Revelando o sentido orixinario de Queixumes dos Pinos de Eduardo Pondal

 

Ven de saír do prelo un conxunto de ensaios en colaboración sobre a obra poética de Eduardo Pondal, Dun poema as ardentes estrofas. Visións arredor da obra de Eduardo Pondal (Espiral Maior - Col. Baldaio, 2024), no que presentamos o noso traballo "Branca, garrida e fidalga. A muller como símbolo de Galicia na poesía de Eduardo Pondal". O traballo depura e condensa catro entradas que previamente publicamos no blog e que tamén presentamos nunha comunicación nas XI Jornadas galego-portuguesas de Pitões das Júnias (maio de 2023):

• Branca, garrida e fidalga: Galicia en Queixumes dos pinos (Arqueotoponimia, 2023).
• A patria violada (Arqueotoponimia, 2023).
• Homes "femíneos" e "muliebres". A crise do modelo da masculinidade hexemónica reflictida na poesía de Eduardo Pondal (Arqueotoponimia, 2023).
• O motivo da harpa eólica en Queixumes dos pinos: estrutura da obra e concepción poética en Eduardo Pondal (Arqueotoponimia, 2024).

 

Neste traballo, desenvolto 147 anos despois da primeira edición do poemario Queixumes dos pinos (1877), revelamos por vez primeira cal é o verdadeiro sentido da obra pondaliana. Parece incrible que nun século e medio de vixencia dos poemas ningún crítico literario se decatase da intención última que latexaba neles camuflada nunha alegoría formal clásica, a do rapto colonial. Só a profesora da USC, Carmen Blanco García, no seu estudo "Mulleres na utopía celta de Pondal" (Sexo e lugar, Xerais, 2006) foi quen de se aproximar ó sentido alegórico da obra do poeta, aínda que sen se saír totalmente do paradigma tópico da misoxinia que a crítica previa, dende a Pardo Bazán, lle atribuía ó autor, que ata chegou a definirse por parte de María Xosé Queizán como unha personalidade misóxina, racista, clasista ou elitista, en cuxos poemas se facía apoloxía da violación e da pederastia (Misoxinia e racismo na poesía de Pondal, Laiovento, 1998).

Adicamos estas liñas a recomendar a lectura do novo ensaio, pero sobre todo, a tentar explicar por que tivo que transcorrer século e medio para poder comprender a poesía pondaliana, a intentio auctoris e a intentio operis. O tempo transcorrido podería ter sido moito máis, ou incluso non chegarse nunca a valorar adecuadamente Queixumes dos pinos, se non fose polo azar que me levou a participar nos Seminarios pondalianos do Foro de Espiral Maior de Carballo, onde fixemos entre todos a autopsia do poemario ata destripalo por completo.

Xa non quedan (bos) críticos literarios que poidan captar a esencia dunha obra e como se formaliza literariamente esta? É unha pregunta que xurde a pouco que se pense no asunto da malintrepretación da poesía de Pondal. E aínda que non abunden os críticos competentes, compre lembrar que no caso de Pondal, como dixeramos, a profesora Carmen Blanco chegou a esbozar varios elementos que conforman a alegoría política do rapto colonial que empregou o poeta, e así o recollemos no noso ensaio final editado por Espiral Maior. A resposta á incomprensión da poesía pondaliana ten que estar noutra parte...

Fracasou o poeta no obxectivo de facerse entender polos lectores? É a súa obra complexa, abstrusa? O propio autor lamentábase da incomprensión por parte dos seus coetáneos. É responsabilidade do autor facerse comprender, facer unha literatura light? 

“Casi todos los escritores que se han ocupado con más o menos brillantez de los Rumores y Queixumes de los Pinos del Sr. Pondal, casi todos extienden sus estudios a los elementos menos trascendentales, y no han captado el elemento capital, el elemento culminante de su obra" (unha das notas autógrafas de Eduardo Pondal sobre o sentido da súa obra, editada por Manuel Ferreiro: "Eduardo Pondal á procura do verbo sublimado. Arredor das re-escrituras pondalianas", Modelos de Lingua e Compromiso, 2014).

Esta outra posible explicación ó asunto da incomprensión da obra pondaliana tampouco se sostén, pois as creacións literarias non poden supeditarse ou estar condicionadas formalmente para seren doadamente comprendidas; pola contra, canto máis orixinal é a concepción dunha obra, canto máis se sae do canónico, do normal, en contidos e expresión formal, máis xenial é, e faise máis dificil achegarse á súa intrepretación, penetrar no seu sentido. Isto non se debe a un fallo do autor, senón que constitúe a marca que distingue as grandes creacións, literarias ou doutro tipo.

E Pondal foi un xenio literario. Por vez primeira na literatura galega e peninsular utilízase o tropo literario do rapto colonial, conformando unha alegoría política moi complexa, integrada por prácticamente tódolas variables posibles (a muller enferma de morriña como representación do país sometido ó xugo colonial, o doctor que a atende, como político ou rexenerador do país, etc.). É unha delicia ir desenguedellando o conxunto de metáforas unha vez que se ten a chave da lectura dos poemas; ver as complexidades metaliterarias que crea cando xoga a ser o salvador da patria, o rexenerador, o doctor, pois el mesmo era médico na vida real.

A incomprensión que sufriu o autor no seu tempo, ó noso xuízo, debeuse a que non estabamos preparados para este estoupido de creatividade no rexudir da literatura galega. As chaves de lectura que fornecemos no ensaio editado por Espiral Maior facilitan a intelixencia dos textos pondalianos, e abren a oportunidade de estudalos explorando a mensaxe post-colonial de liberación, tamén en clave de xénero. A intrepretación da súa obra como misóxina ou racista ten que se considerar errónea, pois contradícese cos mesmos textos: "cualquier interpretación del lector puede considerarse válida, aunque no coincida con la intención del autor, siempre y cuando no sea contradicha por el propio texto" (Alfonso Martín Jiménez, "Intentio auctoris e intentio operis: intención manifiesta e intención encubierta en Cervantes y Avellaneda", Monteagudo, 2014).

