Coto de Outor (Monterroso)

 

No concello de Monterroso, entre A Lucencia e Cumbraos, elévase un pequeno coto chamado na cartografía antiga Coto d'Outor, que é un orónimo derivado do latín altus, -a, -um mediante o sufixo masculino -or, hoxe obsoleto e que servía para formar sustantivos a partir de adxectivos (grosor, dulzor...). Equivale ó máis corrente Outeiro < altarium, formado co sufixo -arius, -aria, -arium aplicado ó mesmo adxectivo.

Nos primeiros dicionarios de galego recóllese, de feito, o termo outor coa definición de "altura, altitude, altor, elevación" (Filgueira Valverde, Tobío, Magariños e Cordal 1926; Carré Alvarellos 1928-1931; Ibáñez Fernández 1950).

A tendencia neste sintagma preposicional Couto d'Outor é, como se ve, a formar unha soa palabra *Coto Doutor; desta contracción procede o microtopónimo Sitio Doutor / Sitio de Doutor, recollido no vaciado da toponimia do Libro Real de Leigos da Coruña polo usuario "Giannini" na web Celtiberia.net ("Microtoponimia gallega: un ejemplo coruñés", 2008).

A confluencia por semellanza co termo doctor, procedente do latín doctorem, "mestre" > "médico", é inevitable, polo que é moi posible que algún topónimo como Segovia del Doctor (Membribe de la Sierra - Salamanca) teña sido en realidade un lugar chamado *Segovia de Outor.

De mesma familia son os topónimos asturianos Outur / Otur (Valdés) e El Valle Otura (Monsacro), co sufixo feminino -ura. Mailo diminutivo Outorelo (Monforte) e Outurela (Oeiras - Lisboa), que me indica Francisco Santos, do grupo de Facebook Toponímia / Toponymy.

Avelaíñas, bruxas e vampiros: a inmortalidade da alma animal

"Os Sete Dormentes" son sete bechiños ou animaliños que no folclore dalgúns países, como Irlanda, se agrupan neste conxunto por ter en común unha característica peculiar que non é que sexa moi científica: o pobo considéraos como resucitados, renacidos ou aparecidos. Dunha análise dos animais considerados Seven Sleepers deducimos que ou ben pertencen ó tipo dos que hibernan e desaparecen durante uns meses ó ano, ou son animais que migran (e tamén desaparecen uns meses, para logo voltar), ou son dos que se transforman, metamorfoseándose aparentemente noutro bechiño (en realidade é o mesmo becho pero adquire unha forma moi distinta). Tamén algún dos Sete Dormentes, como a curuxa, é de costumes nocturnos.

A aparente resurrección / reaparición ou a transformación destes bechiños xerou no pensamento popular a crenza de que probaban a inmortalidade: a morte-resurrección ou a morte-reencarnación. De feito a lenda haxiográfica medieval de "Os Sete Dormentes de Éfeso" parte desta premisa; nace seguramente a partir do folklore animal, xa que logo os sete santos dormentes hibernan nunha cova durmindo durante douscentos ou trescentos anos, como se fosen osos. Sen que se soubese explicar ata o de agora, na introdución dunha variante da lenda atribuída a Gregorio de Tours, menciónanse as abellas como punto de comparación cos sete santos.

Na Irlanda as listas de animais que integran a categoría dos Sete Dormentes poden variar bastante, pero hai algúns que se repiten en todas. Na base de datos do folklore de Irlanda (dúchas.ie) atopamos entre os Seven Sleepers: a abella, o morcego, a bolboreta, o escaravello (1), o porco espiño, o cuco, a anduriña, a curuxa... No Ulster un Seven Sleeper é a avelaíña, á que tamén chaman bat (termo que en inglés se aplica só ó morcego) - cfr. The Hamely Tongue, de James Fenton. Esta indiferenciación entre avelaíña e morcego (bats) autoriza a supoñer que no resto de Irlanda tamén tería sido deste xeito. E quen non vexa semellanzas entrámbolos dous, que pase polo meu balcón a ver se distingue que bechiño habita entre os seus ferros... Eu non me atrevo a mirar!

