Antroidos / Entruideiros
As máscaras dos Vixigueiros de Samede (Paderne - A Coruña), que tamén se denominan Antroidos, mailos Entruideiros de Arcos (Mazaricos), remiten directamente ó termo latino introitum, do que saíron múltiples derivacións para o nome xenérico que recibe a festa das mascaradas da invernía nas distintas linguas peninsulares: Antroido, Entroido, Antruejo, Antruexu, Entrudo, etc. Disque a orixe neste termo latino viría por cadrar nas datas previas ó "introitum Quadragesima", é dicir, as datas que preceden ó inicio da Coresma do ano litúrxico cristián. Polo tanto, o nome xenérico da festa pasou a usarse como nome dalgunhas máscaras, e tamén empregouse como nome do boneco (Meco) que adoita queimarse ou destruírse ó final destas celebracións; por exemplo o boneco chamado Entrudo (Portugal).
Boneco do Antroido fotografado en 1970 por José Antonio Gómez Vázquez en Barcia (Quins - Ourense).
A extraordinaria importancia que tivo esta antiquísima festa ou ritual invernal compróbase ó ver que foi a orixe das representacións teatrais na Península. As comedias do dramaturgo extremeño Torres Naharro (s. XV) ían precedidas dun "Introito" interpretado por un pastor. Estas dúas características non proveñen do teatro clásico greco-romano e a súa orixe é obxecto de debate entre os especialistas. Na nosa opinión, é moi probable que Torres as sacase das representacións populares que se desenvolvían nas datas do Antroido. Por exemplo, no Antroxu de Valdesoto (Siero - Asturias) os Sidros, vestidos de pelellos (como pastores), preceden a comitiva e encárganse de formar e gardar a contorna do círculo onde se vai representar unha comedia.
As máscaras que usaban os primeiros actores teatrais viríanlles, pois, de seren os actores parte destas comparsas de enmascarados do Antroido. A máscara tense vencellado, doutra banda, nalgúns estudos especializados, co mundo dos mortos; segundo varios investigadores no Antroido a máscara podería representar, polo tanto, a seres que retornaron do Alén. O termo galego Antaruxada, que designa á Santa Compaña ou Estadea = procesión de ánimas, proba indirectamente a hipótese precedente, a equivalencia entre enmascarado e defunto, pois o termo Antaruxada deriva de Antruxo (< latín introitum) mediante unha vogal epentética. O que dá idea de que tanto as comparsas do Antroido como as Antaruxadas eran vistas como integradas por seres semellantes, que non eran deste mundo, de aí a designación común.
Aparicio
O Aparicio segúndo o DRAG é unha "personaxe do Entroido que leva colgadas do cinto chocas e un saco con cinsa ou farelo". Trátase dun caso semellante ó comentado no epígrafe Antroido / Entruideiros, nos que o nome das máscaras están sacados do nome da festividade. Concretamente, cremos que o nome da máscara Aparicio podería provir da frase latina Apparitio Domini, isto é, a Epifanía na que se celebra o nacemento de Xesús (6 de xaneiro). As celebracións pagás das Kalendas Ianuarias (1 de xaneiro) foron neutralizadas polo cristianismo ó situar moi preto a Epifanía ou a Apparitio Domini (v. Vijanera) no 6 de xaneiro, data sobreposta á da celebración da Epifanía do deus Dioniso.
Avutardas e Botargas
Nunha conferencia que impartiron Mónica Vázquez e Antonio Sousa sobre o Entroido de Sande (Sociedade Antropolóxica Galega - 2024) coméntase que o nome dunha das máscaras deste Antroido ourensán, a Avutarda, podería ter algunha relación co da ave chamada avetarda, "porque ese paxaro é de Castela, e é un paxaro que se queda mirando fixamente, e as Avutardas [máscaras] cando saían de noite, ademais de zouparlle á xente, tamén se quedaban a mirar fixamente... O nome algunha relación tiña que ter coa xente que ía á sega a Castela". O conferenciante indica, pois, que o nome da ave foi traído dende Castela polos segadores galegos, que o aplicaron á máscara por ter un comportamento semellante ó da avetarda.
Nada máis lonxe da realidade, pois na máscara non hai vestixio algún de que teña sido un ave. No nome de Avutarda da máscara do Antroido de Sande intégrase o artigo feminino "a" nunha deturpación do termo carnavalesco botarga = *a botarga > abotarga > abutarda / avutarda, de onde logo se formou o plural analóxico Avutardas. Como máscara do Antroido, as Botargas foron propias da comarca do Ribeiro.
Dona Coresma, por Pieter Bruegel, vai nun carriño levando como arma ofensiva unha pa de forno cunhas sardiñas e un cubo de mexillóns como munición. Sobre ela, un posto de venda de salmóns.
