Mostrando entradas con la etiqueta Santiago Apóstolo. Mostrar todas las entradas
Mostrando entradas con la etiqueta Santiago Apóstolo. Mostrar todas las entradas

sábado, 13 de julio de 2024

In arca marmorica? O corónimo Armórica na lenda do sepulcro de Santiago

Xa Isidoro Millán González-Pardo vira unha posible falsa segmentación do texto no que se indicaba o lugar de sepultura do apóstolo Santiago ("Autenticación arqueológico-epigráfica de la tradición apostólica jacobea", en El Camino de Santiago, camino de Europa, conferencias no Escorial, 1991). Resulta evidente que nos códices a lectura dun suposto texto cursivo orixinal "in arcamarmorica" ou ben "in arcemarmorica" (tamén coa variante "in arcamarmarica" / "in arcemarmarica") é susceptible de ser separado polos sucesivos copistas do manuscrito de dúas formas:

  1. in arcam Armórica / in arcem Armórica
  2. in arca<m> marmórica / in arce<m> marmórica

A proposta de Millán González-Pardo é algo máis complexa do que reflictimos, pois supón tamén unha confusión na lectura doutras grafías, o que conduciría a que o lugar do sepulcro do apóstolo fose un castro ou recinto fortificado (arcem) da Amaía (ammaeicam). Cremos que é moi ad hoc e con demasiadas modificacións do material textual para considerala correcta.

Recorte do artigo citado coa explicación de Isidoro Millán.

Ata o de agora, ademáis da proposta de Isidoro Millán, que é a única que separa o -M- ligándoo á palabra anterior, só se formularon hipóteses sobre o segundo termo lido como MARMÁRICA / MARMÓRICA, ben no sentido de consideralo topónimo (Marmárica, parte da costa norte de África) ou calificativo, "de mármore", o que aludiría, segundo os defensores desta posibilidade, ó sepulcro do apóstolo feito de mármore ou á súa colocación baixo arcos de mármore.

A existencia de formas antigas nalgúns dos manuscritos coa escrita continua, como "achamarmarica" (Bern Bürgerbibliothek 224 f. 159), e coa separación "achaia armorica" (Torino Biblioteca Reale Varia 141), serve de apoio á nosa lectura do texto, no que vemos unha referencia ó corónimo Armórica, deturpada polos sucesivos escribas que non estaban familiarizados co nome de orixe celta (are + mori = ante o mar; a costa) que recibía o tractus armoricanus, que ó final do imperio romano de occidente abranguía tamén a costa da Gallaecia (dende a saída dos bretóns do emperador galaico Magno Máximo dende Britannia cara o continente). De feito, un comentarista dun destes textos ve que a forma Armarica cecais estea por Armórica (Aremórica), indicando un lugar xunto ó mar (Adam Miodonski, "De ortu et obitum patruum. Ex codice veronensi", 1893).

Outro corpo santo que chegara flotando sobre as augas en barca de pedra (no seu propio sepulcro) fora o do Conde Santo de Vilanova de Lourenzá. (C) Dolores González de la Peña.

A condución do corpo do Apóstolo por mar en barca de pedra ten visos de pertencer, pola característica embarcación pétrea que transporta un corpo santo, ás lendas célticas bretoas, que nos terían chegado transmitidas polas migracións destes pobos a partires do momento en que o continxente dos bretóns do emperador Magno Máximo estableceu a Sé Britoniense e fundou o Mosteiro de Máximo, na costa norte da Gallaecia.