En Galicia non usamos a etiqueta de "Os Sete Dormentes", pero está claro que a abella, a avelaíña, o escornabois e a curuxa comparten cos Seven Sleepers irlandeses esas características especiais que fan que estes animais aparezan arrodeados de varias crenzas supersticiosas, comúns a ámbolos dous pobos. Concretamente a avelaíña (moth ou bat irlandesa) considérase unha alma reencarnada que ven do Alén a traer noticias ou a pedir axuda para saír do Purgatorio, ou que trae un agoiro de morte, se é de cor preta. No fío sobre a avelaíña (Facebook de "Orgullo Galego") indícase nalgúns comentarios que outro dos  nomes que recibe no país é o de bruxa (Eo-Navia e Baiona). Quedémonos con este importantísimo dato.

No conxunto do folklore dos eslavos do sur a avelaíña é a forma que poden adoptar seres sobrenaturais como o krsnik, as moras e as bruxas. Os termos vještica (bruxa) e vukodlak (lobishome) son tamén os nomes que recibe a Acherontia atropos, a avelaíña caracterizada por ter no seu tórax un deseño como de caveira humana (v. Susana Marjanic, "Croatian folklore notions of the post-mortal and cataleptic soul", 2019). Na opinión de Marjanic, trátase dun caso de zoometempsicose, aínda que nós destacamos pola nosa parte que a avelaíña, o bechiño elixido para a transformación da bruxa, é precisamente un dos que experimentan procesos completos de metamorfose (holometabolismo), como a abella, a formiga, a mosca ou o escaravello (todos eles considerados da familia dos Seven Sleepers). A avelaíña especialmente é símbolo do renacemento e transformación, e a súa simboloxía cobrou especial relevancia no famoso filme O silencio dos cordeiros (Demme 1991).

Acherontia atropos na carátula do DVD do filme O silencio dos cordeiros. O debuxo da caveira no tórax da avelaíña presenta a particularidade de que reproduce a obra "In Voluptas Mors" (na voluptuosidade atópase a morte), de Salvador Dalí e o fotógrafo Philippe Halsman (1951): unha fotografía de corpos de mulleres espidas dispostos formando unha caveira.

En Galicia, como en Croacia, certos tipos de avelaíñas de grandes dimensións e cores escuras son consideradas a metamorfose dunha bruxa: o nome de bruxa que aínda recibe nalgunhas partes do país, máis a súa calidade de seren almas reencarnadas, sosteñen esta idea.

Tamén chamamos a atención sobre o nome eslavo da bruxa, vještica, que lembra ó de huéstiga / güestia, un dos nomes da Compaña ou Santa Compaña. Normalmente a etimoloxía de güestia vencéllase ó latín hostis, "enimigo, exército", mais a posibilidade de que a Compaña fose unha xuntanza de bruxas, antes que unha simple comitiva de defuntos, como sinalaramos hai dous anos ("Voo nocturno", Arqueotoponimia 2024), obriga a repensar a etimoloxía de güestia a partir da base indoeuropea *weyd-, "ver, coñecer", á que remite a trazabilidade da raíz croata e serbia vješt / vešt, "experimentado, experto, sabio". A vještica e a güestia ou huéstiga serían, ámbalas dúas, bruxas no sentido de mulleres sabias ou videntes.

Todas estas notas condúcennos de novo á personaxe de Drácula, do escritor irlandés Bram Stoker. Como xa adiantamos nunha entrada anterior ("Van Helsing contra Romasanta", Arqueotoponimia 2026), o conde foi deseñado por Stoker como lobishome (vrkolak), utilizando probablemente (entre outros elementos) o material do relato do doutor Durand de Gros sobre o caso do serial killer galego Manuel Blanco Romasanta. O feito de que popularmente se pense que a natureza primaria de Drácula era a de ser un vampiro (morcego) é resultado dunha mistificación moderna, na que non se ten en conta a transformación ou metamorfose que bruxas e homes lobo podían operar nos seus corpos á vontade, adoptando a forma de avelaíñas / morcegos (bats,  vještica): animais máxicos pertencentes á categoría dos Sete Dormentes, por elo supostamente inmortais ou "non mortos", como o conde Drácula e as nosas avelaíñas / bruxas.