Botarga fora o nome dunha delicia gastronómica a base de ovas secas de muxe, que se comía sobre todo na Coresma cun chorriño de aceite e limón. Como pasou o seu nome a designar unha máscara do Antroido? Nós apostamos pola seguinte posibilidade: no tradicional combate entre don Carnal e dona Coresma que se representaba nos carnavais, as máscaras, segundo o bando ó que pertencesen, levaban colgando do seu vestido e do corpo "diferentes animales de carne para comer, representando el tiempo del Carnal, como fueron muchos conexos, perdisses y gallinas y otras aves colgadas por el cuello y cintura de su cuerpo" e a outra máscara "llevava colgados de su vestido muchas especies de pescados, como aquel que representaba la Cuaresma que entraba al otro día de Carnestoliendas siguiente, iendo cargado de abadechos, merlussas y concrios secos y otros remoxados [...] langostas, lissas y llobarros y sardinetas de Calpe y en la cabessa traía esta máscara Cuaresma a
modo de turbante, con unos círculos de madera delgada, y por ellos colgando
muchas anguilas frescas y sardinas saladas y de otros pescados comunes" (Teresa Ferrer Valls: Nobleza y espectáculo teatral (1535-1622), 1993). Supomos, pois, que as botargas (ovas de muxe), que eran prato exquisito especial da Coresma, pasaron a designar primeiramente as máscaras que levaban colgados os alimentos propios destas datas (entreles as ovas secas de muxe), e con posterioridade xeneralizouse o nome para calquera máscara do Antroido. Mais aínda existe unha outra posibilidade ben coñecida, que o alcume do comediógrafo italiano Stephanello Bottarga, tamén tirado do nome da preparación culinaria das ovas de muxe, fose a orixe do nome das máscaras chamadas Botargas, por levar estas o calzón creado polo dramaturgo Bottarga para algunha das personaxes da súa Comedia dell'arte. En calquera caso, o nome da máscara da Avutarda de Sande non ten nada que ver con ave algunha.
As ovas de muxe chamadas botargas lembran no seu aspecto as calzas vermellas (bombachas ou botargas) cuxa creación como vestiario das comedias atribúese ó dramaturgo italiano Stephanello Bottarga.
Carantoñas, Carautas, Caretos
Son nomes xenéricos das máscaras coas que se cubren a face os personaxes do Antroido, mais tamén son nomes dalgunhas mascaradas e personaxes concretos das mesmas, como as famosas Carantoñas do pobo extremeño de Acehuche (Cáceres), os Caretos de Lazarim (Portugal), ou o personaxe do Carantoña de Coterces (Pedrafita do Cebreiro): "acompaña a los Reyes o Carantoña. Viste con zapatos, polainas, pieles de cabra, y oculta el rostro tras una máscara. Se pone dientes largos y cuernos de cabra. Lleva en la mano un palo largo que termina en un ramo de xardón" (Lisón Tolosana: Antropología cultural de Galicia, 2004).
Antigo Careto de madeira de Vilar de Perdizes, na colección do Padre Fontes. (C) Dolores González de la Peña, 2009.
Na opinión de Mª Concepción Fernández López esta serie de termos virían do grego
character, que nun primeiro momento significou "marca, impronta", mais co tempo adquiriu as acepcións de "faccións" e "carácter" ou xeito de ser unha persona ("
Cara: chère: carácter: clave gallega para otro helenismo común",
Moenia, 2003). Do acusativo grego
caráctera proviría nunha primeira fase
carátu(l)a,
que experimentou a perda do -l- intervocálico propia do galego, e logo
carauta (con metátese do wau), posteriormente formaríanse derivados como
carantoña.
Careto de Lazarim. (C) Dolores González de la Peña, 2019.
A nós parécenos unha etimoloxía superlativa, mellor que derivar estes termos de cara. A proposta de Fernández López permítenos albiscar unha vez máis que no Antroido se atopa a xénese do teatro; xénero literario performativo no que as máscaras que levaban sempre os actores da antigüidade eran o seu character, o personaxe que interpretaban.
Centulo
O
Centulo é unha máscara desaparecida que saía no Corpus de Redondela tirando da Coca e parece ser que tamén saía no Corpus e no Voto de San Roque de Santiago Compostela, segundo a base de datos de Julio I. González Montañés (
Máscaras en Galicia). O cultísimo Padre Sarmiento, polímata excepcional do seu tempo, xa notou que o nome de Centulo coincidía co da
máscara Centunculus, unha das personaxes fixas das
farsas atellanas, que primeiramente se desenvolveron entre os oscos antes de pasar ó teatro romano e finalmente culminar nas da Comedia dell'arte. O nome de Centunculus viríalle de levar unhas roupas de varias cores, semellantes ás que logo levaría o personaxe de Arlequín. O de Centulo é o nome de máscara máis antigo que conservamos, dos que teñen etimoloxía coñecida. Remite á romanización da Gallaecia, e liga estreitamente o teatro ós rituais relixiosos.
Máscara romana atopada en Lugo - Museo de Porta Miñá.
Charrúa
Esta máscara de Allariz leva un nome que na nosa lingua tamén significa "arado de ferro", termo que probablemente sexa un préstamo do francés
charrue, "arado". No estudo de Julio I. González Montañés, "
Parodias de sementeiras", rexístranse varias destas parodias en Galicia durante o Antroido e, aínda que parezan parodias, son consideradas polos especialistas como ritos que fomentan a fertilidade da terra, as boas colleitas. Parécenos altamente probable que o nome da máscara de Allariz, o
Charrúa, lle veña de ter sido a personaxe encargada destas aradas rituais, hoxe esquecidas.