A lectura que ofrecemos do texto xacobeo "in arcam armorica" / "in arcem armorica", xunto coa efectiva chegada do corpo do apóstolo a Galicia, refrenda o feito de que o antigo nome de Armórica foi un exónimo utilizado exclusivamente polos bretóns insulares e os da Bretaña francesa para referirse en xeral ó territorio que ocuparon os seus colonos, que se espallaron polas costas meridionais do Mar Céltico, e en particular, á costa galega, onde fundaron a súa primeira sé histórica coñecida no mosteiro de Máximo ó final do imperio romano de occidente (cfr. ArqueotoponimiaBretones en Galicia, 2008, e Un galego na corte do rei Artur: o emperador Magno Máximo, 2024).

miércoles, 6 de octubre de 2021

Dugium: e o mito fíxose realidade

Voi ch'entrate, lasciate ogni speranza


O Hío (Cangas) e Duio (Fisterra) quedan aproximadamente á mesma distancia de nove leguas do Castro Lupario (Rúa de Francos), e ámbolos dous topónimos son susceptibles de facerse derivar do étimo Dugium se temos en conta que o primeiro deles adoita aparecer formando parte dun sintagma preposicional que podería non ser tal, "... do Hío", senón unha falsa segmentación dunha forma *Dohío < Dugium.

Esta distancia das nove leguas aparece por exemplo na xenealoxía dos Rivadeneira, curiosa porque acumula case tódolos emprazamentos e mitos ligados ó culto xacobeo nun texto minúsculo; seguramente estes elementos (territorio e mitos) do culto xacobeo integraron os cultos pagáns anteriores fagocitados logo polo cristianismo.

(Libro antiguo de los linajes de Galicia, s. XV)

Rivadeneira "Ten seu pazo e solar no castelo chamado Lupario, dúas leguas de Iria, a donde cai Francos, e nove d Ara Sol da cidad de Duio, donde morava Lobo Lobesio fillo da señora Lupa, e fillo de Lobesio Rivaño, seu marido. Eran romanos, e ela, filla de Caio Augusto César Emperador e de súa segunda muller Cornelia. Esta Lupa quedou en Galiça a primeira vez que César trunfou d España. E tivo un fillo chamado Rivaño, que era señor de moitas [terras?]. [...] E Rivaño se convirtou á fe [...] viu ó apóstol Zebedeo quando facía as bodas en Bouzas de Miño a Caia Valeria, e meteuse o caballo no mar, e cobriuse de cunchas e vieiras. E falou cós discípulos do santo no mar, e logo alí o batizaron, e il batizou ós demáis daquela terra, e súa madre Lupa doou o pazo do Burgo ó apóstol Santiago, donde está sepultado, e illa juntamente con algúns seus fillos, ca tuvo moitos. Rivaño está sepultado no castro Illicino, onde reventou o dragón quando os discípulos foron catar ós bois pra llevar ó apóstol de Iria a o Burgo de Libredón, onde agora jaz". 

A lenda xacobea da cidade asolagada de Dugium (Duio - Xacopedia) atopámola no Hío, en Barra, que foi cuberta de area ou afundida como unha Atlántida: "algún tempo nas areas de Barra estaba a Vila de Troia que despois foi anegada por castigo" (Cuadernos de Estudios Gallegos, 1971).

O politólogo X. L. Barreiro rexeita a posibilidade de que o culto a Santiago se instalase sobre un culto pagán previo porque non hai noticias da "sustitución de dicho culto sin solución de continuidad -como sucedió en Éfeso, en Roma o en el Monte Gargano-, o si hubiese perdurado la memoria de un antiguo culto de importancia general que hacia los comienzos de la Edad Media plantease todavía un problema para la completa cristianización de la zona. Sin embargo, eso no parece ser así, ya que la ausencia de vestigios sólidos, y la falta de referencias literarias concluyentes no permiten pensar más que en un culto de importancia local" (apud Nieves Herrero, "La atracción turística de un espacio mítico: peregrinación al cabo Finisterre", Pasos, V. 7, nº 2, 2009).

Reducir a un ou outro lugar (O Hío ou Duio) ó Dugium da tradición xacobea ten o seu interese, xa que, logo, podería esclarecer por que o apóstolo Santiago cós seus discípulos acabou por vir, se é que veu persoalmente, á Galicia, a este recuncho onde adoita argumentarse que non habería nada importante que xustificase a súa visita pastoral. E logho, non?

