Cangas e cadeas

Respecto do orónimo Cangas (varios en Galicia e Asturias) e o substantivo canga tense asegurado que son termos provintes do céltico *CAMBICA, "curvo": "significó primitivamente ‘yugo’ y viene probablemente del céltico *CAMBICA ‘madera curva’, derivado de *CAMBOS ‘curvo’" (Coromines).

Para a segunda acepción (oronímica) que recolle Coromines, "‘collar para el cuello de los animales’ y ‘garganta de montañas’", o investigador indica que "puede explicarse también por *CAMBOS a base de la forma en U de los valles profundos, sea como aplicación directa de la idea de ‘curvo’, sea por comparación con la gamella o arco del yugo", rexeitando así a idea de Menéndez Pidal de partir do étimo latino CANNA.

No galego a acepción que predomina entre as que conserva o substantivo canga é, máis que a de "xugo", a de "horquilla o artificio formado de tres palos que se pone al pescuezo de los cerdos [e outros animais] para que no puedan atravesar muros ni zarzales y entrar en las heredades" (cfr. Dicionario de Dicionarios) ou ben a de "palo o madero atravesado en un camino, que estorba o dificulta el tránsito".

O Padre Sarmiento no século XVIII xa notara que a palabra chinesa canga, "cepo para os delincuentes", fora introducida polos [xesuitas] portugueses: "es una golilla o cepo que abraza el pescuezo del animal [...] En las Historias del Oriente en francés es muy común el nombre canga, para significar la canga que se pone por castigo al pescuezo de los delincuentes. Los que no saben que es voz portuguesa, la creen china, persiana, malaya, etc., y yo con ser gallego, dudé al principio si del oriente se había comunicado a Portugal y a Galicia, o si de Portugal al oriente. Mr. Chardin pone una pintura de un delincuente con una molesta canga triangular, que como golilla casi le agarrota el pescuezo".

Chinés cunha canga ó pescozo. (C) John Thomson, 1870.

Á vista de que as principais acepcións se refiren a trebellos que impiden a libertade de movemento e a obstáculos no terreo, antes que recorrer a un termo suposto non rexistrado como é o céltico *CAMBICA, nós optamos por revisar a etimoloxía. Pensamos que o latín CATENATUS, derivado de CATENA, é o étimo perfecto. De CAD(E)NATUS sae CADNADO, que adoita resolverse en CANDADO. E dende CADNADO, cun grupo DN formado por un primeiro son en posición implosiva de neutralización fónica, podería pasarse a CAGNADO e logo a CANGADO por metátese. Pois os sons en posición de neutralización non teñen unha pronuncia clara, e adoitan resolverse mantenendo únicamente o risco distintivo, que neste caso é a oclusión sonora, tanto dá que sexa D, G ou B. En definitiva, CANDADO e CANGADO virían ser variantes evolutivas.

Doutra banda, de CANGADO ou do verbo CANGAR (< CATENARE, "encadear") sairía CANGA de forma regresiva. CANGA e CADEA, polo tanto, provirían en última instancia do latín CATENA, e terían acepcións semellantes, tanto como substantivos comúns como cando aparecen na toponimia como orónimos, seguramente aplicados a cadeas de montañas ou lugares accidentados con obstáculos que dificultan o desprazamento.

Cangado rexístrase como alcume na documentación medieval galega, pola presunta forma de camiñar eivada destas personas, como se levaran un destes trebellos que lles impide a movilidade.

"Arie Iohannis dicti Cangado" (1254 - Oseira)

"Fernandus Ruderici, presbiter, cognomento Cangadu" (sen data - Toxos Outos)

En Salamanca a acepción de cadena como "palo horizontal que se sujeta a los largueros para que los tablones o las angarillas del carro no se abran" (Lamano, El dialecto vulgar salmantino) coincide cunha das acepcións de canga que conserva o galego: "pieza de madera que sujeta las chedas del carro a la cabezalla"; na nosa opinión esta coincidencia proba que CANGA e CADEA / CADENA proceden en última instancia do latín CATENA.