No Indiculus Superstitionum (s. IX) menciónase o ritual escuetamente para condenalo como práctica pagá, referíndose a el como "de sulcis circa villas" = sobre os sucos ó redor das vilas. Na nosa opinión, tamén podería tratarse dunha forma máxica de protexer os asentamentos formando un suco ou círculo perimetral, como un pomerium. Estes sucos máxicos estiveron presentes urbanísticamente xa dende a fundación de Roma, no mito de Rómulo e Remo, no que Rómulo arrastra o arado para crear a contorna da cidade. E Caro Baroja mencionaba que "en Rusia igualmente se estima que el hacer un surco alrededor de una aldea con el arado sirve para evitar el hambre a personas y bestias. En el gobierno de Grodno deben llevar a cabo acto semejante dos hermanos gemelos. En Rumanía son los niños los que llevan un pequeño arado por el pueblo, y en Croacia hay localidades, como Bregi, en la que lo debía conducir una mujer, lo cual acaece o acaecía también en otras extensas áreas de Eslavonia y Rusia" (El Carnaval).
Arada ritual en Santiago de Arriba (Chantada). (C) Julio I. González Montañés.
Chincheiro
No Antroido da parroquia da Moura (Nogueira de Ramuín) saía a personaxe do Chincheiro. A pesares de que a palabra soa a un derivado de chinche (insecto), a nosa proposta é interpretalo como un derivado de cinza, termo que na Idade Media se pronunciaba co son africado ç (ts) [tsintseiro] antes de que evoluíse ó fricativo interdental (z) na pronuncia moderna (cinceiro ou cinseiro, con disimilación de sons).
Aldea de Cinseiro pertencente á parroquia da Moura - Nogueira de Ramuín.
Nós vencellabamos, polo tanto, o nome da máscara do
Chincheiro co doutras que esparexen cinzas durante a celebración do Antroido (Borralleiros), mais segundo Eliseo Alonso ("
Viejas ceremonias del Carnaval",
Pontevedra Arqueológica I, 1984) o
Meco Chincheiro era "un mozo disfrazado de prendas viejas, que
durante el baile de entruido quita la pareja a otro muñeco que se quema por la noche"; descrición na que non aparecen as cinzas por ningures..., pola contra, a personaxe compórtase como corresponde ó Meco (v. Meco).
O misterio do vencello do Chincheiro coas cinzas veu resolvelo a nosa amiga de Facebook Gloria Sánchez Soto, veciña de Nogueira, ó explicarnos que na parroquia da Moura existe un lugar chamado Cinseiro, de onde procedía o personaxe do Antroido. Así pois, o nome da máscara venlle de ser orixinaria da aldea de Cinseiro, e no nome que recibía, Chincheiro, consérvouse o arcaísmo fónico xa comentado de preservar os sons africados medievais. Ata o de agora é o único caso que temos visto de se nomear unha máscara polo xentilicio do seu lugar de orixe. Á inversa, segundo nos indica Gloria Sánchez, o nome de Peliqueiros (máscara) utilízase tamén como xentilicio ou alcume dos habitantes da parroquia da Moura. O que tamén resulta pouco habitual.
Como topónimo, Cinseiro semella indicar un terreo lixeiro, de pouca consistencia e non moi boa calidade (Franco Grande; Aníbal Otero).
Choqueiros
O Choqueiro é unha máscara ourensá que aparentemente non presenta problemas etimolóxicos na análise do seu nome, pois se caracteriza por levar chocas, "cencerros". Así Eladio Rodríguez infórmanos de que "é o nome que dan en Allariz, Lobeira e outras comarcas ourensás ó Cigarrón ou Irrio que leva chocas". Nesta acepción, o étimo é o latín clocca, "campá", termo cecais de orixe xermana (cfr. inglés clock, "reloxo"; francés cloche, "campá"). As chocas ou chocallos son un elemento moi común nas mascaradas de inverno de toda Europa, pois estes antigos rituais consolidáronse en sociedades de pastores do Neolítico. As pequenas campaíñas que levan as figuras bufonescas da Comedia dell'arte cecais teñan a mesma orixe. Outras máscaras que levan nomes baseados neste elemento son, por exemplo, os Campaneiros ou Campanones da Cabrera (León).
Mamuthones da Cerdeña cos pesados chocallos que portan ("sa carriga"), dos meirandes que se poden ver nas mascaradas da invernía europeas. Son tan descomunais que deben parar a miudo e flexionar o lombo para descansar do peso, uns 30 kg. (C) Dolores González de la Peña, 2019.
Mais se un sae da zona de Ourense e pasa á da Coruña, comprobará que os nosos Choqueiros non se parecen nada ós ourensáns, nin portan chocas, nin saben o que é unha choca, seguramente... O
Choqueiro coruñés caracterízase por un disfraz do máis estrafalario, feito coa roupa que atopa na casa: pode saír en bata, zapatillas, gafas de sol e perruca, ou cunha colcha e un gorriño de plástico para a ducha, etc. O Choqueiro coruñés
choca, isto é "chama a atención, causa extrañeza polo estrafalario" (cfr. Eladio Rodríguez
sub chocar). Neste sentido o verbo
chocar está moi relacionado co inglés
to shock, "conmocionar", puidendo tratarse dun termo de orixe xermana.
