Lubre

Os que esteades interesados en coñecer a milenaria historia do substantivo e topónimo Lubre (Ares e Bergondo) teredes que consultar a miña contribución publicada no libro-disco que ven de editar o grupo de música folk galega "Luar na Lubre. 40 aniversario" (Baía Edicións, 2026). As pistas musicais poden escoitarse de balde no Youtube Lubre. 40 aniversario grazas á xenerosidade do grupo, pero os interesantísimos traballos de varios autores que se inclúen no libro, comezando pola resolución do misterio da orixe da palabra lubre, só están ó alcance dos afortunados que se fagan co libro. Así de dura é a vida ás veces! Ogallá que todo o mal do mundo fose este...

Na fotografía vai un anaco do meu estudo, "Dous mil anos da historia do substantivo lubre", pxs. 29-33. 

Gustáranme especialmente as pistas dedicadas a "Maeloc", que mestura en tres movementos música bretoa, e a do "Heicho de dar", coa colaboración das voces das pandereteiras "Airiños de Fene". Un gran traballo dos nosos Chieftains.

A Basanta - Cariño

Topónimo galego provinte da frase latina "ambas antas", da que logo se xera unha forma singular por deconstrución, na que participan fenómenos de fonética sintáctica e falsa segmentación do artigo: abas santas (plural) - aba santa (singular deconstruído) -  abasanta (fusión) - a basanta (segmentación que crea o falso artigo).

A frase aparece na documentación medieval do ano 1132: "et inde ad archas. et inde per illum lumbum inter ambas antas. et inde ferit ad illos ueneiros". Designa un punto situado entre dúas elevacións orográficas ou entre dous túmulos funerarios ou marcos territoriais (antas).

Como apelido rexístrase cen anos máis tarde, xa coa forma definitiva: "Petro Basanta" (ano 1240).

O nome do monte veciño ó lugar da Basanta de Cariño, o Mazanteo, Masanteo ou Basanteo, tería entón a mesma etimoloxía.

A aldea da Basanta de Cariño localízase entre o monte Croado e o Masanteo.

Armadixo de Piroche - Monte do Seixo

 

A lenda da moura Pirocha do Monte do Seixo foi recollida por Calros Solla. O escritor defínea como unha bela lamia que, espida e deitada no seu leito de pedra (o penedo chamado Almadraque de Pirocha), esperaba ós incautos que transitaban polo Camiño da Vereda para convertilos nos seus amantes e, finalmente, devoralos nunha especie de relación sexual caníbal (Monte do Seixo. O santuario perdido dos celtas, Morgante 2021). Solla engade: "O nome Pirocha deriva con certeza da voz latina petram, pedra".

Non nos cabe ningunha dúbida de que a moura Pirocha foi bautizada así polo nome da pedra que lle servía de leito, pois a continuación do Almadraque, atópase un cortello para lobos (Trampa do Lobo, no Visor PBA) que no deslinde entre os concellos da Lama e Forcarei (IGN - 1938) tamén recibía o nome de Armadixo de Piroche, é dicir, trampa formada de pedra (cfr. topónimo cinexético Armada).

O verdadeiro monte Sinaí

Non hai acordo na situación do verdadeiro monte Sinaí, onde disque Deus se lle apareceu a Moisés para lle entregar as táboas da lei (coas que se fixeron os tabots ou arquiñas da alianza - cfr. "Na procura da arca perdida de Ildura Eriz", Arqueotoponimia 2023). É dicir, o feito de que o Sinaí actual, tanto o monte como a península que leva o nome do monte, se veña considerando o auténtico Sinaí débese a que uns monxes no século III informaron de que tiñan atopado alí a zarza ardente, o que resulta materialmente imposible despois de 1.500 anos ardendo! Pero estas inventios brindan pingües beneficios dos peregrinos ás comunidades relixiosas, xa dende a época da viaxeira galaica Exeria, así que agora a ver quen é o valente que desmonta esta falcatruada.

Na nosa opinión, o verdadeiro monte Sinaí está na fronteira entre Irák e Kuwait. É o Jabal Sanam ou Jebel Sinam, o que se pode traducir como o "Monte do Ídolo"; haxiotopónimo que é unha posible alusión ó ídolo que adoraron alí os israelitas (Éxodo 32-4). É un domo salino non moi elevado pero que destaca no terreo chan da antiga Mesopotamia. O Jabal Sanam está a uns 150 km de Basora, preto de Nasiriya, onde se localizan as ruínas de Ur, a cidade de onde era orixinario o profeta Abraham. Co nome de Safwan Hill foi unha importante base de operacións na Guerra de Irak (2003).

Monte Sinaí na Arabia, arrodeada polo Mar Vermello. (C) Ranulp Higden, século XIV.

Moisés cornudo no "Mons Sinay"; sobre el, as "tabule testamenti". O monte sitúase tamén na península arábiga - Mapamundi da Catedral de Hereford, ano c. 1300. 