Castro de Penasgarfas - Vila de Cruces

 

O castro de Penasgarfas (Vila de Cruces - Pontevedra) amósase xa moi esvaído polos traballos agrícolas, e cecais precisamente por iso non figura no inventario patrimonial do Visor PBA nin no de Aproveitamentos Forestais. Na contorna do castro atopamos o microtopónimo Deixebre, un topónimo céltico dos rematados en -bre (ou en -obre / - bra). No mesmo concello, non moi lonxe deste novo castro, os topónimos Añobre, Alcobre e Obra tamén aparecen á beira de fortificacións da Idade do Ferro situadas en pequenas elevacións, ás que probablemente fai referencia o substantivo celta bre que forma estes nomes.

Polo que respecta ó topónimo Penasgarfas, cremos que o segundo elemento do composto fai referencia ós penedos en forma de garfo ou forca.

Razo

Como xa viramos na entrada sobre Riazor, segundo don Edelmiro Bascuas tanto este topónimo como Riazó e Riazón (e as formas con seseo como Riasón) "son variantes fonéticas de un diminutivo romance *Riuaceólum, [hidrónimo derivado] del latín riuus, río" (Estudios de hidronimia paleoeuropea gallega, pg. 152). A evolución ata a forma Riazó aparece na documentación galega medieval, e como nome dun río en polo menos dúas ocasións.

1. ano 946 (Sobrado): territorio Nave Fracte inter Mandeu et Riazolo

2. sen data (Sobrado): et inde ad rivulum de Riazoo

3. 1273 (Oseira): Dominicus Martini de Riazo

4. 1180 (Toxos Outos): hereditate de Razo in filigresia de Lees

A forma Riazón procede da fase con perda do -l- intervocálico de Riazolo > Riazóo, forma que termina por desenvolver o son nasal en posición final de Riazón.

Riazor, pola súa parte, podería provir dunha forma apocopada *Riazol > Riazor, con sustitución do son -l por -r, ó compartir ámbolos dous o mesmo punto de articulación.

A forma Riazó é a normativa para a perda do -l- intervocálico de Riazo(l)o > Riazóo > Riazó, e presenta crase das vogais, isto é fusión das mesmas nunha soa.

Agora consideramos que o topónimo Razo (Razo da Costa - Carballo) pertence á serie evolutiva de *Riuaceólum. Considerámolo o último elo da cadea de transformacións: dende a fase Riazóo, con dobre crase (oo > o, e logo ia > á, que provoca desprazamento acentual). Propoñemos a inclusión de Razo nesta familia toponímica porque, amais de ser posible foneticamente, temos comprobado que preto de Razo da Costa descorre o río de Riazón, que nace no monte Neme. O hidrónimo Riazón mailo topónimo veciño de Razo, segundo a nosa opinión, serían dous resultados evolutivos distintos procedentes do mesmo étimo *Riuaceólum.

Como curiosidade, no deslinde do IGN entre Carballo e Malpica (ano 1928) o topónimo Razo aparece escrito como "Orateo", e explicado marxinalmente como se fose un "oratorio": "Se ve desde este mojón [10º] al Noroeste las islas Sisargas y el vértice Veo y al Este el lugar de (Orateo) Oratorio". O que non deixa de ser unha etimoloxía de tipo erudito que cecais explique tamén a mención de Orazo (A Estrada) como "Sancti Petri de Oratio" nun documento do ano 1115.

Areal de Liseiro - Riazor

 

Como indicara Javier L. Vallo no grupo de Facebook, Coruña Historia e Arqueoloxía, o antigo nome da praia de Riazor era o de Areal de Liseiro, e así aparece no mapa de 1819 de Felipe Gianzo (Biblioteca Virtual de Defensa) identificado co número 55 ("Arenal que llaman de Liceyro"), mentras que o nome de Riazor se aplicaba ó barrio que daba á praia, ás casiñas marcadas co número 40. Tamén Cornide na Memoria sobre la pesca de sardina en las costas de Galicia (1774) falaba do Bochoal de Liseyro como punto onde se podía pescar sardiña, ollomol, salmonete e xarda.