O motivo da harpa eólica en Queixumes dos pinos: estrutura da obra e concepción poética en Eduardo Pondal

O tópico literario da harpa eólica, isto é, referido ó instrumento musical movido polo vento (Eolo), non pulsado pola man humana, configurouse na literatura do romanticismo como tópico de significado metapoético empregado para referirse alegóricamente ó proceso de creación.

Rara é a harpa que aparece na poesía romántica como obxecto meramente decorativo para crear un determinado ambiente; a harpa adoita ter un sentido que vai moito máis aló do poema en si e proxéctase en xeral en alegorías sobre o xenio poético e a poiesis: a inspiración e a sensibilidade do poeta, a cualidade musical da poesía, a orixe divina ou natural da poesía... Vexamos algúns exemplos.

"A harpa eólica de Thomson" (1809), óleo de Turner.

No poema da harpa eólica de Coleridge ("The Eolian Harp", 1795) o pensamento dos seres vivos xurde da súa cualidade sensible, son como distintas harpas movidas ó unísono por unha forza (o vento, un hálito divino) dotada de intelixencia, que forma as almas individuais, gobérnaas e ten orixe sobrenatural (Deus):

And what if all of animated nature

Be but organic Harps diversely framed,

That tremble into thought, as o’er them sweeps

Plastic and vast, one intellectual breeze,

At once the Soul of each, and God of all?

E qué se tódolos seres animados

non fosen máis que harpas de formas diversas

que vibran no pensamento, mentres sobre elas sopra

cambiante e vasto, un hálito de intelixencia,

á vez a alma de cada un e o Deus de todos?

A harpa en Bécquer representa o poeta como creador:

1870 - A harpa, e a súa configuración física (as cordas do instrumento), abandonada no salón da rima VII de Bécquer (rima XIII no Libro de los gorriones) representa o xenio poético durmido no fondo da alma (salón), paralizado, aínda non chamado á creación poética polo pulo dunha voz superior de carácter sobrenatural e divina, como a de Deus cando lle ordena a Lázaro que se erga.

En Rosalía de Castro, igualmente a harpa é a poeta como creadora, a alma da poeta, o xenio poético movido pola forza da natureza (lume / vento) que impulsa a creación:

1884 - A harpa en En las orillas del Sar ("Santa Escolástica").

Sentí otra vez el fuego que ilumina y que crea

los secretos anhelos, los amores sin nombre,

que como al arpa eólica el viento, al alma arranca

sus notas más vibrantes, sus más dulces canciones.

No estudo de Cuvardic García sobre a harpa eólica na literatura hispánica (2021) sulíñase que o do poeta inglés Percy B. Shelley é o único caso coñecido, na teoría literaria, no que a alegoría da harpa eólica se propón no dobre senso de identificar o instrumento co poeta, e os sons producidos por ela co poema (A Defence of Poetry, 1840). Non obstante na práctica poética do romanticismo español temos composicións anteriores como a de Meléndez Valdés ("Al viento", 1784) que versan sobre a alegoría harpa eólica = poeta + sons da harpa = poemas.

Luego a mi amable lira

más bullicioso llega

y mil letrillas toca

meciéndote en sus cuerdas.

No mesmo estudo de Cuvardic indícase que o poeta colombiano postmodernista Rivas Groot utiliza unha variante orixinalísima cando compara o son que produce o vento nas ramas das árbores co que emite unha harpa eólica tanxida polo ar (v. poema "Liras eternas", 1888). A pretendida orixinalidade de Rivas Groot parécenos fora de lugar ó deberse a súa invención ó poeta galego Eduardo Pondal que utilizara a analoxía previamente nas súas obras Rumores de los pinos (1877) e Queixumes dos pinos (1886).

A mesma orixinalidade de estirpe pondaliana vese no poema "La canción de los pinos" (1907) de Rubén Darío, poeta que ata utiliza a mesma árbore que Pondal como harpa natural, o piñeiro:

Los brazos eolios se mueven al paso

del aire violento que forma al pasar

ruidos de pluma, ruidos de raso,

ruidos de agua y ruidos de mar.

Este repaso que vimos de facer do uso do motivo da harpa eólica na literatura do romanticismo (v. Cuvardic) serviranos para comprender mellor a concepción que Eduardo Pondal tiña da poesía e verificarmos a asombrosa xenialidade do poeta na utilización do motivo da harpa eólica como estruturador da súa obra Queixumes dos pinos.

O desenvolvemento que Pondal fai en 1886 do recurso literario alegórico (tropo) da harpa eólica difire tanto do que se fixo a día de hoxe na poesía universal, que constitúe un novo xénero literario aínda sen nome.

A concepción da poesía en Eduardo Pondal e a estrutura de Queixumes dos pinos

Penúltimo poema de Queixumes dos pinos (1886).

Xa dende o principio da obra anúnciasenos co título que o que imos escoitar non son propiamente poemas, senón os rumores, as queixas dos piñeirais de Bergantiños. Imos escoitar... os sons da Natureza versionados poéticamente nun libro enteiro!

Isto explica a aparente desorde do conxunto dos poemas de Queixumes dos pinos, que teñen variada temática e están dispostos como aleatoriamente; a Natureza non ten unha estrutura sonora definida, non é música, é máis ben ruído.

Ó longo do poemario e ata chegar ó final, non hai máis indicio deste artificio que o título. É no final onde se nos revelan no penúltimo poema ("Da ruda pendente") os elementos que integran a concepción poética pondaliana e se confirma a orixinalidade deste poemario:

1. Os piñeiros soantes chantados na pendente emiten vagos e monótonos ritmos - son harpas naturais (de follas de "arpados arumes") que zumban ó ser movidas polo vento.

2. O eu poético é o único que pode entender eses sons ("eu ben sei o que din vosos vagos, monótonos ritmos"), e volcalos á lingua humana para que os comprendamos.

3. Eses sons que zumban os piñeiros son as "ardentes estrofas dun poema", concretamente son as estrofas do poemario que temos entre as mans, Queixumes dos pinos. Son sons máxicos e proféticos, inintelixibles, como emitidos pola sibila.