__________________________________________________

(1) É ben coñecido que o escaravello tamén é entre os exipcios símbolo do renacemento.

Ciempozuelos, un topónimo "campaniforme"

A necrópole de Ciempozuelos (Madrid) é referente na Península polo achádego de numerosa cerámica campaniforme (Idade do Bronce, terceiro milenio a.C.), polo que pensamos que o mesmo topónimo Ciempozuelos podería aludir, dun xeito indeterminado, ós numerosos foxos funerarios (pozos - pozuelos) que caracterizaron estas necrópoles, ou ben, ós poboados de silos / fosos, como os do Camino de las Yeseras (San Fernando de Henares), tamén característicos desta cultura material.

Ola campaniforme do Guidoiro Areoso (Museo de Campo Lameiro). (C) Dolores González de la Peña.

Poboado de foxos do Camino de las Yeseras. (C) Liesau, Vega e Blasco.

San Coral - Illas de San Pedro

Illa de San Coral, do Medio ou do Pé. (C) Andregoto  Galíndez.

No Derrotero de las costas de España y Portugal, de Pedro Riudavets y Tudury (1867) indicábase que o nome de San Coral que leva unha das illas de San Pedro (O Portiño - Bens), tamén coñecida como Illa do Pé, lle viña de que "en época remota, en que dicho islote formaba parte del continente, había en su cumbre una ermita bajo aquella advocacion, que con el trascurso del tiempo ha desaparecido".

E, xa que logo, non hai santo algún chamado Coral, temos que supoñer unha evolución a partires do latín medieval curialis, relativo á curia, nalgún dos significados que recolle o glosario de Du Cange. A que nos parece máis axeitada é a acepción que vencellaría o sentido do topónimo á curia ou parroquia, "un curato", pola capela existente na illa. Na Auvernia (Francia) tamén existe un lugar chamado  Saint-Curial (Vic-sur-Cère - Cantal) no que houbo unha antiga capela e eremitorio, hoxe en ruínas.

Van Helsing contra Romasanta. Baseado en feitos reais

O psicólogo criminalista Vicente Garrido e máis Virgilio Latorre no seu libro El monstruo y el asesino en serie: de Frankenstein a Hannibal Lecter (Ariel 2023) estudan a relación entre os monstros literarios deseñados na nóvela gótica victoriana (Frankenstein 1818, O doutor Jekyll e Mr. Hyde 1886, O retrato de Dorian Grey 1891, e Drácula 1897) e os riscos de personalidade dos asasinos en serie tal e como os concibe a criminoloxía actual, chegando á conclusión de que os escritores victorianos afondaron nas características psicolóxicas e morais dos serial killers nos seus protagonistas literarios, e nalgún caso indagaron nos posibles traumas que orixinarían as personalidades dos perturbados. Mary Shelley, Robert Louis Stevenson, Oscar Wilde e Bram Stoker adiantáronse, pois, á ciencia médica e á criminalística, as que configuraron máis tarde os perfís psicopáticos dos serial killers.

A hipótese de Garrido e Latorre, que conecta os monstros literarios victorianos cos serial killer, de feito é a base do Drácula de Bram Stoker. Vese moi claramente no prólogo que o propio autor B.S. fai dende Londres no ano 1898 para a edición islandesa do seu Drácula, a que, máis que simple tradución ó islandés, é unha adaptación bastante libre da novela orixinal, feita por Valdimar Ásmundsson e titulada Makt Myrkranna (1901): "Esta serie de crímenes [os de Drácula] no se ha borrado de nuestra memoria; crímenes que parecen tener el mismo origen y que también causaron tanta repugnancia entre las gentes como los asesinatos de Jack el Destripador, que tuvieron lugar poco después" (cito pola edición do texto que se inclúe no Drácula anotado de Leslie S. Klinger, Akal 2008).

Prólogo que B.S. redacta en Londres no ano 1898

para o Makt Myrkranna de Ásmundsson.

