emily Brönte, no desenlace de La madre naturaleza.

Árbore xenealóxica coas dúas ramas e as dúas xeracións do díptico Los Pazos de Ulloa - La madre naturaleza.

As principais equivalencias entre os personaxes de Cumios borrascosos e Los Pazos de Ulloa - La madre naturaleza

1. Mr. Lockwood / o crego don Julián. No rol de observadores externos, apoucados e dotados dunha moralidade católica estreita e ríxida, se achegan ó rural salvaxe das manor houses de "Wüthering Heights" e de "Los Pazos" (situada na vila imaxinada de Cebre). As descricións dos Pazos e os seus habitantes ben poderían estar baseadas no ambiente da vella Granxa de Meirás (demolida para construír o Pazo de Meirás).

Partida de cazadores na Granxa de Meirás, fotografada en 1870 por José Quiroga, marido de Emilia Pardo Bazán.

Entre eles aparecen varios candidatos a ser os futuros Primitivo e don Pedro de Ulloa.

2. Joseph / Primitivo. Criados túzaros dos seus respectivos señoritos.

3. Catherine Earnsaw / Sabel. As dúas mulleres resultan incomparables pola súa condición social, mais teñen en común encarnar o amor de Heathcliff e a paixón sexual descontrolada de don Pedro de Ulloa.

3. Heathcliff / don Pedro de Ulloa. Protagonistas principais das novelas: homes huraños, retorcidos, de humor melancólico e violento, rencorosos, primarios, movidos por baixas paixóns.

4. Isabella Linton / Nucha. Delicadas e refinadas esposas dos protagonistas; maltratadas por estes, que chegan a exercer violencia física contra elas.

5. Hareton / Perucho. Protagonistas da segunda xeración das sagas familiares. Nas novelas preséntanse respectivamente como fillo adoptivo de Heathcliff (adoptado por este trala morte do seu pai, co que Heathcliff se criara de pequeno), e fillo natural de don Pedro e Sabel, a perversa e bela criada (definida como "un pedazo de lozanísima carne").

6. Cathy / Manolita. Cathy ó ser só prima de Hareton pode casar con el, pechando felizmente de xeito vicario o vello asunto do amor imposible entre a súa nai Catherine e Heathcliff. Manolita, ó ser irmá de Perucho non pode casar con él: dona Emilia simplifica a árbore xenealóxica da novela británica para facer a Manolita e a Perucho irmáns, e decide meter á Igrexa polo medio para impoñer orde, como un deus ex machina, así evita a relación incestuosa enviando a Manolita a un convento, e a Perucho á emigración americana.

Estatua de Emilia Pardo Bazán nos Cantóns da Coruña.

A escritora é inflexible e corrixe os desvaríos da novela romántica de Emily Brönte poñendo coto as paixóns e instintos naturais mediante a relixión. Ó final fai decir ó crego don Julián: "lo que la naturaleza yerra, lo enmienda la gracia; y el advenimiento de Cristo y los méritos de su sangre preciosa fueron cabalmente para eso; para remediar la falta de nuestros primeros padres y sanar a la naturaleza enferma. La ley de naturaleza, aislada, sola, invóquenla las bestias: nosotros invocamos otra más alta... Para eso somos hombres, hijos de Dios y redimidos por él". A natureza é unha enfermidade que ten que ser corrixida e controlada non pola cultura, senón pola relixión. O intervencionismo da Pardo Bazán, a súa estricta moralidade (para con os demáis), impide que a súa obra sexa considerada naturalista, meramente descritiva do devir natural e predeterminado polo medio dos personaxes e acontecementos, sendo máis ben unha novela que reacciona contra o romanticismo cun final moralizante e aleccionador. É normal, pois, que a segunda parte non gustase ós seus lectores, que preferiron as relacións morbosas narradas en Wüthering Heights.

Luns e martes de madrugada... tras do Outeiro da Pedra Furada

 

Pedra Furada de Campo Lameiro. (C) Andregoto Galíndez 2023.

No interior da Pedra Furada de Campo Lameiro.

(C) Andregoto Galíndez 2023.

Ritual de meiguería: dentro da pedra oca, que ten varias coviñas onde asenta, ían as mulleres estériles de Campo Lameiro levando unha galiña preta que non tivese visto o sol en dous días, cortábanlle o pescozo e untábanse o corpo co sangue (tradición oral recollida no pobo de Campo Lameiro por Leo, arqueólogo do Parque Arqueolóxico da Arte Rupestre de Campo Lameiro).

Tamén segundo me informaran as guías do Parque Arqueolóxico, o refrán dunha cántiga acumulativa infantil, "Luns e martes de madrugada, tras do Outeiro da Pedra Furada", referiríase á Pedra Furada de Campo Lameiro. Lois Carré Alvarellos recollera a cántiga en Berres, a uns 36 km de Campo Lameiro, polo que parece probable a identificación da pedra furada da cántiga coa do Parque Arqueolóxico (Contos populares da Galiza, Porto, 1968).