4. A alma do poeta, dotada de especial sensibilidade, é capaz de adiviñar o que din: falan do pasado, dos futuros destinos, dos eidos escravos, da fatal servidume da terra... de tódolos temas tratados en Queixumes dos pinos.

A concepción da poesía por parte de Eduardo Pondal é, polo tanto, radicalmente distinta ó visto ata o de agora. O poeta non se considera un creador, é un transductor, un mediador co sagrado, capaz de comprender e verter á linguaxe humana a mensaxe, doutra forma inintelixible, emitida nun código alleo pola Natureza. Deus está ausente do proceso poético, ata está ausente a inspiración de orixe divina que xurde recorrentemente nas diversas teorías sobre a creación poética formuladas polos propios autores.

Como podemos comprobar, ningún dos poetas anteriormente citados (cremos que ningún poeta) se achega á profundidade coa que Eduardo Pondal formulou a súa concepción da poesía e da función do poeta nestes doce versos, nin ó uso do motivo poético (tropo literario metapoético) da harpa eólica como símbolo da Natureza comunicante, imaxinando deste xeito unha sorte de poesía ecolóxica. Temos que remontarnos ás concepcións máis arcaicas da poesía para dar con algo semellante, como pode ser a cualidade do bardo de ser mediador entre os deuses e os humáns, mais xa dicimos que en Pondal os deuses, ou Deus, están ausentes.

Exercicio

Tentade facer un poema, ou sexa, traducir a linguaxe humán, a posible mensaxe da sibila que se esconde no ruído do vento zoando na carballeira de Uxes, ou en calquera outro ruído da Natureza.

Vento zoando na carballeira de Uxes (Arquivo sonoro de Galicia).

Homes "femíneos" e "muliebres". A crise do modelo de masculinidade hexemónica reflictida na poesía de Eduardo Pondal

Como complemento á tese desenvolta na presentación “Branca, garrida e fidalga. A muller como símbolo de Galicia en Queixumes dos pinos de Eduardo Pondal” (XI Jornadas Galego-Portuguesas, Pitões das Junias, maio de 2023), onde explicamos a alegoría do rapto ou violación colonial utilizada polo poeta, imos ver agora o que atinxe á retórica da masculinidade na obra pondaliana. Trátase dunha exposición complementaria, pois é que nesta alegoría poética a nación galega, a patria ou matria (representada como muller asoballada), ía ser salvada, protexida e restituído o seu esplendor, polo home, único suxeito político activo dentro da concepción social decimonónica europea.

Ó tempo, esta nova lectura fornecerá probas de que a adxectivación brando, femíneo, muliebre, molente, etc. non constituiu un conxunto de cualificacións misóxinas, como se ten dito, ó non ir dirixidas á muller, senón ó home carente de virilidade (virtus latina: fortaleza, vontade, decisión). E aquí convén precisar que o home “muliebre” ou “femíneo” de Pondal sinala ó home débil, preguizoso, submiso e cobarde, lonxe de supor unha referenza ós homes homosexuais. Só nos faltaría agora, tralos desatinos críticos do pasado verquidos sobre ás creacións literarias do poeta, inventar un Pondal homófobo!

Desliguemos, pois, a masculinidade ou virilidade da heterosexualidade: aínda que a debilidade de carácter no home en ocasións se teña reflictido e explicado como provocada pola impotencia sexual ou pola homosexualidade deste, nin é o caso, nin é así. A crítica implícita no poemario de Pondal e as súas exhortacións van dirixidas a mover ós homes sen virtus, escravos, independentemente da súa opción sexual, que para o poeta semella ser irrelevante.

La Campana de Gracia, 1 mayo 1915. A posición de neutralidade de España durante a Primeira Guerra Mundial explícase como crise de masculinidade, plasmada como feminización do presidente Dato, que aquí aparece vestido de muller (1).

As almas escravas,

d’ideas non grandes,

van pensando mil cousas femíneas,

molentes e infames;

mil soños forxando

qu’o ánimo agobian,

arrastrando infamantes cadeas,

cal brandos ilotas:

esp’ritos brandos,

esp’ritos muliebres,

sendentarios, que lenta consome

e mórbida febre.

Mais a alma do bardo,

enérxica, ousada,

qu’audaz libertade

tan só soña e ama,

vai pensando en propósitos férreos

qu’ergueran a pátria.

Di Manuel Ferreiro: “obsérvese o latinismo femíneo ‘feminino’, a coexistir co sinónimo muliebre ‘feminino, mulleril’, tamén cultismo de forte carga negativizadora (face os adxectivos que significan ou connotan ‘masculino’ ” (Eduardo Pondal. Os cantos eran da Patria (120 poemas), 2017, px. 218). Pero… carga negativizadora para quen? De quen fala o poema? Isto non o explica Ferreiro. Evidentemente fala dos homes que non teñen en mente erguer a patria nin soñan coa libertade, ós que se lles está aplicando estes cualificativos, usados como antónimos de viril ou varudo (esforzado, enérxico, audaz).

Marta Louzao indica que neste poema a escravitude “é comparada cos pensamentos e accións inferiores e viles, os cales á súa vez definen á muller” (“Referencias clásicas en Queixumes dos pinos de Eduardo Pondal”, Estudos Románicos, 2000). Esta interpretación está sesgada polos traballos previos que viron na obra de Pondal contidos misóxinos; os espritos brandos e muliebres son os dos homes afeminados, sen virtus, que se contrapoñen noutros poemas desta obra a modelos de masculinidade hexemónica como os heroes espartanos Brásidas e Leónidas, ou Espartaco. Na obra de Pondal este conxunto de conceptos vencellados ó campo semántico feminino decimonónico connota negativamente se son aplicados ó home, e positivamente cando o receptor é a muller: “tal era a maneira graciosa e molente da doce Baltar”.

Propiamente neste poema o estado de escravitude da nación non é comparado con nada. Pola contra, atribúese e explícase a escravitude como debida a unha crise do modelo masculino, da identidade de xénero, na que o home adoptaba actitudes ou rasgos de carácter propios do rol feminino que non lle correspondían, e era nesa inadecuación onde subxacía o seu envilecemento como home. Á muller non lle afectan estas consideracións, non van dirixidas a ela. Contrapóñense, porén, dous modelos de masculinidade, o hexemónico e a masculinidade afeminada, que representa a perda da potencia política, tropo literario que desenvolveremos someramente máis adiante.

