Chave e Chavella na toponimia

Máis aló do topónimo Chaves (Portugal), que ten unha etimoloxía distinta e ben coñecida no latín Aquis Flaviis, "dos Flavios" (en relación co estatuto concedido polo emperador Tito Flavio Vespasiano á cidade), de cando en vez unha se atopa co enigmático topónimo Chave, que aínda que se coñeza o seu étimo (latín clavis, "chave") non está claro en que sentido se aplicou ó territorio.

A existencia do microtopónimo Chave da Regada, preto de Couso (Sarreaus), con ese determinante ("da Regada") esclarece o uso do topónimo Chave nomeando unha parte dos sistemas hidráulicos de canalizacións construídas para regar os pasteiros. Estes sistemas estaban formados por varias canles (regas ou regadas) e un sinxelo mecanismo que abría ou pechaba as regas. Normalmente, ou polo menos o que vin eu, facíase botando terra nunha canle principal para obturala e desviar a auga a outra rega. O enxeñeiro agrónomo e comuneiro de Celas, Juan Castro, indícame que "nos prados de rega ou lameiros, empréganse non só terróns, senón tamén pedras para desviar a auga dende a canle principal, situada na parte alta en paralelo ás curvas de nivel".

No caso do topónimo Chavella (Dormeá - Boimorto) observamos que existía preto un sistema de canalizacións para rego, o que se deduce do microtopónimo Torna da Auga. É probable, polo tanto, que ese Chavella gardase relación cunha antiga regada que ata podería datar da Idade do Ferro, pois na paisaxe do entorno destacan os dous castros das Penas de Golán e do Coto da Roda, que se terían servido dela para regar os pasteiros do gando castrexo.

Do Cuco ou Coco ó Púca: sobre bogeymen, cocóns e homes do saco

"Dúrmete, meniño, que aí vén o cocón;

a comer os nenos que non dormen, non".

"Que viene el Coco", Francisco de Goya 1797.

Fai un tempiño que lin a novela do Visitante (2018), de Stephen King. Costa moito pasar do comezo pois o seu autor, na súa liña habitual, é demasiado explícito e sádico na descrición das sinais que se observan no cadáver do neno asasinado. Mais ten de interese que o personaxe criminal é o mítico Cuco / Coco, ser sobrenatural que pode adoptar varios aspectos e que King xa incluíra no conto de 1973 "The Boogeyman". Tamén é salientable a personaxe da detective do paranormal, Holly Gibney, que aparece noutras obras do autor.

Ninguén pensaría a simple vista que o asustanenos ibérico e latinoamericano, o Cuco / Coco / Cucuy tivese algo que ver co Puck de Shakespeare (Soño dunha noite de verán, 1595), é dicir, coa criatura chamada Púca ou Pooka do folkore céltico, xermano e nórdico: o Púca atopámolo tamén en islandés e faroés como Púki, "trasno; demo", en noruegués e sueco como Puke, "demo, espírito maligno", en danés como Puge, en galés como Pwca, en Córnico, Bucca, nas Illas do Canal como Pouque, "espíritos que habitan preto das antigas construcións megalíticas", etc. (cfr. Púca na Wikipedia). Algunhas das formas permiten vencellar etimoloxicamente ó Púca co Bogeyman / Boogie = Home do Saco, Coco.

Así pois, amais de seren a mesma criatura mitolóxica que cambia de forma e rapta nenos, pensamos que o Cuco / Coco, o Púca irlandés e o Bogeyman teñen a mesma etimoloxía. A relación etimolóxica establecémola supoñendo que as formas que se conservaron na Península Ibérica (e que logo pasaron a América) experimentaron unha asimilación céltica do tipo p-k > k-k. Co cal pódese remitir a cronoloxía deste ser sobrenatural ó fondo común paleoeuropeo.

Na base de datos do folklore da Irlanda (dúchas.ie) o Pooka aparece nunha historia talmente como asustanenos: "On this night [Halloween] the Pooka, a fabulous animal, is supposed to roam about the country and carry away any late traveller he would meet. The young children are afraid to go out doors after dark, as they  believe in the ghost stories which the old people tell them".

A liña evolutiva trazada dende o Púca céltico ó Visitante de Stephen King, pasando por filmes como Cucuy: The Boogeyman (Peter Sullivan 2018), garante que moitas lendas do foklore urbano actual se remontan a mitos do pasado indoeuropeo.

Digañe

 

O cartel, bastante recente, amosa a neglixencia coa que se recolle a toponimia do país. O topónimo Raposeira foi grafado por erro castelanizante como *Raposería, e o cartel, no canto de desbotarse ou corrixirse, mantense como indicador viario.