Polo tanto, o mesmo Stoker xa propón dende o principio da súa novela o vencello entre os crimes reais do Destripador e os ficticios de Drácula, atribuíndolles unha mesma orixe, ben propoñendo unha mesma identidade entre os criminais responsables, ben pola patoloxía psiquiátrica común a ámbolos dous: "los continuos avances en psicología y en ciencias naturales podrán proporcionar, en los años por venir, explicaciones lógicas de tan extraños acontecimientos" (prólogo á edición islandesa, cito polo Drácula anotado, Kingler, 2008).

A estrutura da novela Drácula de Bram Stoker inaugura o subxénero policial dos docu-crimes, formato novidoso na época, que imita na ficción o dun dosier de investigación criminal dun crime real. Os docu-crimes nárranse dun xeito especial incluíndo notas, misivas, telegramas (modernamente correos electrónicos, WhatApps, etc.), diarios da investigación, informes sobre probas forenses, artigos de prensa, fotografías, entrevistas, mapas, planos... no que semella un rebumbio de datos e pistas. No caso de Drácula os acontecementos narrados son ficticios; mais hai narracións de docu-crimes que parten de casos reais, como O crime de Pardesoa (Calros Solla, Morgante 2013).

DRÁCULA: UN LOBISHOME?

O dominio que o conde Drácula exerce sobre os lobos, concretamente sobre o lobo chamado Bersicker na novela (nome que Stoker toma do libro de Sabine Baring-Gould sobre os lobishomes, o cal define así o termo Berserk(e)r: "home posuído por poderes sobrehumanos, suxeito a accesos de furia diabólica"), a capacidade do conde de se transformar en lobo, advertida polo doutor Van Helsing (o seu antagonista principal na novela), e os termos cos que os campesiños eslavos, cos que se atopa o mozo Harker en Transilvania, designan a Drácula, vrolok e vlkoslak, que se refiren ós lobishomes, non ofrecen moita dúbida de que o conde Drácula foi concebido orixinalmente como lobishome (1).

Nas notas do propio Stoker indícase que "entre os búlgaros e eslovacos o home-lobo chámase vrkolak como no grego moderno, brykolakas. O home-lobo grego está vencellado estreitamente ós vampiros (despois de morrer os licántropos convértense en vampiros) e os serbios conectan os vampiros cos homes-lobo chamándolles a ámbolos dous vlkoslak" (Bram Stoker's Notes for Dracula, Eighteen-Bisang e Miller, 2008). É máis, na nota precedente Stoker tiña recollido que no este de Frisia, segundo as crenzas populares, se unha familia tiña sete fillas, unha delas sería lobis-muller. É unha crenza semellante ás que existen en Galicia sobre os lobishomes e as peeiras dos lobos, que acadan este estado se son o sétimo fillo dunha proxenie de sete varóns ou de sete mulleres, respectivamente.

Resumindo moito, semella un motivo secundario e derivado a cualidade de se identificar modernamente a Drácula exclusivamente cun vampiro (morcego) máis que cun lobishome, o que queda ben patente na novela de Stoker e nas súas notas sobre a licantropía. O que nos dá pé a presentar o caso do licántropo galego Manuel Blanco Romasanta como precursor real da novela Drácula de Bram Stoker. A licantropía ven sendo o termo médico antigo para a enfermidade mental que padecían os persoeiros que o pobo chamaba lobishomes ou lobos da xente, isto é actualmente: depredadores ou serial killers.

O DOUTOR PHILIPS E VAN HELSING

Débese a David Simón Lorda a resolución no noso ámbito da identidade do doutor Philips, o electro-biólogo ou hipnotista que no ano 1853 tentara someter a unhas probas científicas, utilizando a hipnose ou magnetismo, ó serial killer galego Manuel Blanco Romasanta. Segundo indica Simón Lorda no seu artigo "El Dr. Joseph Durand de Gros y el caso del hombre lobo Blanco Romasanta (1853): ¿un "braidista" en la corte de Isabel II?" (VI Jornadas Internacionais de História da Psiquiatria e Saúde Mental, Coimbra - 2016), o doutor Philips non sería outro que o médico francés Joseph Durand de Gros (1826-1900).