Morrer en brando leito,

entre molentes brondas,

rodeados d’amigos,

q’o pracer nos recordan;

de tímidas doncellas,

imbeles e chorosas,

que p’ra mayor dozura,

na nosa última hora,

ó redor de nos ceiben,

lirios e brandas rosas;

certo he des’parecer cal virgen tímida,

brandamente, e sin gloria.

Oh’ quen morrer poidera,

como o forte Leónidas;

envolto en duro ferro,

n’outras rudas Thermópilas!

por una pátria escura,

d’escravos e de ilotas.

Os modelos de xénero que se contrapoñen na obra de Pondal non son home  / muller, como sinala a crítica: “a dicotomía masculino (positivo, posuidor) vs. feminino (negativo, posuído) atravesa toda a produción pondaliana através dunha adxectivación (como elemento formal máis evidente) que responde a esa dualidade: férreo, viril, ousado, esforzado… vs. femíneo, muliebre, brando, molente…” (Eduardo Pondal. Os cantos eran da Patria (120 poemas), 2017, px. 31). Negamos a maior, pois a oposición de xénero que se revela nos poemas é entre dous modelos de masculinidade: home viril / home femíneo ou muliebre – a morte de Leónidas / a morte dun home que pasou pola vida como unha virxe tímida. A muller queda completamenta á marxe desta oposición, cun papel moi secundario, como corresponde á súa inexistente función política nesta altura. De feito, a muller, cualificada cos adxectivos propios do seu rol (idealizado) na época, resulta doce na súa indefensión (imbele) e fraxilidade, quedando a súa función neste poema limitada a esparcir froles e acompañar chorosa ó moribundo. 

Quen brando vegéta,

en ocio agradabre,

no seo da escura,

nativa cidade;

e a mente envilece,

con causas non graves;

e vida molente,

e lánguida trague;

botándose ó colo,

mil lazos amantes;

non sei que d’imbele,

d’escravo e d’infame,

despede dos membros,

molentes e suaves:

que, doce sorrindo,

quen preto d’él pase,

dirá: —Certo est’home

non pensa ou combate.

O home que leva unha vida molente, branda e ociosa, que non se defende, pola contra, despede coma un cheiro infame. Vese de novo como un mesmo termo (imbele) connota diferente cando é aplicado a un sexo ou a outro, en virtude de se cumple coas expectivas dos roles de xénero da época.

En italiano, lingua que coñecía Pondal polas lecturas de Ariosto ou Tasso, effeminato (afeminado) ten como sinónimos muliebre e femmineo. Advertimos de novo que a feminización do carácter do home, derivada da posible crise de masculinidade da época, á que se responsabilizaba, á súa vez, do caos político, non ía ligada necesariamente a consideracións relativas á orientación sexual, e só indicaba inicialmente debilidade no carácter masculino.

Non obstante a virilidade (a virtus ou fortaleza de espíritu, que está ben que digamos que non é exclusiva dos homes) erróneamente pode reducirse á sexualidade masculina hexemónica (heterosexualidade) e a súa carencia plasmarse como disfunción ou impotencia, sexualidade alternativa ou non hexemónica (homosexualidade) ou satirismo. Reducionismos que non percibimos na obra poética de Eduardo Pondal, mais si na alegoría artúrica do conto do Rei Pescador, cuxa ferida na ingua (a entreperna como metonimia por contigüidade cos xenitais) tiña provocado a devastación e esterilidade do seu reino. Tamén a impotencia de Enrique IV (s. XV) viuse como motivo de incapacidade para o goberno. Con respecto ó satirismo, podemos mencionar a oda de Frei Luís de León que recrea a perda política de España cando “folgaba el rey Rodrigo con la hermosa Cava en la ribera del Tajo”, entregado á vida molente en vez de ocuparse das causas graves.

Para Berta Lillo a crise da masculinidade iníciase en Europa nas primeiras décadas do século XX, cando a Gran Guerra desestabiliza as relacións de xénero ó emanciparse progresivamente a muller. Mais a aparición do tema da crise do modelo hexemónico de masculinidade nun poeta do romanticismo, anterior ó periodo bélico europeo, incluso anterior á guerra de Cuba (a edición do seu único poemario precede doce anos ó Desastre do 98), como é Pondal, impide seguir esta hipótese sostida por tantos teóricos.

Na obra de Lillo pásase revista á crise da masculinidade española de principios do século XX, e ás diversas propostas dos autores que se ocuparon dun tema que se considerou de importancia nacional (Unamuno, Gregorio Marañón, Pérez de Ayala, etc.), pois “las teorías científicas en boga en el momento consideraban las categorías de hombre y mujer naturales y en consecuencia inamovibles […], especialmente la sexualidad de los varones se ligaba a la nación y a su capacidad como potencia” (Nación femenina vs. nación masculina: la imagen de la neutralidad española durante la Primera Guerra Mundial, 2021).

Consideramos que a seguinte reflexión de Lillo ven afianzar a complementariedade das dúas lecturas que fornecemos respecto ó rol da muller como símbolo da patria na obra de Pondal e ó rol do home pondaliano na tesitura política de verse como salvador e rexenerador do país (Galicia) afrontándose ó tempo a unha profunda crise de identidade: “violar, en sus dos acepciones principales (quebrantar un acuerdo legal y tener acceso carnal con alguien en contra de su voluntad), enfatiza la conexión que se establece entre la nación y el cuerpo femenino, que actúa como receptáculo moral y físico del honor nacional, y subraya con contundencia el grave deshonor que supone para el país que sus hombres, tradicionalmente encargados de defender a la patria y a las mujeres que en ella habitan, sean incapaces de repeler las afrentas de forma viril”.