Cigarróns e Zamarróns
Respecto do nome da máscara dos Cigarróns do Antroido de Verín (Ourense) tense vencellado a súa orixe ó etnónimo prerromano dos Gigurros. Xa que o Padre Sarmiento relacionaba cos Gigurros o nome da Ponte da Cigarrosa, Risco tamén expresou unha opinión idéntica para o nome da máscara dos Cigarróns: "Guirrios e Cigarrós semellan derivación dobre de Gigurros ou Guigurros" ("Archivo Filolóxico e Etnográfico de Galicia", Nós, nº 35, 1926). Ó pai do galeguismo non se lle escapou a relación entre os termos Cigarróns e Zamarrones, mais varrendo sempre para casa: "o nome de zamarrones [en Ḷḷena] pódelles vir da vestimenta de pel ou felpudos, ou pode ser o mesmo de cigarrós alterado por contaminación fonética e infruencia semántica da verba zamarra".
Non obstante, a prensenza masiva e máis antiga* de formas con
a, como
çagarrones,
çaharrones,
zagarrón,
zamarrón,
zangarrón, etc. no norte e oeste da Península Ibérica impiden tomar partido pola proposta de Risco de derivar todas elas do etnónimo prerromano dos Gigurros. O máis probable é que Cigarróns sexa unha variante máis, influenciada polo aumentativo de cigarro,-a (insecto), dun orixinal con
a máis unha aspirada H/G
çaharrones / çagarrones, de etimoloxía moi incerta (cfr. Coromines sub
zaharrón): tense pensado no étimo euskera
zahar, "vello" (Pidal) ou no árabe
súȟra, "figura ridícula" (Dozy). No mapa de distribución das variantes que estamos a comentar, realizado polo etnomusicólogo Dani García de la Cuesta, vese perfectamente que coincide coa zona do noroeste peninsular, núcleo orixinario das arcaicas mascaradas invernais.
.jpg)
Farramplás e Jarramplas
A máscara de Antroido do
Farramplás (Pantón - Lugo) e a personxe do
Jarramplas extremeño (Piornal - Cáceres) comparten etimoloxía dende o termo galego
farrapo, "galdrapo, fita de tea desfeita". En asturiano escóitase a variante
zarrapu, coa característica equivalencia entre sons fricativos f /z. O étimo, de orixe moi discutida, é
farpar, e un dos seus derivados xa se atopa nun documento de Montederramo do ano 1252 como alcume: "Petrus Uelasci
Farpinnas" = "o Farrapiñas".
Máscara do Jarramplas no Museo de Cáceres. (C) Dolores González de la Peña, 2007.
Sostemos, en virtude da equivalencia dos nomes destas máscaras (Farramplás - Jarramplas) que a personaxe do Antroido galego chegou ó Piornal coa expansión do Reino de Galicia e León cara o sur peninsular a partires do século XII; a pesares da caer Piornal ó leste da Vía da Plata ou da Calzada de Guinea (fronteira que teóricamente sinalaba os límites entre a Extremadura Leonesa e a Castelá) non deixa de estar moi preto da raia.
Felipeiros ou Fulipeiros
O curioso nome destas máscaras de Montalegre, por aparecer algo deturpado, non ten que ver con ninguén chamado Felipe (que amais en portugués sería Filipe). Ó noso xuízo é un derivado de felpa no sentido antigo de "peluche, forro de pel animal" ou de "tecido desfeito" (cfr. francés antigo feupe, "mauvais vêtements" = vestidos vellos e pobres). Os Felipeiros poderían ter ido, polo tanto, enmascarados dun xeito semellante ós nosos Peliqueiros, cubertos cunha pelica. Peliqueiros é un termo de orixe románico provinte do latín pellem, "pel". Á etimoloxía da variante Fulipeiros, que indicaría aparentemente unha orixe no termo fulipa / folipa, "floco de neve", non lle atopamos moita aplicación á hora de xerar o nome dunha máscara de Antroido.
Unha outra posibilidade etimolóxica sería a de que Felipeiros proveña do oficio medieval dos pelliparios, "peleteiros, curtidores", mediante unha disimilación dos sons p-p en f-p, o que daría efectivamente Felipeiro, en alusión de novo as peles animais (latín pellem). O oficio atópase documentado dende o ano 1190 no Tombo de Toxos Outos: "Pelagius Froyle, pelliparius".
Felos ou Fenos
Amais de aplicarse ós protagonistas das mascaradas de Maceda (Ourense) o termo felo ten a acepción xeral de "máscara", que é a que aparece mormente en tódolos dicionarios. O dicionario da Real Academia fornece un exemplo clarísimo neste sentido: "Na festa de disfraces levaba un felo para que ninguén o recoñecese". Como equivalente, pois, de máscara ou carauta, pensamos que o seu étimo podería provir do latín celare, "ocultar, esconder, encubrir", de onde saeu a palabra castelá celada, "elmo cunha parte frontal abatible que oculta e protexe a face". Tendo en conta que a confusión entre os sons fricativo interdental (z) e labiodental (f) produciuse nalgunha outra ocasión (cfr. asturiano zarrapu - farrapo), cabe a posibilidade de que se teña empregado *celo (celada) > felo para se referir á máscara propia das personaxes do Antroido.
Unha outra posibilidade etimolóxica aparece no
Glosario de Du Cange:
fello ou felo "perfidus, rebellis", isto é "malvado, rebelde, criminal", cualidades moi acaídas para unhas personaxes, as dos Felos, que, como os Peliqueiros, pertencen ó conxunto das máscaras fustigadoras estabelecido por Caro Baroja.