O doutor Philips / Durand de Gros.

O dato non era descoñecido en Francia, de feito na necrolóxica que se publica nos Annales du Midi en 1901 indícase que o médico Joseph-Pierre Durand de Gros era coñecido tamén co pseudónimo de Philips, e que por motivos políticos tivera que se exiliar en Londres onde asistira ás primeiras sesións experimentais de suxestión hipnótica, técnica que viña dos Estados Unidos co nome de electro-bioloxía. A continuación, na mesma necrolóxica, cítase a súa obra Électro-dynamisme vital, publicada simultaneamente en París, Londres, Nova Iorque e Madrid en 1855.

Nesta obra de 1855 sobre o Électro-dynamisme vital o doutor e hipnotista Philips (Durand de Gros) expón o caso de Manuel Blanco Romasanta como un docu-crime real no que el é participante principal, pois pretendía estudar de preto mediante a electro-bioloxía ó criminal (na súa opinión, enfermo mental). No seu mini docu-crime, que vai relatado no prefacio da obra, recorre á narración en primeira persoa, cuns episodios ou peripecias preliminares que logo pronto o sitúan en Arxel. Alí recibe unhas cartas do seu corresponsal en España, que lle achega o caso criminal de "l'anthropophage Blanco", que ven de ser condenado á pena de morte. Na súa narración mestura recortes de prensa (dun xornal de Arxel, e mencións ós xornais Clamor Público, e Gaceta de Madrid), alude a partes do proceso xudicial (da defensa) que ten estudado, e ás cartas que lle escribe ó Ministro español. Teméndose o peor, pois non é avisado polo Ministro para acudir ó exame médico de Romasanta, como lle prometeran, finalmente Philips deixa Marsella (a onde se trasladara para entrar en España) coa esperanza, polo menos, de que a súa intervención epistolar "salvase a vida dun infortunado que non merecía a morte, senón o internamento nun hospital".

Fragmento do prefacio do Électro-dynamisme vital do doutor e hipnotista Philips

cos párrafos que fan referencia á enfermidade mental de Manuel Blanco suliñados.

O exemplar que manexamos ten o selo do British Museum, biblioteca na que se documentaba Stoker.

Ó que se ve, tanto o estilo de docu-crime que articula o prefacio do Électro-dynamisme vital (1855), como o perfil de serial killer de Romasanta que traza Durand de Gros (antropofaxia, licantropía, monomanía teriantrópica, crenzas populares nas maldicións responsables desta "fada"), e a cualidade de ser o propio doutor Philips / Durand de Gros un médico especializado na hipnose, magnetismo ou electro-bioloxía (como se coñecía na época), anticípanse notablemente á novela de Drácula (1893) de Bram Stoker. De feito Durand de Gros fora considerado "el fundador indiscutible del hipnotismo en cuanto ciencia" (Revista Contemporánea, 1893).

É moi probable, para nós seguro, que Stoker coñecese a edición inglesa do Électro-dynamisme vital, de onde tomaría o mesmo estilo de docu-crime empregado por Philips / Durand de Gros, e que tamén deseñase o personaxe ficticio do conde Drácula cos mesmos riscos de licantropía do serial killer real Manuel Blanco Romasanta (o Destripador londiniense nunca foi considerado un licántropo). E que, finalmente, o propio doutor Philips lle servese para caracterizar ó seu Van Helsing como doutor que practicaba a hipnose e era capaz de se enfrontar ós licántropos: "el muy respetado científico que aparece aquí con pseudónimo [Van Helsing], es también famoso en todo el mundo culto con su verdadero nombre" (prólogo á edición islandesa, cito polo Drácula anotado, Kingler, 2008).

Deste xeito, a liña de Vicente Garrido e máis Virgilio Latorre, que nos conducía dos monstros victorianos ós psicópatas e serial killers, aínda sendo un estudo comparativo ben interesante, non tería fundamento, pois en última instancia habería que partir do caso real do lobishome galego Manuel Blanco Romasanta, estudado polo doutor francés Joseph-Pierre Durand de Gros.