Portada da revista Gedeón, 16 de marzo de 1898. No marco do conflito bélico entre España e Estados Unidos (Guerra de Cuba) o Tío Sam presume da súa economía arrodeado de sacos de dólares, e España, do seu valor, cunha exhibición de ovos (metáfora ovos = testículos, que representan por metonimia a esencia da masculinidade, e os valores asociados a esta na época: valentía, fortaleza, decisión...). Destacamos o caixón de ovos "frescos de Galicia" (2).

(1) Viñeta do corpus utilizado por Berta Lillo no seu estudo Nación femenina vs. nación masculina: la imagen de la neutralidad española durante la Primera Guerra Mundial, 2021.

(2) Viñeta do corpus utilizado por Lou Charnon-Deutsch: "Cartoons and the Politics of Masculinity in the Spanish and American Press during the War of 1898", Prisma Social, 2015.

"Branca, garrida e fidalga": Galicia en "Queixumes dos Pinos"

Como xa vimos nun apunte anterior (A patria violada) é necesario proceder a unha relectura e reinterpretación da obra de Eduardo Pondal, pois, como el mesmo indicara, é unha obra en clave, escura. Enlazaría, porén, co movemento simbólico dentro do romanticismo. Nas súas anotacións, fornecidas por Manuel Ferreiro, o propio autor deixárao ben claro:

"Los Rumores, los Queixumes de los Pinos son un símbolo, un símbolo que revela un gran propósito latente: el resurgimiento y la redención de su querida Galicia. Son, además, una queja, una protesta, una [...], una rebelión contra la abrasión y despotismo castellanos por haber intentado borrar la lengua, las costumbres, la poesía, el alma gallega y la vida ¿regional? de Galicia".

"La Sª Bazán sólo atendió a la parte soñadora y amorosa de los Queixumes, mas no dio en la clave de esos cantos".

Xa que logo, neste traballo revisaremos o significado denotativo asociado ás personaxes femininas na obra Queixumes dos pinos, pois hai evidencias, aínda que non doadas de advertir a primeira ollada, de que vai moito máis aló e trascende o referente da muller, entendida como ser humano. As nosas observacións conducirán inevitablemente a matizar os estudos que tratan da misoxinia na obra do poeta, nos que se poden ler consideracións escalofriantes: dalgún dos seus poemas amorosos tense dito que acada "un punto de baixeza moral inigualable en toda a literatura universal" (Manuel Forcadela, apud María Xosé Queizán: Misoxinia e racismo na poesía de Pondal, 1998). Evidentemente toda a obra do poeta vese contaminada por este discurso, xa que non é doado sustraela das conclusións sobre a súa misoxinia, certeiras dende a lectura literal e a perspectiva de xénero sobre as que se fundamentan.

Dixeramos que o bardo non descoñecía o tropo (alegórico), propio do romanticismo, da identificación da patria coa muller, e que incluso o tiña utilizado nalgúns poemas:

1. "Oda" (publicado solto nun diario): "Como Virgen hermosa, que sin amor suspira, y yace como flor descolorida [...] así gentil Galicia tú yacías".
2. "¡Desperta, Polska!": A sofrida Cincenta, / filla dos celtas boa, / [...] que garda de Santiago / a milagrosa tomba" (1).

Mais, hai algunha evidencia en Queixumes dos pinos de que se estea a utilizar esta mesma alegoría muller = patria, nación?

Galicia. A novia de Pondal

O ilustre Carvalho Calero, como se estivese a facer unha reportaxe para a revista Hola!, adicáralle catro ou cinco páxinas ó cotilleo de averiguar quen fora a novia de Pondal, da que supostamente a voz poética do bardo falaba no poema "Cando as doces anduriñas". Era unha moza fidalga nada ou residente en Santiago? Vivía na mesma casa na que se aloxaba o Pondal estudante? Non sería, mellor, a moza de Pontevedra á que lle adicara os versos "Yo recuerdo la niña hechicera / que en Helenes la dulce nació"? Logo, se era pontevedresa non podía ser "filla de Santiago", como dicía o poema das anduriñas... Tiña o cabelo preto ou louro? (Historia da Literatura Galega Contemporánea 1808-1936, 1963). Como volo conto. Incrible!

Mais efectivamente, no poema das anduriñas ven unha das chaves que permite revelar quen fora a novia de Pondal. O poema estrutúrase co recurso ó paralelismo máis absoluto, en dúas preguntas (en realidade son a mesma pregunta feita dúas veces) realizadas a dous seres que migran ou viaxan - velaí un dos temas centrais, o retorno á patria ou "A volta ó eido" (que fora o título orixinal do poema das anduriñas). As dúas respostas que se fornecen son, porén, equivalentes ou idénticas entre sí, como o son as anduriñas e o bardo, e gardarán relación co vello título:

1. As anduriñas: "En que pensan? -Na sua pátria".
2. A voz poética / o bardo: "En qu' iba pensando estonces? / Decide, ventos de Xallas: / -Sempre iba pensando néla / N' aquela doce rapaza / Q' era filla de Santiago / Branca, garrida e fidalga.

É dicir, a patria do bardo, Galicia, é glosada por extenso nunha metáfora: una doce rapaza filla de Santiago (Galicia nace poéticamente do culto ó Apóstolo), branca, garrida e fidalga (pura, fermosa e de estirpe noble). Non está a falar de ningunha muller, síntoo, senón do amor que sente pola súa terra, descrita como doncela segundo a alegoría ó uso no romanticismo. Velaí a tan traída e levada novia de Pondal, á que consagrou a súa vida.

Nun outro poema que fala da mesma "rapaza" vese a consideración coa que desexa sexa tratada, non quere que se lle faga ningún dano, o que contrasta, como veremos máis adiante, con como é prendida a fada Morpeguite polo Mouco.

Úces da terra de Xallas,

Úces, deixádea pasar;

Ela he filla de Santiago,

Non'stá afeita á vos tratar.

Úces da ponte Aranton,

Non toqué-l-ós seus vestidos,

Q' eles para vos non son.