Digañe (Santa Locaia de Parga - Guitiriz) é variante evolutiva do latín decanea, da que normalmente sae toponimia como Degaña (Asturias). Unha decania era unha granxa ou propiedade rural dun mosteiro a cargo dun decanus ou degano (castelán: "quintero o administrador de una hacienda de campo") / deán (galicismo). O substantivo degaña defínese como "casa de campo, heredade, granxa, anexa a un mosteiro" (dicionarios de Cuveiro Piñol, 1876 e Francisco Porto Rey, 1900). A base da derivación é o latín DECEM, "dez", pero non está claro se o substantivo se formou por estar o deán a cargo de dez monxes, ou por ser a degaña a décima parte dun territorio determinado. Neste último sentido parece que apuntan as case dez decanias (concretamente 9) que se lle doan ó mosteiro de San Felices de Oca na Bureba e nos Montes de Oca no ano 863.

Sésigas do muíño de Carral - Begonte

 

Ubicación do muíño de Carral (Begonte) coa súa represa á beira do río Ladra, na área recreativa que ven estando á altura da aldea de Os Currás - Buíde. (C) Voo Americano de 1956-1957.

O muíño de Carral non aparece inventariado no Visor PBA da Xunta de Galicia. Era un muíño cunha represa (caneiro) que aínda se conserva en bastante mal estado, e cuxa estrutura percíbese moito mellor na fotografía aérea do Voo Americano de 1956-1957. A microtoponimia da folla catastral amosa tamén o nome Tenza do Caneiro en referencia á represa do muíño.

O muíño de Carral foi descrito por Ignacio Cañas Guerrero, Pedro Arias Sánchez e Ignacio Vicente Álvarez, nun traballo conxunto no que se estudan os 21 muíños do concello de Begonte, como o muíño meirande do concello, sendo un muíño de tipo "profesional" (que moe para os de fóra cobrando unha tasa), de río, con represa, dúas plantas de altura e cinco moas (cfr. "Riqueza y variedad de las construcciones agrarias gallegas: los molinos de agua en el municipio de Begonte, Lugo/España", Informes de la Construcción - CSIC, 1997).

No Catastro de Ensenada (Coto de Carral e Buíde - Begonte) non se fala máis que dun muíño fariñeiro no Rego da Picha, dunha soa moa que moía tres meses ó ano, polo que consideramos que este muíño de 5 moas e os restantes da parroquia son posteriores ó ano 1752. Nembargantes hai que ter en conta que o caneiro vencellado hoxe ó muíño puido ter sido antes unha pesqueira para anguías: "en dicho Coto de Buíde y sitio de Porto Buíde en el río Ladra hay un cañal o pesquera de anguilas que poseen por foro Andrés da Veiga el mayor, Andrés da Veiga el mozo y Antonio Redondo, vecinos de dicho Coto, cuyo dominio es de Dª Marta Marchán, vecina de la Ciudad de Lugo".

Estado do muíño de Carral na actualidade, do lado dos aliviadoiros.

O caneiro do muíño de Carral na actualidade.

AS SÉSIGAS DE MUÍÑO

Grazas á meticulosidade coa que Mariana Roura, a garda forestal da Terra Cha, desempeña o seu traballo, atopouse recentemente unha inscrición nunha das zapatas dos aliviadoiros do muíño de Carral.

A inscrición aparece revirada (nos amosámola xirada para facilitar a lectura). A letra é de finais do século XVIII, o texto emprega abreviaturas e letras inscritas noutras, e está en castelán: "ESTAS DOS / S~ SON DEL / LO IC[...]II / N~ SNR CON / SUS PADRES". A lousa ó que parece fóra reutilizada antes de colocala de zapata no aliviadoiro, e ten un burato no centro xusto onde iría a data, da que só temos os dous últimos díxitos "II" seguidos da expresión "N~ SNR", en referencia a tal ano de "Nuestro Señor" (ano do Señor ou A.D.). Tamén é posible, dada a envergadura do muíño, que fose unha obra real, en cuxo caso no oco cecais podería restituírse o nome do rei como "[CARLOS I]II N~SNR". A inscrición, polo tanto, fai referencia á fundación do muíño (data e mención ós construtores), e daría conta da existencia de dúas "S~" (abreviatura) vencelladas á construción hidráulica.

Mais a que elemento dun muíño pode referirse a expresión "ESTAS DOS S~"? Xusto a carón da zapata coa inscrición, no aliviadoiro veciño, hai unha lousa moi parecida, escura, que podería ser a outra "S~" xemelga que nos faltaba, xa sen inscrición, pois non sería necesaria ó levar a primeira lousa o texto fundacional.