NIN ALLOS, NIN CRUCIFIXOS, NIN AUGA BENDITA, NIN FARRAPOS DE GAITAS

O doutor Philips (Van Helsing) enfrontaríase a Romasanta, se finalmente se lle tivese concedido a oportunidade de lle practicar o exame médico, mediante a electro-bioloxía (hipnose). Quen gañaría nesta loita singular?

Van Helsing, cun disco de hipnose, tenta deter a transformación de Romasanta en licántropo.

(C) Dolores González de la Peña.

______________________________________________

(1) Unha análise máis detallada da concepción orixinal de Drácula como licántropo por parte de Stoker, pode lerse en "Re-visiting Dracula: the symbolic wolf and wilderness", de Kaja Frank, en The Ecogothic Werewolf in Literature, 2025.

Covas das Putas: a arqueotoponimia na perfilaxe do locus operandi dos depredadores sexuais

A finais dos anos setenta, na vila de Aiora (Valencia), os exploradores do Grupo Arqueológico de la Vall de Aiora acompañaron ó técnico do Servizo de Investigación Prehistórica da Deputación, o señor Aparicio Pérez, na exploración da "Cueva de las Putas". O técnico deixounos estas notas sobre o sitio: "la zona en que esta se halla fue motivo de una visita hace ya tiempo, a consecuencia del hallazgo de unos restos humanos que resultaron no ser antiguos". Na opinión do técnico "por los resultados de la exploración y por los materiales recuperados, se puede afirmar que se trata de una cueva santuario de época ibérica" (La labor del Servicio de Investigación Prehistórica y su museo en el pasado año, Deputación de Valencia, 1978). A cova, hoxe coñecida como "Cueva de la Noguera", está incluída no estudo de Teresa Moneo sobre os santuarios ibéricos: Religio ibérica, 2003.

"Cueva de las Putas" de Aiora, no extremo inferior dereito da imaxe, sobre a "Cueva Llana", na cartografía do IGN.

Moi preto da Romana (Tous - Valencia), onde apareceran en 1993 os corpos torturados e asasinados das nenas de Alcásser nunha das casillas ou casetas de labor da paraxe, localízase outra cova chamada "Cueva de las Putas" na cartografía do IGN, á veira da antiga Vereda ou Cordal de Ganados que supoñemos orixinou o topónimo viario de La Romana.

Na esquina inferior esquerda, a "Cueva de las Putas" de Tous; na zona superior dereita, La Romana e Corral de la Romana; en diagonal e dende o lateral esquerdo ó borde inferior, Caballón de la Romana, por cuxa base discorría o cordal para gando.

Outra cavidade chamada "Cueva de la Puta", no Cuaderno de Campo da delimitación entre Montealegre del Castillo (Albacete) e Yecla (Murcia), 1875 (IGN).

A cavidade da "Cueva de la Puta" entre Montealegre del Castillo (Albacete) e Yecla (Murcia) xa aparecía mencionada nunha delimitación do ano 1338: "Et pusieron otro mojón en vn portiello que está cabo una senda que salle de la Fuente del Pino e va fazia el Pozuelo de la Figuera. Et pusieron otro mojón en vna loma que está sobrel villareio cabo la senda que va a la Cueva de la Puta" (Losa Serrano, El señorío de Montealegre, 1995).

Pola rexión de Albacete e Murcia tamén se extendeu a cultura ibérica, sobreposta ó arte rupestre levantino, o que nos dá pé a facer algunha consideración sobre o nome da "Cova de les Dones" / "Cova Dones" de Miralles (Valencia), municipio situado entre Aiora e Tous. Na devandita cova crese que no século I practicouse un culto ou ritual no que as mulleres tiñan un papel moi relevante, pois se atoparon inscricións con numerosos nomes femininos, así como o que poderían ser ofrendas votivas a unha posible deusa, DOMINA ( = "señora"), que en varias inscricións aparece ligada á palabra MALACI.