O rapto. As lecturas colonialismo vs. soberanía céltica

Regla única: estatísticamente, se nun poemario calquera, como Queixumes dos pinos, inserido no romanticismo, de envoltura formal épica e mítica, cun tema central que expresa a subxugación da patria por un axente colonial alleo (Castela), mailo tema do soño ou visión de rexurdimento, no que aparece a muller como representación da terra (Galicia), utilízase o motivo ou tropo do rapto (violación) da muller, o tropo vai ser sempre unha alegoría da relación de subxugación e sometemento que impón o proceso colonial.

Hai miles de estudos adicados á violación como alegoría literaria do colonialismo. K.M. Moloney explicara por exemplo o poema de Seamus Heaney "Ocean's Love to Ireland" nesta liña; o proceso de ocupación é reflictido como unha violación (rape) do país representado como unha muller ("the ruined maid" = "the ground possessed" [a doncela estragada = o chan posuído sexualmente]). 

Moloney engade que no poema de Heaney "the identification of the female body with Irish landscape broadly suggests connection to the sovereignty motif". No antiquísimo mito indoeuropeo da soberanía céltica, lembremos, recréase a hierogamia ou matrimonio sagrado do rei coa deusa da terra, copulación pola que se acada a soberanía dun territorio (v. M. Alberro: "La diosa de la soberanía en la religión, la mitología y el folklore de los celtas y otros pueblos de la Antigüedad", Anuario Brigantino, 2003).

Certamente o rapto da muller-terra (proceso colonial, patriarcal, invasivo e violento) e o mito da hierogamia sagrada céltica (rito no que se sacraliza a apropiación lexítima do territorio) comparten o feito de utilizar a cópula e o corpo da muller como expresión erótica da posesión sobre o territorio, mais difiren no emprego dos métodos (2), violentos e sen consentemento no primeiro caso, rituais e sagrados no segundo. O reverso da posesión lexítima do territorio (hierogamia) é o violento despoxo das nacións (violación).

E o erotismo en Queixumes dos pinos é, nunha serie de poemas, moi violento. A violencia exercida contra a muller-terra ven reflictida en varios poemas, que, intercalados no poemario, admiten unha lectura continúa in crescendo na tensión. Neles cumpre suliñar que a voz poética que aparece neles non é a do bardo, o cal se identifica sempre con facilidade cando aparece. O opresor chámase Mouco (mouco = xordo, que non escoita - cfr. "non nos entenden, non").

1. "Engañosa Morpeguite": a persecución do monstruoso Mouco que atrapa á fada, e as súplicas e promesas desta. "Mira, 'state queto Mouco, / Mouco non me fagas mal / Se me soltas che prometo, / [...] / Non me prendal' a faldra de brétoma, / Déixame, Mouco, vagar".
2. "Correndo fui o arume": as consecuencias da violación. "Volvío descabelada, / Decaida y sin zolás; / [...] / Desde entonces tornóu alba, / Algo estantía quezáis".
3. "Pilleina entre os pinos soa": a violación e o medo da muller. "Pilléina antr' os pinos soa, / Alba de medo tornóu; / Quixo fugir, mais non pudo, / (Que sabe que peixe eu son.) / Rogárame de rodillas, / De rodillas me rogóu; / Tembróu como á vara verde, / Q' estremece a virazon".
4. "Abonda já d' oracion...": brevísimo poema que inserta o eco da voz do Mouco. "Porque de min non te libran, / Nin Dios nin o demo, non".

A análise que deles fixo María Xosé Queizán segue a ser en xeral válida coa condición de que proxectemos as conclusións da investigadora sobre un outro home, non sobre a personalidade ou psique do poeta. Ese outro home, que representa alegóricamente o colonialismo que someteu Galicia, é Castela: "os violadores buscan satisfacer cos seus actos necesidades de dominio, competitividade, masculinidade e poder"; a violación "está deseñada para traumatizar física, psicolóxica e moralmente á víctima"; "o obxectivo é aterrorizar, dominar, humillar e torturar" (Queizán: op. cit.). Velaí a caracterización como violacións dos procesos coloniais de calquera índole en calquera lugar, pois como xa dixera Queizán o que en principio semellan distintas violencias (racismo, clasismo, sexismo, colonialismo) son efectos irmáns provintes todos eles da mesma causa, a concepción patriarcal da sociedade.

O tropo do rapto da doncella e as súas derivacións está moi presente na restante obra de Pondal. No poema "Envolta en seca veste" (3) realízase como un espolio: "Acercouse a soberbia / a falar con dureza acostumada / á virxe que dormía / desporcatada e cándida; / ¿Aún duerme la doncella / de Breogán delicada, / ceñida de verdura / y nieblas vagarosas de la gandra? / [...] / E roubáralle os fillos, / e o manto lle roubara, / cheo das ledas cores / de nacente alborada". Nótese o bilingüismo intencionado do poema.

A patria. Muller, terra e nai

 

Recentemente tivemos a oportunidade de asistir a un interesante seminario sobre Pondal, organizado no local de Espiral Maior en Carballo, coordinado por Xavier Canosa e Paula Cousillas, onde o filósofo Luís García Soto expuxo algunha das ideas fundamentais do seu último estudo sobre Queixumes dos pinos. Concretamente comentara que as personaxes das fadas pondalianas representaban á natureza.

Tralas evidencias e argumentos que acabamos de expor nos apartados anteriores, non podemos máis que darlle a razón ó profesor Soto, engadindo e matizando pola nosa conta que nas fadas, mais tamén noutras mulleres pondalianas que aparecen en Queixumes dos pinos, como a guerreira Maroñas, a muller é símbolo da natureza, si, mais trascendida en paisaxe > territorio > eido > terra > patria ou nación.

Nunha nota do poeta a un verso do seu poemario bilingüe Rumores de los pinos, constátase a tendenza á personificación feminina do eido: "Ou bardo de nobre andar, / [...] / Os suidosos recordos / Canta da doce Fungar". Na nota o poeta indica que Fungar é "tierra verde y hermosa a la vista [...] con cuyo nombre designaban a Galicia los celtas nuestros antepasados".