Se damos como orixinal a variante Fenos, e tendo en conta a devandita equivalencia de sons fricativos f/z, poderiamos pensar nun étimo cenos < latín cinnus, "sinal que se fai cos ollos, aceno, xesto", en alusión á xestualidade das personaxes e ás expresións faciais das máscaras.
Irrio / Guirrio
Nun amplo traballo de Antón Reigosa publicado nas
Actas das II Xornadas sobre o Entroido de Galiza (SAGA 2015) comenta o investigador a hipótese de Domingos Prieto (
As origens trácias do cigarrón): os nomes de Irrio, que recibe a máscara de Castro Caldelas que sae en setembro nas festas da Virxe dos Remedios, así como o de Guirrio (mascaradas de inverno do ámbito astur-leonés), poderían provir do nome que teñen as máscaras
Kukeri búlgaras (zona da antiga Tracia). A pesares da semellanza entre as máscaras peninsulares e as búlgaras, por pertenceren ámbalas dúas a un mesmo fenómeno ritual e cultural, non comparten etimoloxía. A etimoloxía de
Kukeri alude á súa condición de encarapuchados, pois o étimo é o latín
cuculla, "carapucha". Non parece posible que Irrio / Guirrio proveña directamente da palabra
Kukeri, nin tampouco do étimo latino
cuculla, pois segundo as reglas fonéticas diacrónicas no paso do latín ó galego tería dado *cogula ou *cugula, como se rexistra no léxico da nosa documentación medieval.
Outra posibilidade etimolóxica fora exposta por Risco (v. Cigarróns), que ligaba o nome de Irrio / Guirrio ó etnónimo prerromano dos Gigurros, étnico que se mantivo no topónimo Valdeorras pasando pola forma medieval Iorres, incompatible co vocalismo e a acentuación de Irrio.
A nós parécenos unha voz de orixe onomatopeica, que amais se conserva no nome do paxariño
Apus apus na Galicia e León: cirrio, birrio, irrio (Galicia) e guirrio, guirri, guirre (León - existen tamén as formas guirle e guirlo: v. Le Men Loyer
sub guirle). Cabe a posibilidade de que a mesma onomatopea servise para designar o paxariño e apupar as máscaras. Segundo se desprende do comentario de Eladio Rodríguez, a voz podería entenderse só como un berro para chamar a atención da máscara de xeito provocativo: "lleva un zurriago con el que hace huir a los chiquillos, que lo apupan gritándole: ¡irrio, irrio!".
Non obstante non descartamos que a identidade entre o nome do irrio (paxariño
Apus apus) e o da máscara se deba a que o paxaro fose unha especie de animal totémico ou espíritu guía da personaxe. Chegamos a formular esta extraordinaria posibilidade ó ler que ó investigador Gausón Fernande Gutierre lle contaran que o
guirriu de Campumanes levaba "na picalina 'l cucurucho un páxaru disecáu coles ales abiertes" (
apud Dani García de la Cuesta "
Averamientu a los zamarrones n'Asturies", 2025, px. 39).
Labardeiro
Máscara do Antroido de Mugares (Toén) cuxa etimoloxía podería entroncar co hispanoárabe albardán, "personaxe bufonesco, pallaso", característico do ámbito da xograría medieval. Suxerimos polo tanto unha derivación *albardán > alabardeiro > labardeiro, por cruce co termo alabarda e posterior caída do a- átono inicial. Non é a primeira vez que o hispanoárabe ten fornecido nomes de máscaras: os Morraches de Malpica de Tajo e os Moharraches de Pelahustán (Toledo) reciben o seu nome de muharriǧ, "bufón" (v. primeira nota ó pé).
Labardeiros de Mugares co burro e o chimpín que porta a parella de novios, o Mazaruco e a Mazaruca. (C) Dolores González de la Peña, 2026.
Maragato
Tense elucubrado bastante sobre a presenza dos maragatos leoneses como personaxes do Antroido. A comunidade pechada dos maragatos fora moi coñecida por desenvolveren a súa actividade económica como arrieiros, mormente en rutas cara Galicia. Está comprobado que o tipo característico do arrieiro coa súa mula se incorporou ás comparsas como un dos oficios que adoitaban imitarse nas parodias (v. Momadas). A certeza da nosa afirmación proven da descrición que nos achega o xuíz Tenorio a principios do século pasado: a personaxe do Maragato que saía coa Mula no Antroido de Viana do Bolo formaba parte dunha parodia na que se imitaba o oficio de arrieiro, e a Mula ata chegaba a enfermar tirándose ó chan, momento no que aparecía un albéitar que lle preparaba unhas sopas de cabalo canso, isto é, viño quente con miga de pan e azucre (apud Julio Caro Baroja, El Carnaval).
Maragato do Antroido de Santiago de Arriba (Chantada) cos seus garfos. (C) Dolores González de la Peña, 2025.
Mais que ocorre cando nos atopamos con Maragatos como os do Antroido de Santiago de Arriba (Chantada), sen mula e cunha vestimenta de pelellos e máscara animal cornuda? Nestes outros casos pensamos que se produciu un cruce co termo garabato**, garfo que habitualmente levaba o demo para capturar as súas presas dentre os mortais. Os garabatos / garfos cruzaron á outra beira do Atlántico na forma da "Danza do Garabato" (Barranquilla - Colombia) que ven sendo unha versión caribeña das "Danzas da Morte" medievais europeas. Neste caso a figura do Maragato (Garabato) do Antroido de Chantada representaría ó demo co seu garabato / garfo, termos que poderían compartir etimoloxía dende a raíz indoeuropea *gerbh, "rascar, rañar".