Sendo MALACUS un termo latino do eido sexual, que fai referencia a mozos moi seductores e atractivos (metrosexuais) que tanto mantiñan relacións cos homes como coas mulleres (Lawson Brawley, Biblical Ethics & Homosexuality, 1996), cremos que efectivamente na Cova de les Dones de Miralles se practicaron ritos sexuais iniciáticos ou de tipo orxiástico nos que as mulleres eran as protagonistas. Co devir cultural, ou mellor, coa degradación cultural implementada polo patriarcado, que implicou a degradación da muller e o seu sometemento ó home, estes santuarios onde se practicarían certos cultos mistéricos nos que as relacións sexuais e peticións puideron estar investidas de ritualidade e connotacións sacras, pasaron de ser centros de culto femininos (Covas das Mulleres) a se considerar prostíbulos (Covas das Putas). 

Por suposto que o feito lingüístico de nomear ou renomear as covas co nome de "Cueva de las Putas" permite achegarse e completar o perfil psicolóxico do depredador sexual, que en realidade sería un puteiro asasino e futuro serial killer. No nome desvergoñado de "Cueva de las Putas" queda patente o desprezo e odio que sente polas mulleres, o seu retraso socio-cultural, baixo cociente intelectual e analfabetismo moral, o que conduce ó seu ensañamento coas vítimas (obxectos). Un experto criminólogo poderá sacar conclusións mellores que as miñas neste campo do perfilado psicolóxico. Nós só pretendemos centrarnos, non no famoso modus operandi nin no perfilado dos puteiros asasinos, senón no asunto menos traballado do locus operandi ou territorio no que este tipo de criminal executa os seus crimes ou elixe as súas víctimas, máis aló da tipoloxía ó uso (rúa escura, bosque tenebroso, interiores de vivendas, etc.) e dos mapas con chinchetas de cores que se ven nos taboeiros de investigación criminal.

Non nos parece casual que no medio rural abrupto que enxendrou a antiga cultura ibérica, percorrido por cordais gandeiros, sementado de casetas agrícolas e sendas descoñecidas que só se poden identificar grazas á cartografía antiga, apareza o espeleotopónimo "Cueva de las Putas", en paraxes onde se produxeron alomenos catro crimes (restos de ósos modernos na cova xa referida de Aiora, e mailo triple crime das nenas de Alcásser na Romana, preto da outra cova de Tous). A cribaxe toponímica permite completar, polo tanto, o locus operandi dos depredadores sexuais do rural levantino, e contribúe a afinar o perfilado psicolóxico destes.

En Galicia non temos este espeleotopónimo, que é exclusivo do Levante, mais desgrazadamente iso non nos librou da lacra de empregar o mesmo sistema de explotación sexual das mulleres máis pobres. Existe polo menos un abrigo rupestre que foi vivenda dunhas mulleres que exercían a prostitución. No monte Xalo, nunha casarula tal que así, se non era esta mesma, viviron unha nai e maila filliña. A nai, degradada moralmente pola pobreza e a prostitución, non puña impedimento a que os puteiros se deitasen coa filla, e para facilitarlles o coito dicíalles: "bótalle aceite!".

 

Abrigo no Xalo. (C) Dolores González de la Peña, 2022.

El gramaje de la lluvia / Maribel Molina - Editorial Almuzara 2026

Primeira páxina do manuscrito Hortus Borealis. (C) Imaxe tirada da novela El gramaje de la lluvia, de Maribel Molina.

A primeira novela de Maribel Molina, El gramaje de la lluvia (Editorial Almuzara 2026) aparentemente, na superficie, é unha novela histórica que abrangue varias épocas en dúas localizacións: principalmente o final da 2ª Guerra Mundial na cidade de Bergen, fronte norueguesa ocupada pola Alemania nazi, e a vida na cidade de Córdoba durante a dictadura franquista trala Guerra Civil. As protagonistas son varias mulleres pertencentes a unha mesma familia, as que se transmiten de xeneración en xeneración un taller de encadernación que herdan en 1702: Astrid, Solveig, Mara e Svea. Por Astrid coñecemos á súa tía Solveig, por Solveig achegámonos á tía Mara..., dun xeito que Maribel Molina define nunha entrevista recente como unha estrutura de matrioskas, de bonecas que conteñen no seu interior a outras. A recursividade está moi presente nesta obra, doutros xeitos.