A utilización da toponimia local bergantiñá para formar o corpus de antropónimos femininos que levan as fadas e as guerreiras de Queixumes dos pinos xurde desta identificación muller-terra ou terra-muller: Maroñas, Morpeguite, Bergantiños... Trátase dun mecanismo de tradición céltica que tivo nas dindshenchas irlandesas o seu maior esplendor, asunto ó que adicaramos recentemente un estudo detallado (Revista dixital da SAGA, nº 4, 2022).

Mais o noso bardo non só utiliza a identificación da muller coa terra-nación. No poema "Vámos, mi buena Rentar," a muller representa á terra como nai nutricia, prisioneira en Madrid. O poema orixinal, deliberadamente bilingüe, publicado inicialmente en Rumores de los pinos, levaba o título, precisamente, de "La Nodriza". A persuasión mentireira do colonialismo (personificado nos condes de Sansueña) albíscase no falso xuramento e na parella opositiva amiga / dueña do verso que Pondal modificou así para a edición de Queixumes dos pinos:

De abandonar á Madrid,

Rentar, la idea desecha;

Y por tu dulce Galicia,

No truéques la mansión régia

Que habitas, donde te juro,

Ser tu amiga, no tu dueña.

A influencia de MacPherson. "El rapto"

Todo o que temos visto ata aquí sobre a alegoría do rapto en Queixumes dos pinos viríase abaixo, aínda sendo unha exposición coherente axustada a diversos criterios literarios, como é o da unicidade da obra que se analiza, se non tivésemos en conta o poema "El rapto" da obra previa Rumores de los pinos. Este poema fora desbotado por Pondal, que non o incluíu en Queixumes dos pinos, aínda que o tropo colonial do rapto latexe continuamente no seu último poemario.

Para Carvalho Calero (op. cit.), que atende, como tantos outros críticos, a unha lectura literal e non literaria da poesía pondaliana, "El rapto" ven sendo o manual de amor de Pondal onde o poeta expresa a súa doctrina erótica de depredador sexual: "ceibe de toda compricación estética ou ética, [...] como un cazador cuaternario, como un guerreiro feudal, [...] o home pon a súa garra sobre a doce presa femenina latexante e vizosa, [...] pouco importa a vontade da muller; [...] asombra ista franqueza primitiva, [...] por iso lembramos sempre istes poemas cando queremos caracterizar o seu erotismo. [...] Nun poema de Rumores formulará sen andrómenas a doutrina":

A Natureza consente que o home tome pola forza á muller: "Toma lo que es para ti: / La virgen, tu dulce presa / De guerra, sea servil: / Yo bendeciré tu crimen, / Impune raptor feliz".

Amáis desta especie de introducción doctrinaria ou xustificativa, á súa vez precedida dunha versión poética dunha noticia de prensa dun rapto sucedido en Madrid, o poema de "El rapto" ten unha parte narrativa na que se produce un diálogo entre o home e a muller raptada. Neste diálogo reaparece o motivo do colonialismo cando se sinala o destino ó que o amante conduce á "bella de blondos cabellos": á patria do home, Galicia, que se define como nación sometida, "sierva melancólica de los reyes".

Así pois, tanto o rapto como a súa xustificación teórica (a suposta doctrina amorosa de Pondal), aparecen neste poema vencellados estreitamente ó tema colonial formando un todo indisoluble, e así hai que entendelos. Mais aquí na alegoría da violación / rapto os papeis do home e da muller aparecen invertidos, agora o home lígase á nación serva, á patria sometida, co que o rol da muller non é doado de entender. Trátase, cecais, dun rescate da soberanía pola forza? As implicacións que imos ver na obra de MacPherson aclararán o rexeitamento do poema por parte de Pondal.

  

Moito teñen falado os críticos literarios sobre a influencia de MacPherson en Pondal, mais semella que ningún leu a MacPherson... visto que non existen traballos extensos sobre ela. Como avanzaramos na entrada anterior do blog (A patria violada), fora o poema "Oithona", do escocés, o que lle servíu a Pondal para estruturar este o seu primeiro rapto colonial, logo desbotado.

Anna Bugajska en "Tales of the Times of Old”: Britons in the Poems of Ossian" (Études Écossaises, 2015) comenta sobre o poema "Oithona" que "Macpherson in this tale employs and completely inverts the metaphor of rape, so common in the discourse accompanying the discussion of the Anglo-Scottish union. Here, Morven/Scotland is represented by the masculine principle, whereas Dunlathmon/England is assigned the feminine one".

Con que obxecto presenta MacPherson, ó que segue Pondal en "El rapto", os principios masculino e feminino invertidos na metáfora da violación, metáfora común na discusión do problema político da unión anglo-escocesa, tan semellante ó noso? A verdade é que resulta complicado comprendelo; unha outra posibilidade é que MacPherson estivese a valorar a opción do unionismo, polo que tería deseñado á personaxe de Oithona como "British princess, the marriage with whom could have secured a cease-fire". Certamente, o unionismo con Castela non foi unha opción politica que barallara Pondal, de aí que desbotase o poema de "El rapto" unha vez madurada a idea e comprendidas as implicacións políticas de seguir fielmente o modelo macphersoniano.

Queixumes dos pinos como aisling

Pondal confírmase como un poeta simbólico, escuro, o noso William Blake en moitos aspectos: o tema da colonización de América que desenvolvería no inconcluso Os Eoas tamén está presente en Blake, o cal tratara, como máis tarde fixera Pondal, o tema do rapto de "Oithona" de MacPherson no seu Visions of the Daughters of Albion.

O malo dos poetas escuros é que ás veces só se entenden eles, e así un poema descontextualizado sobre o tropo colonial do rapto pode ser interpretado como un poema amoroso no que a voz poética expresa unha sexualidade masculina primaria e impulsiva (Carvalho Calero), ou como unha apoloxía da violación (Queizán). 

A qué xénero poético pertence Queixumes dos pinos? Consideramos que a obra se encadra nos aislingí celtas. O aisling é un xénero poético irlandés dos séculos XVII-XVIII no que a protagonista é unha muller sobrenatural que personifica a patria e a soberanía céltica. Nel nárranse en forma de visión ou ensoñación as desgrazas acaídas pola colonización inglesa, feitos gloriosos do pasado, así como o futuro rexurdimento da nación. Tamén pode lamentar o falecemento dun heroe. Nos aislingí o proceso colonial adoita aparecer coma un rapto (4). A libertade que se toma Pondal ó crear o seu propio aisling en Queixumes dos pinos é únicamente a de tomar a voz narrativa como bardo, mais sempre acompañado da deusa da soberanía, coa que espera empreder o voo. 