A Morte agarra co seu garabato unha das súas víctimas na "Danza do Garabato" de Barranquilla.
(C) Captura do vídeo en TikTok de Natalya Ruíz B, 2023.
Meco
Personaxe fundamental do Antroido, o Meco funciona como una víctima vicaria, unha especie de chivo expiatorio que adoita queimarse ou destruírse ó final da festa. A súa etimoloxía remite para o latín maechus ou moechus, "fornicador, adúltero", termo tomado directamente do grego. A devandita etimoloxía explica satisfactoriamente a indignación do Padre Sarmiento, que ata se viu obrigado ou impelido a escribir unha das súas famosas disertacións: "Discurso sobre el chasco que injustamente se da a los gallegos diciéndoles que perdonen a Meco". Enténdese que o chasco insinuaba que o Meco tiña fornicado coas mulleres do país e que os galegos eran, polo tanto, uns cornudos, e nós as mulleres... (afórrome a palabra).
Na nosa opinión o Meco podería ser a lembranza dun ser mítico lascivo, dun deus semellante ó Dioniso grego. Os thíasoi ou cortexos dionisiacos formados polos libidinosos sátiros do deus Dioniso téñense barallado como a orixe máis probable das mascaradas de inverno europeas (Frazer), e os ditirambos que entoaban, segundo Aristóteles, foran a orixe do teatro grego (das traxedias), tal e como supomos que se produciu na Penísula Ibérica coa orixe do teatro cortesán, xurdido a partires das funcións populares que se desenvolvían nas mascaradas da invernía.
Meco das Teixugueiras (Cartelle), publicado na revista Auria no 27/2/2011, cun enorme falo dionisiaco e as súas características orellas de lata.
O Meco das Teixugueiras, lembranza dun deus de tipo dionisiaco, é bautizado con viño, como lle corresponde a un deus destas características. Recorte do vídeo gravado por La Región co bautizo do Meco, 27/2/2017: "O entroido máis enxebre, nas Teixugueiras (Cartelle)" - dispoñible no Youtube.
Momadas
O nacemento do teatro cortesán en Portugal, do teatro como xénero literario, debeuse ó dramaturgo Gil Vicente, e xurdiu das representacións populares coñecidas como
momos e
arremedilhos (de arremedar ou imitar). O primeiro documento que confirma a existencia da teatralidade no occidente da Península é de
1193, data na que o rei don Sancho I de Portugal doa unhas terras a dous irmáns mimos a cambio da execución dun arremedilho: "Nos
mimi supranominati debemus Domino nostro Regi pro roboratione unum
arremedillum" (Pilar Lorenzo Gradín, "
Teatralidad y teatro medieval en el occidente peninsular",
Revista de lenguas y literaturas catalana, gallega y vasca, 1995).
Na nosa opinión, os momos e arremedilhos foron dramatizacións populares xurdidas no Antroido, e unha confirmación disto a teriamos no nome que aínda levan as mascaradas de Cotobade chamadas Momadas, recentemente recuperadas, nas que se facían "representacións dos oficios, sinxelas imitacións burlescas dos traballos alleos ás tarefas agrícolas e gandeiras que teñen relación coa vida da aldea. As parodias de afiadores, ferreiros, boticarios, barbeiros, etc., facían as delicias dos paisanos. Os oficios aparecían en mascaradas de moitos puntos de Galicia, do mesmo modo que eran frecuentes en mascaradas rurais asturianas, cántabras, vascas ou catalanas" (Federico Cocho, O Carnaval en Galicia, 1992).
Troteiros
Non temos reparos en aceptar a etimoloxía do nome Troteiros que levan as máscaras de Bande (Ourense): de trotar, préstamo xermánico do antigo alemán trottôn, "camiñar cun ritmo intenso". Mais convén puntualizar que no Glosario de Du Cange trotarius ven específicamente como apelativo dos oficiais que tiñan a encomenda de correr dun lado para outro levando as mensaxes dos seus amos, recibindo por elo o nome de correos ou trotarios. Este matiz indicaría cecais que os Troteiros tiveron un antigo rol de seren unha especie de heraldos ou pregoeiros que anunciaban o tempo do Antroido. Neste sentido, lémbranos a figura dos Correos das mascaradas dos Xenerais da Ulla.
Panfarrón e Parra(n)fón
O nome desta máscara que acompaña os Peliqueiros de Campobecerros (Castrelo de Val) é variante do termo máis extendido
fanfarrón, "persoa presumida e arrogante que fai ostentación no seu aspecto e modo de se comportar". O termo semella unha creación expresiva, segundo Coromines (sub
fanfarrón). A disimilación p-f ou a asimilación f-f, ámbalas dúas posibles, non permite estabelecer cal foi a forma orixinaria, se fanfarrón ou panfarrón. Tampouco as datas máis temperás nas que se documenta (panfarrón no ano 1514 no ámbito castelán, e fanfarrão cara o ano 1537 en Portugal) aclaran moito, pola súa proximidade, a orixe xeográfica da palabra. Na variante
Parra(n)fón obsérvase metátese silábica, moi común nos nomes das máscaras do Antroido. A personaxe do Fanfarrón foi habitual nas comedias dos Século de Ouro do teatro hispánico sobre todo para caracterizar ó tipo do "soldado fanfarrón". Na nosa opinión o personaxe do Panfarrón do Antroido puido xurdir como parodia do oficio do militar (cfr. a comedia de Plauto
Miles Gloriosus = O Soldado Fanfarrón).