O monte é mencionado polo portugués Pedro Teixeira como lugar de paso para as caravanas que ían de Basora á Meca. Teixeira indica que "dizen que es abundante en fuentes", polo que coidamos que tería sido un lugar adecuado para erguer o campamento dos xudeus que se menciona na Biblia (Éxodo 19-2). Doutra banda, incluso Teixeira podería estar a informarnos de que o Gibel Sinam é o propio monte Sinai, aínda que tamén podería estar simplemente traducindo o substantivo árabe gibel / jabal / jebel: "llamado de los Arabes Gibel Sinam, que es el monte Sinam, a do antiguamente fue la primera Basora" (Relaciones de Pedro Teixeira, 1610).

Ceuta: un topónimo da Reconquista

Dedicado ós ceutís

A etimoloxía de Ceuta vense trazando dende o substantivo que encabeza a frase latina Septem Frates, "Os Sete Irmaos", que á súa vez traduce o grego Hepta Adelphoi, que se refería a unha liña de Sete Montes que se vían ó longo do paso polo Estreito de Xibraltar. Este nome xa era utilizado polos xeógrafos da antigüidade greco-latina, como Estrabón ou Pomponio Mela, aínda que non está claro se se referían con él á cidade de Ceuta ou a un accidente orográfico do estreito.

O célebre xeógrafo ceutí do século XI, Al-Idrisi, dicía que Ceuta tiña este nome por ser unha península cercada polo mar por todas partes, excepto polo seu estreito itsmo. O editor de Al-Idrisi, Dozy, indica que o étimo de Ceuta no que estaría pensando o xeógrafo musulmán sería, entón, o latín, saeptum, "cerca, recinto". Nós cremos, pola contra, que Al-Idrisi, estaría a pensar no latín cepta, (participio do verbo capio, "coller, tomar, conquerir") nunha das súas acepcións que significaba "cercada, acoutada" (da forma preferente capto, sae por exemplo o substantivo galego couto).

No centro, ruínas de Ceuta la Vieja no álbum da BVD "Atlas histórico y topográfico de la Guerra de África, sostenida por la nación española contra el imperio marroquí en 1859 y 1860".

Nin Septem ni Saepta

Çepta é a forma máis antiga que se coñece do topónimo, e ven sendo o participio do verbo latino capio, "coller, tomar por asalto, capturar". A forma do participio sen inflexión da vogal a é capta, e a forma inflexionada é cepta. Así se emprega na documentación galega medieval: "elegit dominus imperator sanctissimus Adefonsus qui multas provintias etiam et civitates ceptas a paganis [...]" (ano 840 - Braga) = elixiuse ó señor emperador santísimo Alfonso, que moitas provincias e cidades capturadas polos pagáns...

De Çepta pasouse a Çebta, e de aí á forma con vocalización do b implosivo, Ceuta, que non significa outra cousa que a cidade tomada, capturada, conquerida. Pero conquerida por quen? Vai ser difícil sabelo, posto que a cidade de Ceuta pasou por distintas mans: cartaxineses, romanos (Hispania Transfretana - ano 42), visigodos - bizantinos - visigodos (sucesivamente), musulmáns, portugueses (1415) e españois (1580). Mais como o seu nome romance está claramente vencellado nas fontes medievais á época da Reconquista, cremos que o adxectivo Çepta ("cidade capta") alude á súa captura polos pagáns mencionados nos textos cristianos, é dicir, polos musulmáns.

Tegra / Trega: a cidade fundada por Teucro

Di Helena de Carlos Villamarín que a presenza lendaria do grego-troiano Teucro en Galicia é especialmente singular porque "non vén a priori dada pola existencia dun topónimo ou dun xentilicio que favoreza a súa vinculación onomástica con ningún punto concreto da terra, menos aínda con Pontevedra". Noutros casos atópase certo parecido fónico entre o nome propio do heroe e o dalgunha cidade, e desta semellanza xurden as lendas fundacionais atribuídas ós heroes que retornan trala guerra de Troia: Ulises - Ulisipo > Lisboa.

O historiador Xustino contaba que Teucro no seu nóstos ou viaxe despois de finalizada a guerra de Troia, arribou a Gallaecia e asentándose nalgures deu o seu nome ó pobo. De Carlos volta insistir cunha pregunta retórica que responde negativamente: "o misterioso genti nomen dedisse non nos aclara moito: de que gens fala?, de que nome? Hai por algures uns Teucri?" ("O misterio do nome: etimoloxía e alegoría nas lendas de Troia", Estudos de Onomástica Galega VII, 2022). 