Aquí comezamos a análise filolóxica. O único substantivo ligado constantemente ós muíños na documentación medieval do noroeste da Península Ibérica, que comeza por S- e é de xénero feminino é a palabra SESSICAS, escrita de moitas formas dende o ano 712 ata finais do século XIII, mais prácticamente sempre vencellada ós muíños ("sessigas molinarum"): SESSICAS, SESSIGAS, SESICAS, SESIGAS, SESSECAS, SESSEGAS, SEGICAS, SEGIGAS. Exactamente non se sabe o que era unha sésiga ou as sésigas dun muíño, o dicionario do Léxico Hispánico Primitivo defíne o termo entre interrogantes como: "¿Terreno donde está asentado un molino?"

Na nosa opinión o substantivo non designaba sen máis o terreo ou o chan onde estaba construído o muíño. O uso tardío do termo SESSEGO aplicado a unha parte dun torcular (lagar rupestre) "parte mea torcularis quod ibi est cum suo sessego" (1272 - Ourense) e a palabra do astur-leonés SIÉSEGA "piedra plana o solera sobre la cual se asienta la colmena", non ofrecen moitas dúbidas de que o termo SESSICA aludía a unha gran lousa de pedra que era a base ou fundación sobre a que se asentaban (fundaban) ben os muíños, os lagares ou as colmeas. Así o confirman os dicionarios máis antigos do galego (Aguirre del Río e seguintes): as sésigas eran as "pedras ou lousas que formaban o asento no que se colocaba o pé do muíño". Polo tanto cabe consideralas pedras fundacionais que, debido á súa importancia, podían estar inscritas, como esta primeira sésiga gravada (e a súa xemelga) que ven de atopar Mariana Roura, e que puidemos visitar grazas á súa teimosía e xenerosidade en compañía de Pancho Gallego, que tamén soubo apreciar e valorar a importancia do achádego.

A etimoloxía do termo habería que vencellala ó latin sedes, sedis, "asento", e ó verbo SEDERE, "sentar", en relación coa expresión homóloga "sedilia molinaria". 

É un achádego de carácter etnográfico que completa unha lagoa filolóxica: o problema non resolto ata o de agora de que eran exactamente as "sessicas molinarum". Pois xa temos as primeiras, e unha delas con inscrición fundacional! Conviría que Patrimonio inventariase o muíño e  que se estudase a inscrición máis polo miudo en relación coa data de construción (despois do ano 1752) por se fose unha construción real, como aventuramos nunha das dúas lecturas provisionais que fornecemos, ámbalas dúas con problemiñas de sentido aínda non esclarecidos.

O reel "Willafjord" e a xeografía de Groenlandia

Mirade como aparece Groenlandia nos mapamundis de ata ben entrado o século XVI, como o de Pierre Desceliers (1546): non como illa, senón unida á Península Escandinava e a Asia, limitando con Siberia e Rusia.

Na miña opinión a representación viña de tempos recuados, nos que se descoñeceía a existencia do continente americano. Do mesmo xeito que Colón creu chegar ás Indias no canto de descubrir América, os baleeiros noruegueses que no século XIX partían a Groenlandia, ó estreito de Davis e á bahía de Baffin, á caza das baleas, crían estar na Laponia; na súa concepción do mundo a illa de Groenlandia non sería tal senón que daría a volta circumpolar uníndose a Asia. Ignoraban, pois, que Groenlandia era unha illa e que había polo medio un outro continente. É por iso que na Groenlandia representada no mapa de Desceliers se atopan os topónimos Lapia (Laponia) e Vuillapia (Wild Lapia ou Laponia Salvaxe) na súa parte máis extrema que mira ó norte (cfr. último mapa cos topónimos suliñados en cor amarela).

O interesante do topónimo Vuillapia (Wild Lapia) é que se mantivo durante varios séculos. Témolo atopado, ou iso pensamos, no nome dun reel escocés das Shetland que se cantaba cando os baleeiros ían a Groenlandia no século XIX, ó estreito de Davis. É dos máis coñecidos: "Willafjord". A súa pronuncia semella compatible coa de Vuilla(p) Fjord , ou sexa, Fiordo ou Porto dos Lapóns Salvaxes.

O reel tocado co fiddle pode escoitarse nalgunhas grabacións do Tobar an Dualchais - Kist o Riches, como a de 1958 que contén dous, Oliver Jack e Willafjord. O seu intérprete Tom Anderson clasifícaos como yacky tunes, é dicir, tonadas esquimais, da Groenlandia.