A novela pode lerse así, como unha narración que permite achegarse en clave feminina (e feminista) ás vivencias e peripecias destas mulleres e ós espazos e épocas que habitaron. Podemos disfrutar das descricións arquitectónicas da cidade de Córdoba, case que degustar os seus "flamenquines", o guiso de rabo de toro ou os "jeringos" con chocolate, e visitar a escola de artes e oficios cordobesa, onde se ensina a traballar o cordobán para as encadernacións; coñecer a vida na cidade costeira de Bergen, no século XVIII e durante a ocupación alemana; así como seguir a trama das microhistorias personais, na que se tece o escuro segredo da familia. A lectura non defrauda, cúmprense por demais tódalas espectativas ata culminar nun final completamente arrepiante ("neogótico" segundo a contra). E ata aquí podo ler sen destripar a novela.

Pero se quitamos esta primeira capa á cebola narrativa podemos ver que a novela de Maribel Molina é unha declaración de amor ós libros, ós libros antigos, de pel, ós que unha se achega por medio do tacto valorando o traballo artesán das técnicas de repuxado da pel, e das pulcras encadernacións. A novela en realidade é a historia dun libro inexistente, que só existe no interior da ficción creada en El gramaje de la lluvia. É a historia do Hortus Borealis, Sive Observationes in Regno Norvegiae, que segue a estela doutros libros que só existen nos universos literarios que os crearon, como o Necronomicón (H.P. Lovecraft), ou a Segunda parte da poética de Aristóteles (Umberto Eco: O nome da rosa). Do Hortus Borealis coñecemos a súa portada, o que xa é moito, e sabemos que foi un tratado de botánica sobre a flora circumpolar, escrito polo xeógrafo siciliano Antonio Columnae Romani. Trátase dun libro en certo modo máxico, que contiña información sobre a beladona e o acónito, así como unha sección dedicada a pócimas, e outra ás plantas das que se podían extraer velenos. O libro aparece dende o principio da novela e acompaña a tódalas mulleres da saga familiar ó longo da súa vida.

Por se isto fose pouco para a nosa lectura desta capa da cebola narrativa, vemos que a segunda parte, titulada "El verjurado del sol", como oposto ó título principal da obra, está narrada por Solveig en forma de dezaseis caderniños. Esta orixinal presentación non é produto dunha elección motivada polo desexo de ser orixinal sen máis, débese a que as encadernadoras traballaban os libros elaborando caderniños (sempre en múltiplos de catro) pregando grandes follas de papel, para logo coselos entre si. Esta especie de diario que Solveig escribe dirixido á súa sobriña Astrid é en realidade un outro libro que atopamos dentro de El gramaje de la lluvia; un libro dentro dun libro, cuxos capítulos coinciden exactamente cos caderniños dos libros cosidos. Nesta fantasía estrutural, a narración literaria en capítulos (o contido), adáptase ós caderniños que integraban os libros cosidos: a forma modula o contido.

A novela achega unha morea de referencias ó eido da encadernación tradicional, dende as ferramentas, materiais e produtos químicos utilizados, ós traballos e técnicas precisas. Termos técnicos que nalgunhas ocasións, se unha non é profesional da encadernación, é preciso buscar no diccionario, tarefa que cecais podería facilitarse en futuras edicións engadindo un glosario de termos. O campo léxico do eido da encadernación sérvelle á autora para elaborar metáforas moi sofisticadas ó longo da narración, nas que se chega a establecer unha relación de identidade entre as persoas e os libros, o que é, na miña opinión, o fondo absoluto e tema central da novela.

Dende agora, o Hortus Borealis pasa a integrar a miña lista de libros inexistentes favoritos, ocupando o segundo lugar tralo Necronomicón. Tan perfecto me resulta, que non descarto a súa existencia real: cecais algún día alguén o atope remexendo nos arquivos esquecidos dunha biblioteca perdida.