Pantallas
Dicía Risco que o nome de Pantalla para a Santa Compaña era raro, e semellaba "contamiñación de «pantasma» (pola maneira de se presentaren as ánimas) e «espantallo» (polo medo que meten)". Non sería extraño, como xa vimos no epígrafe dos Antroidos, que se tivese producido un deslizamento de nomes dende as mascaradas ás procesións das ánimas en pena. O uso do termo pantalla na acepción de "aspecto" ou "aparencia", ás veces conseguida mediante a colocación dunha máscara ou disfrace, xa está rexistrado nunha poesía de Francisco Añón (1878): "Ancho sombreiro de palla / Con tres buratos na copa / Por onde o pelo s'espalla, / Brancas cirolas d'estopa; / Tal era a súa pantalla. / Na man traguía ademais / Gordo fungueiro dun carro / Que era furtado quizais, / Na boca aceso cigarro / Cuspindo a uso de Cais". A etimoloxía do termo pantalla polo momento non está moi clara. Nós inclinámonos a pensar que a palabra pasou do eido do Antroido, co seu sentido orixinario de "aspecto que se proxecta cara fóra; indumentaria que contribúe a xerar unha aparencia; máscara", a aplicarse tanto ás pantallas das lámparas, que proxectan a luz, como ás do cine, nas que se proxectan imaxes.
Pantalla de Xinzo de Limia. (C) Dolores González de la Peña, 2019.
Doutra banda, cremos que non se pode desbotar que o termo Pantalla para a personaxe do Antroido de Xinzo de Limia lle veña do nome dunha das máscaras da Comedia dell'arte, concretamente a de Pantaleone > Pantallón, que pasou ó teatro español como don Pantalón (Entremés de don Pantalón de Mondapoços, s. XVI). Desta forma *Pantallón, que semella un aumentativo despectivo, crearíase de forma regresiva Pantalla.
Peliqueiros
A mitra da máscara dos Peliqueiros de Laza e os de Campobecerros (Castrelo de Val) ía forrada por detrás cunha pelica de gato ou lince europeo (Lynx linx), que agora, convén suliñar, se fai de pel sintética. Os termos románicos pelica e peliqueiro proveñen do latín pellem, "pelello", conectando de novo o Antroido co enmascaramento animal, como no caso dos Zamarróns (v. Cigarróns) e cecais no dos Felipeiros (v. Felipeiros). Indicamos tamén que en latín tanto pellicarius como pelliparius designaban ó peleteiro ou curtidor, oficio que afunde as súas raíces na prehistoria. A elección da pelica de gato ou lince europeo podería gardar relación cos cultos dionisiacos cos que se ten vencellado a orixe das mascaradas da invernía: a figura mitolóxica de Pan, que integraba xunto cos sátiros, faunos e silenos os cortexos do deus Dioniso, cubría o seu lombo cunha pelica de lince.
Pelicas de gato na parte traseira das mitras dos Peliqueiros. (C) Dolores González de la Peña, 2025.
Vijanera ou Bejanera
A Vijanera, Viejanera ou Bejanera de Cantabria é unha mascarada que sae no primeiro domingo de xaneiro, é dicir, nunha data moi próxima á das celebracións pagás das Kalendas Ianuarias*** (1 de xaneiro). O cristianismo aproveitou a festividade das Kalendas Ianuarias para situar moi preto a súa celebración da Epifanía (adoración dos Reis ó neno Xesusiño), co obxectivo de neutralizar ou cristianizar os rituais pagáns que se desenvolvían neses días. Nós relacionamos a etimoloxía de Vijanera ou Bejanera co nome da festividade cristiana da Epifanía: o termo *(e)pifaneros > bifaneros > bijaneros ou bejaneros (con aspiración regular do son f en h aspirado > j) primeiramente aplicaríase os enmascarados que saían nestas datas, e logo se tería deducido que o nome da festividade era a Bejanera. Trátase, pois, da mesma evolución fonética que se atopa en Italia no nome da festividade da Befana < Epifanía. A forma Viejanera na nosa opinión non sería máis que unha deturpación por etimoloxía popular debida a un cruce coa palabra vieja, "vella". Esta proposta etimolóxica, que prescinde da devandita etimoloxía popular (Vieja de Enero), permite por vez primeira albiscar unha relación directa entre o nome dunha das mascaradas de invernía peninsulares e a festa pagá das Kalendas Ianuarias, a través da Epifanía que a cristianizou (v. tamén Aparicio) e que tamén anulou a Epifanía do deus Dioniso celebrada nas mesmas datas.
Vijaneros na Vijanera de Silió (Cantabria). (C) Dolores González de la Peña, 2019.