Parécenos evidente que se Teucro deu o seu nome a un pobo da Gallaecia este chamaríase *Teugra, ou sexa, Tegra > Trega, que é o nome dun famoso poboado fortificado da Idade do Ferro na foz do Miño (Pontevedra). Nada impide consideralo así, aínda que despois o topónimo se cristianizase como Santa Tecla. A mención nalgún documento medieval, que non logramos localizar, a unha posible forma "Teurga", tampouco é obstáculo para vencellala á etimoloxía *Teugra, a cidade de Teucro, pois as metáteses dos sons vibrantes son moi frecuentes (Teurga < Teugra).

Xustino tivo que referirse á grande cidade de Trega / Teugra, que lle soaría como o nome do célebre Teucro, e, ou ben creou nese momento a lenda fundacional etiolóxica, ou limitouse a repetir unha tradición máis antiga que vencellaba a fundación do castro e o seu nome a un dos heroes da guerra de Troia que puido ter chegado ata aquí na Idade do Bronce, por que non?

Estatuíña de bronce de Hércules. Probablemente é a que se atopou no Trega e logo foi vendida a Blanco Cicerón, doada por este ó Museo da Guarda e finalmente roubada (fotografía no Museo do Pobo Galego - col. Blanco Cicerón); coa man esquerda sostiña as mazás do xardín das Hespérides e coa man dereita (perdida) seguramente suxeitaba a clava. (Alberto Leyenda, "La pista perdida del Hércules de Santa Trega", Faro de Vigo, 7/12/25).

Paradise Lost

 Gravuras prehistóricas no Tadrart Rouge (Arxelia).

Baixo as patas das xirafas vese unha inscrición en alfabeto tifinag, utilizado polos tuareg. É un sistema ancestral de escritura no que a dirección de lectura en principio é calquera (de arriba a abaixo, de abaixo a arriba, de esquerda a dereita, de dereita a esquerda), e case non se marcan as vogais, o que complica moito a interpretación dos textos unha vez transliterados. Pero grazas a que en posición final de palabra adoita sinalarse algunha vogal, como o puntiño ".", que se le como "a", sabemos que este texto lese de esquerda a dereita. Tamén aplicamos o principio xeral de que cada palabra ocupa unha liña, criterio que polo menos neste caso semella moi probable pola brevidade das liñas.

Transliteración e tentativa de adscrición ó léxico bereber:

1ª liña: ll a = Ialla / Allah = "Deus".

2ª liña: gh n h = gheenah [ > Yanna] = "Xardín, Paraíso".

3ª liña: r d = ard = "meseta, penichaira".

4ª liña: n = năy = "mirar, ver, observar".

A oración podería traducirse como "Deus (ad)mira a penichaira do Xardín do Paraíso" / "Contempla a penicharia do Xardín de Deus". A sintaxe da frase é VOS (verbo - obxecto - suxeito) comezando polo tanto a lectura dende a parte inferior da inscrición, pois o verbo nas linguas tamazig adoita ir ó principio da oración. Podemos consideralo un texto relixioso de carácter mitolóxico no que se expresa a admiración que suscita a creación do mundo, acontecemento que se produciu, segundo o autor do texto, neste preciso lugar do plateau do Tadrart, que enlaza co de Tassili n'Ajjer, e que estaría a se representar nas gravuras do panel. O que non sabemos é se o autor anónimo do texto consideraría á figura masculina coa lanza como o mesmo Deus, ou se cecais crería que era Adán?

Como os textos en tifinag son bastante posteriores ás pinturas, non podemos asegurar que sexa certa a idea exposta polo seu autor, de que o Paraíso ou Xardín do Edén estivese no Tadrart-Tassili. É probable que o autor do texto se deixase impresionar pola beleza da escena representada miles de anos antes e a asociase ós versículos correspondentes da Xénese (ou ás suras da creación do Corán). Se temos en conta que toda esta zona do Sáhara, antes da súa desertización, foi no Holoceno un auténtico verxel, regado por numerosos ríos que nacían nesta área montañosa, a dúbida da identificación do lugar co Xardín do Edén minimízase. Aí están as gravuras das xirafas, as vacas de grandes cornos, hipopótamos, rinocerontes e crocodilos, que dan fe da fauna que habitaba esta paisaxe, que precisaba dun medio abundante en auga.

A idea de Jean-Loic Le Quellec de que na arte rupestre do Sáhara se representaron mitos da creación e a orixe do mundo coincide tamén coa nosa lectura do breve texto. Non resultaría extraño que neste afastado lugar se conservase a tradición oral dos temas representados no seu arte rupestre, polo menos ata o momento no que un tuareg anónimo gravou o texto fai uns dous mil anos. Hoxe xa non sería posible, pois os tuareg esqueceron o significado das gravuras e consideran que as representacións antropomorfas dos paneis son jinn (xenios).

Resulta paradóxico que o lugar mítico no que se situou o Xardín do Edén, o Paraíso, sexa hoxe, máis ben, un Inferno, unha paisaxe desértica e de temperaturas extremas onde non é posible a vida.