Pois no Facho de Donón (O Hío) atopábase o santuario máis importante da Península, lugar de peregrinación galaico-romano no que se acharon máis de 175 aras votivas adicadas ó deus Berobreo: "el dios a quien se dedican las más de 175 aras recibe el apelativo de Lar Berobreo y no se conoce otro lugar en el que exista tan alta concentración de aras dedicadas a un mismo dios indígena. Además, estas aras tienen la particularidad de ser también estelas hincadas, con connotaciones funerarias, levantadas por dedicantes anónimos. Finalmente, en relación con las aras, consta que comenzaron a ser colocadas a finales del siglo II d.C, prolongándose este ritual durante, al menos, cinco o seis generaciones, hasta que a comienzos del siglo V d.C. aparecen indicios de cristianización y desaparecen las evidencias de su uso" (DECRETO 53/2013, de 14 de marzo, por el que se declara bien de interés cultural, con la categoría de zona arqueológica, el Facho de Donón).

Ademáis "la mayoría de los altares estaban caídos en o muy cerca de su posición original. Muchos se rompieron in actu [...]. Otras piezas parecen haber sido destrozadas intencionadamente, posiblemente en un acto ritual y claramente sin un cambio de los paradigmata religiosos tradicionales" (Koch, "El santuario dedicado a Berobreo en el Monte do Facho (Cangas, Galicia)", Acta Paleohispánica 9, 2005). É dicir, o que para Koch supón unha destrución sen motivo, pois non era quen de albiscar o cambio de paradigma relixioso aló polo século V, para nós é unha destrución dos vellos ídolos polo cristianismo primitivo, cecais a mesma que executaron, segundo a tradición, os discípulos de Santiago.


Aras do Facho de Donón (O Hío), algunhas aspadas coas características cruces de Santo André.
(C) Museo Municipal de Vigo.

A inxente cantidade de estelas funerarias converten ó santuario do Facho nun lugar de peregrinación semellante ó de Santo André de Teixido, santuario da morte ó que hai que acudir preferentemente en vida ("vai de morto quen non foi de vivo"). Non é casualidade, pois, que a advocación da parroquia do Hío sexa tambén a de Santo André. O carácter funerario do santuario do Facho convén tamén có motivo lexendario no cal a Raíña Lupa envía ós discípulos a Dugium (O Hío) para darlle sepultura ó apóstolo.

A fundación do Hío, cuxo territorio ten forma de coiro de vaca, segundo se menciona no Catastro de Ensenada ("su figura, la de un cuero de vaca extendido") remite ás delimitacións territoriais arcaicas que temos estudado na entrada "A legua do frade: a demarcación territorial cunha pel de boi" (2020), nas que de novo saen a Raíña Lupa e o apóstolo Santiago como executores das mesmas.

domingo, 9 de mayo de 2021

As Tradicións do Apóstolo Santiago en Galicia (Brocos)


Tríptico de Modesto Brocos sobre As Tradicións do Apóstolo Santiago en Galicia (1897). (C) Museo da Catedral de Santiago de Compostela.

Con esta obra inaugura o pintor compostelán Modesto Brocos, por encargo da Igrexa, a pintura simbólica en Galicia, 25 anos antes de que o ferrolán Díaz Baliño formase o seu tríptico do Cabaleiro do Sant Grial (1922) para a "Terceira Exposición de Arte Galega" que tivo lugar na Coruña, o cal fora adquirido logo pola Igrexa compostelá, concretamente polo coengo Manuel Caeiro (El Noroeste, 30/9/1923).

  1. A esquerda, a prédica nos penedos dun culto pagán en Santiaguiño do Monte (Padrón).
  2. No centro, a inventio do sepulcro no bosque de Libredón: a arca marmorica, fortemente inspirada na do Conde Santo de Vilanova de Lourenzá; a perspectiva da luz cenital azulada descendendo cara a tumba, e na que se adiviñan varias estrelas, foi fonte de inspiración para Díaz Baliño nas súas composición místico-relixiosas.
  3. A dereita, a chegada da barca có Corpo Santo (cun encadre entre a proa e o trinquete que logo aparecerá tamén nalgunha obra de Díaz Baliño), o carriño dos bois disposto para a traslatio, e o padrón-ara que fixo de bocoi para o amarre da barca.
  4. Tipoloxía de letras anticuadas e douradas o pé dos paneis, logo utilizada por Díaz Baliño.