Visparros
En Samartín de Castañeda (Zamora) celébranse as mascaradas chamadas Visparras na véspera de Reis. Pola data, o termo, aínda que deturpado ás veces como Obisparras (cruce con bispo ou obispo), semella proceder do latín vespera, "día que precede ó dunha festividade". As formas que se rexistran no dicionario de Le Men Loyer son: güíspera | víspora | víspura | viéspera |
vispra (
sub víspera). Son moi habituais na denominación das mascaradas invernais termos que aluden dunha ou outra forma ás datas do calendario relixioso cristián ou pagán: o propio termo de Antroido (< latín
Introitum Quadragesima), Koliada (Rusia, do latín
Kalendas Ianuarias), Vejanera e Befana (do latín
Epifania), Carnaval (latín
Carnes Tollendas =
Carne Levare), etc.
Talanqueira, unha das personaxes animais (en forma de vaca) característica das Visparras. (C) Dolores González de la Peña, 2019.
Vixigueiros e Boxiganga
Vixigueiro do Antroido de Samede coas sús vexigas inchadas. (C) Dolores González de la Peña, 2019.
Moitas máscaras do Antroido caracterízanse por levar vexigas inchadas, que son o precedente dos actuais globos das festas infantís, pero só as de Samede (Paderne - A Coruña) se coñecen cun nome que alude a elas, o de
Vixigueiros. Trátase dunha palabra románica derivada de vexiga < latín
vesica.
Vincheiro alude á mesma idea (cruce coa palabra inchar). A relevancia das máscaras que portan vexigas no Antroido, como as Pantallas de Xinzo, foi determinante para o paso destas ó teatro, ben como nome da máscara chamada
Boxiganga, que se atopaba nas compañías de teatro ambulante, ben como nome dun subxénero teatral menor, o da
Moxiganga (termos nos que se percibe a típica confusión entre sons bilabiais B e M). Estes trasvases amosan a estreita relación xenética entre o Antroido (o antigo Carnaval) e o teatro.
A descrición cervantina do comportamento do Boxiganga co que se atopa Don Quixote no encontro co carro da compañía teatral itinerante lembra o das Pantallas de Xinzo:
"Estando en estas pláticas, quiso la suerte que llegase uno de la compañía, que venía vestido de bojiganga, con muchos cascabeles, y en la punta de un palo traía tres vejigas de vaca hinchadas; el cual moharracho, llegándose a don Quijote, comenzó a esgrimir el palo y a sacudir el suelo con las vejigas y a dar grandes saltos, sonando los cascabeles, cuya mala visión así alborotó a Rocinante que, sin ser poderoso a detenerle don Quijote, tomando el freno entre los dientes, dio a correr por el campo con más ligereza que jamás prometieron los huesos de su notomía".
O Boxiganga escorrentando a Rocinante - gravado de Gustave Doré.
Volantes
Os Volantes de Santiago de Arriba (Chantada) caracterízanse por levar uns puchos descomunais dos que penden cintas de cores que arrastran polo chan. Nestes tocados adoitan aparecer unhas bonecas que son clave para explicar o nome da máscara. Os volatines = acróbatas, equilibristas, funambulistas, etc. formaban parte das representacións parateatrais das festas do Corpus, por exemplo nas decoracións que se deseñaban para os carros da Tarasca ou da Coca. Por motivos de abaratamento de costes e de seguridade, normalmente eran figuras móviles (bonecos), pero outras veces eran profesionais (en xeral rapaciños moi xovens) que executaban castelos humáns ou distintos e vistosos equilibrios e contorsións. As bonecas do Volante de Chantada son lembranza dun exercicio de equilibrio implementado con figuras no curuto do pucho, o que nos indica que probablemente o nome da máscara sexa unha variante do termo máis corrente volatín ou vola(n)tinero, termo que tería penetrado dende o castelán. En Galicia aínda se conserva unha destas representacións parateatrais de volatines no Corpus de Redondela, no que nenas duns cinco anos, ben suxeitas por fortes cintas, son portadas en equilibrio sobre os ombreiros de fortísimas mulleres. Son as chamadas Penlas (ou Pellas < latín pilae, "bonecas").
Pucho do Volante de Chantada coa boneca en equilibrio sobre o curuto. (C) Dolores González de la Peña, 2025.
_____________________________________________________________
* Do ano 1446 é a primeira ocorrencia que atopamos: "conviene que nos esforcemos a provar que non tema la muerte como aquéllos que temen las carátulas de los çaharrones o buharrachos". Esta última palabra, buharracho, é a orixe do actual mamarracho; disque provén do árabe muharriǧ, "bufón".
** No diario El pueblo gallego (24/2/1974) atopamos un artigo firmado por Lalo, "El Entroido. Tradicional fiesta gallega", no que se afirma que "también había los maragatos o "garabatos", vestidos con un traje de soldado viejo y máscara".
*** Convén a cita do bispo Faustino (século V) no seu sermón nas Kalendas Ianuarias:
"Quis enim sapiens credere poterit inveniri aliquos sanæ mentis, qui Cervulum facientes, in ferarum se velint habitus commutari? Alii vestiuntur pellibus pecudum, alii assumunt capita bestiarum, gaudentes et exultantes, si taliter se in ferinas species transformaverint, ut homines non esse videantur = Quen pode crer que haxa xente no seu san xuízo que, facendo de cervos, se vista con pelellos de animais? Algúns visten pelellos de gando, outros póñense cabezas de bestas, e van exultantes se, deste xeito transformados en feras, xa non parecen homes.
.jpg)