Como talasónimo Liseiro terá que facer referencia ó muxe, tamén chamado lisa (portugués liça, catalán llisa / llísera, castelán lisa), e indicaría un sector da costa onde abundaba este peixe, o que, doutra banda, tamén se collía non moi lonxe, no Orzán, segundo Cornide, ou en San Roque, como teño visto. Permitímonos, pois corrixir a etimoloxía que fornecera Vallo, que ligaba o talasónimo ó substantivo liceira, "fleco o flequillo, por ej. en una colcha, alforjas, molidas de la yunta, etc." (Eligio Rivas Quintas, 1978).

Como é ben sabido gran parte dos talasónimos fan referencia ós peixes e mariscos que se poden coller en certos puntos da costa, ou en bancos mar adentro (Gran Sol: en referencia ó sole = linguado, en francés), polo que Liseiro terá que ser a forma etimolóxica (derivado de lisa, "muxe"), e o "Liceiro" que fornecía Felipe Gianzo, unha ultracorrección motivada pola crenza de que a pronuncia Liseiro era un caso de seseo. O que indirectamente indica a existencia do seseo na fala coruñesa, como temos comprobado noutras ocasións (v. Aseavella, Arqueotoponimia 2020).

Menos probable parécenos a posibilidade de que o nome antigo do areal tivese que ver co antropónimo de orixe latino Licerius.

Sada dos Coteses

Non podemos facer ningunha proposta máis ou menos segura* sobre o topónimo Sada, máis si sobre o modificador que acompañaba ó nome de lugar na documentación antiga: "Sada de illos Coteses", ou tamén "Sada de Coteses" / "Sada de Cotesis", en varios documentos dende o ano 1160 ó ano 1227. Coteses é un xentilicio provinte do nome do Castro dos Cotos, próximo á vila pesqueira de Sada. Os Coteses eran os habitantes dos Cotos.

O antigo nome de Sada amosa, polo tanto, un forte vencello territorial co Castro dos Cotos. O vínculo pode establecerse con seguridade a través do topónimo "Sada de illos Coteses", que indica a relación de posesión da vila pesqueira por parte do castro dende a Idade do Ferro; idea de dependencia que se mantivo ata ben entrado o século XIII. A toponimia neste caso fornece unha evidencia do amplo dominio territorial dos castros da Idade do Ferro. A relación sinalada entre a vila pesqueira e o castro, apunta tamén á diversificación económica (pesca e marisqueo) que terían practicado os habitantes do castro, erguendo pequenas instalacións pesqueiras (orixe da vila de Sada) non moi lonxe do recinto fortificado principal.

____________________________________________

* O colega Gustavo Arce suxeriunos que o topónimo Sada podería gardar relación co hidrónimo portugués Sado. Para o nome do río Sado Leite de Vasconcelos tiña proposto unha etimoloxía dende o latín Salatus, "salado", o que cadra ben para a vila pesqueira de Sada, situada xunto ó mar. Nun documento do ano 1119 menciónase unha "fonte salatam", que na evolución fónica do galego-portugués tería dado Sada, ó caer o -l- intervocálico, mais non hai garantía de que este fose o caso da Sada dos Coteses que estamos a ver.

Bordei

Bordei aparece como topónimo na delimitación dos concellos da Rúa e Quiroga (IGN 1934) nomeando un grupo de seis modorras de terra  e pedras situadas en liña (Primeira Modorra de Bordei, Segunda Modorra de Bordei, etc.), todas elas de dimensións semellantes: duns 10 metros de diámetro ata 0,50 metros de altura e forma tronco-cónica, esboroadas na parte superior e cubertas de matorral. As modorras segundo a acta do IGN separaban os montes de pasto e urces propiedade do común dos veciños dos pobos de Cereixido (Quiroga), ó oeste das modorras, e Fontei (A Rúa), ó leste. Hoxe amósanse inventariadas no Visor PBA mais sen identificar polo nome que tiñan.

Un pouco máis ó noroeste o topónimo Bordei volta aparecer na cartografía como nome dunha depresión do terreo, Pozo de Bordei, xa no límite entre os concellos de Quiroga e Vilamartín de Valdeorras.