Esta representación xeográfica que hoxe nos parece tan tola, debida á suposición da articulación de Groenlandia coas terras continentais euroasiáticas (polo descoñecemento do seu carácter insular e da existencia de América) é a razón que explica a presenza dun topónimo aquí e acolá, como é o de Vuillapia e Vuilla-fjord. Polo mesmo Adam de Bremen estaba seguro de que a Vinlandia citada nas sagas nórdicas non era outro lugar que Finlandia, que en todo caso sería unha parte desta Groenlandia supostamente continental (unida circumpolarmente a Asia).

Na representación de Groenlandia de Claudius Clavus (Europa Tabula XI - 1427) xa aparecían os topónimos e etnónimos mencionados, como Wildhlappelandi, Findhlappi e Finlandi, así como os seres mitolóxicos dos confíns, os "Unipedes maritimi", que na Saga de Eric o Roxo se mencionan como se fosen habitantes moi reais (non imaxinarios) do país de Einfötinga-land. A verosimilitude literaria non ten que ter necesariamente correspondencia coa realidade; os unipedes / habitantes de Einfötinga-land foron seres imaxinarios, identificables cos esciápodos descritos por Aristófanes ou Plinio o Vello. Xunto ós "Unipedes maritimi" no mapa de Clavus aparecen os "Pigmei maritimi", que nas sagas nórdicas son os célebres skraelingjiar (Kirsten Seaver, "Pygmies of the Far North", 2008). Polo demais, a partir destes datos semella que os autores das sagas (a de Erik o Roxo e A saga dos groenlandeses) compartiron esta mesma concepción xeográfica do Atlántico Norte entre Groenladia e a Península Escandinava, e se serviron dela para narrar as súas viaxes (en parte imaxinadas). Dentro desta concepción xeográfica non resulta doado soster que Vinlandia fose América.

Abruciños - Amoeiro (Ourense)

Na documentación medieval o topónimo nas súas formas máis antigas aparece como Ablocinos (ano 923), Ablutinos (986), Abrocinos (1175), Abrucinos (1227), Abrutinos (1250).

Ben podería provir do participio do verbo latino abluo, abluere, "lavar, mollar", ou de abrumpo, abrumpere, "romper", no sentido de desbrozar o terreo para cultivalo. As terras abruptas (desbrozadas) menciónanse constantemente na documentación medieval como opostas ás terras non preparadas para o cultivo: "terras abrubtas et barbaras" (Celanova 989). Parécenos que esta última é a opción etimolóxica máis probable, pois o verbo abluo aplícase mellor ó lavado do corpo (mans) nas ablucións rituais das comunidades relixiosas e non xerou toponimia.

Abruciños podería, pois, aludir a terreos desbrozados para dedicalos a labores agrícolas, e tería a mesma etimoloxía que se propón para os Abruzos italianos, do latín abruptos, aínda que neste caso se pensa na acepción de "terreo quebrado, escarpado", que non convén ós Abruciños de Amoeiro.

Foncebadón

 

Amilladoiro da Cruz de Ferro de Foncebadón. (C) Andregoto Galíndez 2008.

O nome da aldea de Foncebadón (Santa Colomba de Somoza - Maragatería - León), á beira do Camiño de Santiago, non ten que ver evidentemente coa cebada, e tampouco con ningún sabat ou aquelarre, como sostiña Antonio Justel, para o que viría de "fuente sabat".

Na Idade Media documéntase o topónimo como "Sancti Saluatoris, quae est fundata in monte Irago, cum ipsa sua aluergueria, in loco praedicto qui dicitur Fonte Sabbadon" (1103), "hospitale de Fonte Sabaton" (1162), "ecclesie Sancti Salvatoris, que sita est in monte Irago, cum sua albergaria, que ab hominibus Fonsabadon est nominata" (1180), "Fonte Sabbaton" (1209), "de abbatia que vocatur Fonssabatonis" (1228).

Na nosa opinión o topónimo estaría formado polo nominativo do substantivo latino fons, fontis mais un adxectivo derivado de abbatia, *abbatione. A abadía menciónase na documentación medieval e formaba o complexo que prestaba servizo os peregrinos (igrexa e abadía + alberguería ou hospital). O -s final de fons na frase *Fons abbatione, por fonética sintáctica pasaría a unirse á palabra seguinte, xerando logo o falso corte Fon Sabatione, de onde xurde a documentación medieval coas formas do tipo "Fonte Sabbaton", interpretadas como procedentes do nome personal Sabbatonis (Sábado), do que non atopamos proba algunha da súa existencia (cfr. Foncebadón na Xacopedia).

Foncebadón < Fons abbatione = fonte da abadía.