Detén un pouco,

Na escura terra,

O teu gracioso paso fugaz.

E m' apreixando,

Dos teus garridos,

Graciosos velos de ledo tul,

Nos perderémos,

Do van collidos,

Dos pátrios ceos no brando azul.

(1) Os cantos eran da patria (120 poemas), ed. de Manuel Ferreiro, 2017, poema 99.

(2) Agradezo ós profesores Rosa Brañas e Marcial Tenreiro o pequeno debate no meu Facebook que serveu para asentar esta diferencia esencial.

(3) Os cantos eran da patria (120 poemas), ed. de Manuel Ferreiro, 2017, poema 104.

(4) S. Mathews: Irish Poetry, 1997, px. 119.

A patria violada

Nun artigo de Manuel Ferreiro "Eduardo Pondal á procura do verbo sublimado. Arredor das re-escrituras pondalianas" (en Modelos de Lingua e Compromiso, 2014) dise que "a interpretación de Queixumes dos Pinos non permite dúbidas verbo do verdadeiro sentido e intención da súa obra poética".

Dito sentido e intención, nas palabras do propio Pondal, falando de si mesmo en terceira persoa, e redactadas para un estudoso que lle preguntara polo tema, eran os seguintes*:

"Casi todos los escritores que se han ocupado con más o menos brillantez de los Rumores y Queixumes de los Pinos del Sr. Pondal, casi todos extienden sus estudios a los elementos menos trascendentales, y no han captado el elemento capital, el elemento culminante de su obra. Nosotros creemos haber descubierto su verdadero sentido. Los Rumores, los Queixumes de los Pinos son un símbolo, un símbolo que revela un gran propósito latente: el resurgimiento y la redención de su querida Galicia. Son, además, una queja, una protesta, una [...], una rebelión contra la abrasión y despotismo castellanos por haber intentado borrar la lengua, las costumbres, la poesía, el alma gallega y la vida ¿regional? de Galicia.

Noutra redacción da nota pondaliana, aportada por Ferreiro, incídese nestes motivos ó contraporlles os xuízos da Pardo Bazán: “La Sª Bazán sólo atendió a la parte soñadora y amorosa de los Queixumes, mas no dio en la clave de esos cantos [...]. Mas en los Rumores y en los Queixumes nosotros no vemos más que una cosa: una rebelión, una protesta; mas la parte revolucionaria, la parte política, la parte patriótica, esas no las vio la Bazán”.

Fragmento dun mecanoscrito de dona Emilia Pardo Bazán: a súa crítica céntrase no ideal amoroso do poeta, o cal semella, segundo a autora, "un guerrero semisalvaje que se apodera de la mujer como de una presa", ó tempo que exemplifica a súa opinión con algúns versos traducidos de Queixumes dos pinos nos que se presenta o rapto da muller. Cecais, tal e como considerou a escritora, e posteriormente María Xosé Queizán nun traballo excelente (Misoxinia e racismo na poesía de Pondal, 1998), estes poemas reflicten un modelo de pensamento patriarcal, a consideración da muller por parte do poeta como obxecto inerte e indefenso, a disposición e suxeito ás pasións violentas do home.

Mais se nos limitamos a esta lectura superficial destes poemas nos que se exerce a violencia sobre a muller en Queixumes dos pinos é imposible chegar a percibir un dos temas centrais da obra. Porque, entón, onde se agochan nos versos de Queixumes os temas da "abrasión y despotismo castellanos por haber intentado borrar la lengua, las costumbres, la poesía, el alma gallega"? Onde se narra a violencia que Castela exerceu sobre Galicia, á que alude Pondal con insistencia, dicindo que é unha das chaves da obra?

A identificación da muller coa patria foi un tópico do romanticismo coñecido por Pondal e utilizado na súa obra dunha forma transparente ("Oda": "Como Virgen hermosa, que sin amor suspira, y yace como flor descolorida [...] así gentil Galicia tú yacías"). Dentro desta equivalencia muller = patria, amáis, o rapto da muller, a súa violación, formou unha alegoría específica do romanticismo coa que se adoitaba aludir ós procesos coloniais que asobaiaban nacións primixenias. Neste sentido, a obra do romántico William Blake, que está por ver se puido influír na do noso bardo, utiliza a alegoría na violación de Oothoon** (Visions of the Daughters of Albion, 1793), que alude á opresión patriarcal sobre das mulleres, mais tamén á escravitude e ó proceso colonial sobre os nativos americanos (A Guide to the Cosmology of William Blake, K.S. Freeman, 2016).

Oothoon, collendo flores no val de Leutha, atópase coa brillante ninfa Marygold. (C) William Blake.

Sostemos, pois, a posibilidade de facer unha lectura alegórica dos poemas pondalianos nos que se exerce violencia sobre da muller na obra Queixumes dos pinos, como plasmación do proceso colonial que Castela exerceu sobre Galicia, nacións personificadas respectivamente como home violador, e muller doncela violada (v.gr. "Pilleina antr'os pinos soa"). Diferenciándoos doutros poemas nos que asoma un sentimento de saudade pola ausencia, outras inxenuo ou bucólico (v.gr. "Á sombra tecida, d'espeso zreixal"), que darían conta, por oposición, do xenuino amor que os naturais sentimos pola nosa terra.

* Cito polo artigo de Manuel Ferreiro pero elimino os corchetes e parénteses, que dificultan a lectura. As notas de Pondal tituladas "Concepto de los Rumores y de los Queixumes de Pondal” ou “Trascendentalismo de la obra del Sr. Pondal” consérvanse en varias versións manuscritas na RAG; son de lectura moi difícil pola deficiente conservación do soporte e a propia escritura do poeta.

** Cfr. o motivo que o inspirou: o rapto de Oithona na obra de Macpherson.