Do topónimo Bordei chama a atención en primeiro lugar a súa terminación en -ei, que non vemos posible explicar pola perda dun son intervocálico, como nos topónimos Recarei, Gondrei, Guimarei procedentes dos nomes propios en caso xenitivo Recaredi, Gonderedi e Vimaredi. Mais ben pensamos en que terá que estar relacionada coa terminación do próximo Fontei, estudado por Moralejo Lasso como un posible derivado do substantivo latino fons, fontis. Respecto desta proposta, podería pensarse en formacións analóxicas motivadas polo xenitivo latino dos nomes da quinta declinación, que teñen a desinencia -ei: dies, diei. O que tamén explicaría o desprazamento acentual: de fonte a Fontéi, e de borde a Bordéi.

Sobre a etimoloxía de Bordei xurden dúas ideas principais, que finalmente poderían ser unha soa: relación co termo pirenaico borda, "chozo, aprisco, cabana de pastor", ou co temo de orixe xermánica bord, "límite, borde, fronteira". Para Martín Sevilla o topónimo asturiano da braña de La Bordinga "sería un derivado de bord, voz presente en los dialectos del bajo alemán antiguo con diversos significados, entre ellos pendiente que sirve de límite" ("El topónimo asturiano La Bordinga: un límite de los suevos", RFA, 2011-12).

Na lingua romanesa existe tamén o substantivo bordei cun sentido semellante ó da borda pirenaica: "vivenda ou refuxio semisubterráneo construído con terra e vexetación"; sería un tipo de construción de orixe prehistórica que se mantivo en uso ata despois da II Guerra Mundial, cando certos grupos raciais e activistas políticos tiveron que buscar refuxio nelas ("Romanian bordei: pit-house", Georgeta Raţă, Ioan Petroman e Cornelia Petroman, 2014), o que lembra ós nosos maquis que se tiraron ó monte durante a Guerra Civil, buscando refuxio en chozos semellantes ós bordeis romaneses.

Bordei no Muzeul Satului de Bucarest.

Ó se situar estes refuxios de orixe prehistórica, cabanas, chozos, apriscos ou bordas / bordeis nas zonas de pastos dos montes comunais, que amais eran fronteiras territoriais (bordes, límites), parece semanticamente posible a deriva dunha a outra acepción, polo que o termo puido evoluír dende o significado de "fronteira" ó de "vivenda ou refuxio (situado na periferia territorial)". No caso dos topónimos Modorras de Bordei e Pozo de Bordei no límite entre Quiroga - A Rúa e Quiroga - Vilamartín de Valdeorras non ofrece moita dúbida o seu sentido primario de "límite territorial".

Os lugares de Bordel e Bordelle (Abegondo), preto do límite co concello de Carral, o lugar de Bordelle (Vilalba), preto do límite co concello de Xermade, e as aldeas do Bordo (Cerdido) e Os Bordos (Ourol e As Somozas) terán a mesma etimoloxía.

Os Valións / Valeóns

Botarémoste en falta, Fernando. Este vai por ti, mestre.

Os Valeóns ou Os Valións é o nome que recibe un castro da parroquia de Santa Sía de Roma (Zas). Parécenos que o topónimo podería ser un derivado do latín vallum, "terraplén, talude de terra que protexe unha fortificación", o que sería un termo especializado do ámbito militar, e no caso do castro de Santa Sía teríase aplicado ás enormes defensas do poboado da Idade do Ferro.

No boletín do Instituto de Estudos Bergantiñáns, Andando por Bergantiños nº 16 - parroquias de Couso, Ferreira e Seavia (2015), no que colaboraba o noso amigo Fernando Cabeza Quiles, finado nun triste accidente de bici hoxe mesmo, definíase valeón como talude ou pendente orográfica, polo que pensamos que a acepción de baleón que fornecera Constantino García no seu Glosario de voces galegas de hoxe (1985) como "alud de tierra" non é totalmente correcta (seguramente falla un t- inicial). Etimolóxicamente corresponde, polo tanto, a escrita do termo e topónimo con v- inicial.