O libro do Parque, esgotado no 2023 en galego e castelán cando visitei o xacemento, propuña que a Pedra Furada era unha Portalén (usamos o termo proposto por Calros Solla), concretamente era "The gateway to the great beyond". Traduzo a continuación o que dicía a guía en inglés: "baseándonos en analoxías etnográficas sabemos que algunhas comunidades cren na existencia de dous mundos paralelos, e que as fendas das rochas e as covas son portas ó Alén. Se se quere conectar coas forzas do outro lado, cos seres que habitan ese inframundo, Pena Furada é o lugar idóneo. Dentro dela e arrodeados polas coviñas e os círculos concéntricos dos petróglifos, os crentes poderán atopar as respostas ás súas preguntas".

Nun xacemento semellante, o da Pedra Cavada (Gondomar), Ramón Fábregas atopara restos de hiosciamina (beleño), un potente enteóxeno, nun dos seus muíños naviculares (Los petroglifos y su contexto: un ejemplo de la Galicia meridional, 2001).

Taffoni e muíño navicular na entrada da Pedra Cavada de Gondomar. (C) AFV 2011.

Outras portas ó Alén e santuarios en pedras ocas que temos tratado no blog:

Un santuario con arte rupestre en los Barruecos de Malpartida, Arqueotoponimia 2021 (Celtiberia.net 2007)

Unha portalén entre Montaos e Bergantiños, Arqueotoponimia 2021.

Coso Oenaeco e os primeiros parlamentos celtoatlánticos

Heidegger xa tiña falado da relación entre os termos que designaban as causas / cousas políticas e xurídicas, os asuntos que atinxían ó pobo e se discutían nas primeiras asambleas parlamentarias: o latín res, "cousa", na frase res publica = "cousa pública", o latín causa, sinónimo de res e orixe dos termos románicos cousa / cosa / chose, os termos þing ou thing do nórdico e do xermánico, que tamén significan "cousa" e pasaron a utilizarse para designar os lugares físicos onde se celebraban as asambleas, se recitaban as leis e se discutía a súa aplicación a litixios concretos.

Na opinión do filósofo alemán o termo þing ou thing do nórdico e do xermánico nesta acepción política ou xurídica é un calco ou tradución directa a estas linguas do latín res publica ou causa > cousa / cosa / chose, "asunto, causa, cousa, cuestión, litixio que se discute na asamblea do pobo" (M. Heidegger, Conferencias de Bremen: "Das Ding", 1949).

Polo que respecta ó deus galaico Coso, o seu epíteto Oenaeco xa fora ligado etimoloxicamente por Blanca García Fernández-Albalat ás asambleas célticas irlandesas, ás xuntanzas chamadas óenaig. Na base común destes dous termos subxace o numeral indoeuropeo ou protocéltico oinos, "unidade", que reflicte o feito de se xuntar o pobo nas reunións. Nós agora propomos que o propio nome do deus Cosus tamén estivo vencellado ás asambleas políticas e xurídicas, pois ben podería provir de *Causus coa característica monoptongación au > o do latín vulgar epigráfico (v. Carnoy), moi anterior á evolución románica do diptongo au > ou. Neste sentido, a evolución *Causus > Cosus probaría que se trataba do deus das causas, das cousas ou asuntos asamblearios que concirnen ó pobo, moitas veces casos bélicos, o que xustifica a súa equiparación co deus Marte romano.

O deus Cosus coñécese exclusivamente pola epigrafía atopada na Gallaecia atlántica, non existen aras dedicadas ó deus no interior, salvo na zona do Bierzo, o que se podería explicar pola presenza documentada dos celtas supertamáricos na zona aurífera leonesa. A ara de San Mamede de Seavia (Coristanco) dedicada a Coso Oenaeco, ó deus das causas da asamblea, apareceu na Torre de Nogueira e probablemente fora trasladada dende a igrexa de San Mamede pola familia Bermúdez de Castro cando construíu o pazo no século XV. O adro de San Mamede puido ser primeiramente o lugar onde se celebraban as asambleas políticas dos galaicos; e a construción da igrexa sobre el cristianizou o punto de reunión pagán (cfr. "San Amedio ou San Mamede: vestixios dos németons na toponimia galega", Arqueotoponimia 2023).

Na nosa opinión, pois, as aras dedicadas por distintos oferentes ó deus Coso (o deus das causas) estarían motivadas por ter sido favorable a súa tutela xurídica nos litixios ou causas / cousas levadas ante as asambleas lexislativas populares dos primeiros parlamentos galaicos e europeos.

Igrexa de Seavia. (C) Andregoto Galíndez, 2024.

É bastante probable que amais de designar o deus que tutelaba as asambleas, o termo *Causus > Cosus se aplicase tamén ós lugares onde se celebraban, e que tivese chegado baixo a forma hipercorrecta Couso, que conflúe cos derivados de cautum e capsum.