O Cabaleiro do Sant Grial, de Camilo Díaz Baliño (1919-22). (C) Iria-Friné Rivera para Historia de Galicia ("Galicia, retratando un país de fadas", 11/08/20).

Triptico de Brigantia, de Camilo Díaz Baliño (1919-22). (C) Iria-Friné Rivera para Historia de Galicia ("O Ara Gael de Camilo Díaz Baliño. Cando o mundo celta se fixo arte", 29/09/2017).

Estas dúas obras foron estudadas pola investigadora Iria-Friné Rivera en diversos artigos, suliñando que Díaz Baliño e a súa obra son as principais referencias para achegarse ó comenzo do celtismo artístico en Galicia. 

Nós queremos engadir que este celtismo inaugural estivo fortemente supeditado a un proxecto ideolóxico cristián; o motivo do Santo Grial atopado supostamente en Galicia (aproveitando a lenda do Cebreiro), sobreponse a unha paisaxe na que aparecen integradas as referencias básicas do celtismo finisecular (druidas, dólmenes, a Torre de Hércules - Breogán) có obxecto de achegar a idea fundamental de que a cristianización de Galicia se produxo moi cedo, cando aínda eramos celtas enxebres: celtas si, pero celtas cristiáns, como na Irlanda. Tras esta nova lenda parecen estar Risco e Cabanillas: véxase por exemplo o relato aparecido no nº 14 (25/07/1925) da revista da inmigración galega en Buenos Aires, Céltiga ("A estrela do Apóstolo", texto de Risco, ilustracións de Castelao), na que o Grial é levado da Ceca para A Meca ata acabar no Cebreiro.

O feito de que estas obras teñan unha presentación nun formato relixioso tradicional (tríptico), que a Igrexa as encargara ou as mercara, e que na concepción das tres se formulen mitos haxiográficos nacionais como o vello da chegada do Apóstolo Santiago a Galicia, e o novo do traslado do Santo Grial a Galicia, fainos pensar que non só o de Brocos foi un encargo da Igrexa; os traballos de Díaz Baliño seguramente tamén, ou polo menos estiveron orientados por ela, xa que os primeiros nacionalistas galegos foron conservadores (no que atinxe á "raza", ás tradicións e á relixión). Neste senso podemos fornecer como exemplo a carta de 1934 que lle dirixe o Padre Nilo Varela á Díaz Baliño onde lle pide con moito melindre que lle pinte un San Xosé que non sexa xoven, máis  ben entrado en anos e fermoso, xa que é o que quería o Papa Pio XI.

Pero a cousa da fabricación de propaganda en formato mítico xa ven de moito antes, e craramente a Igrexa foi a artífice dela.

O Soño de Carlomagno no Códice Calixtino de Salamanca. (C) Dolores González de la Peña, 2020 (tirada na exposición Galicia, un relato no mundo).

O novo mito haxiográfico do Grial non tivo afortunadamente a repercusión do vello mito que deseñara a Igrexa en torno á chegada do Apóstolo Santiago a Galicia, conservado no Códice Calixtino. Cecais xa era moi tarde para confiar na credulidade do pobo? Na vella lenda pódense investigar as técnicas de construción dun mito, da súa fabricación como símbolo identitario. Por exemplo, decidiron meter ó Carlomagno pois "determinados propagandistas jacobeos buscaron, cuando menos desde el siglo XII, la relación entre dicho descubrimiento y el gran unificador de la Europa cristiana para ampliar y prestigiar la peregrinación a Santiago desde todo el continente" (Xacopedia: Carlomagno).

Estas obras de ficción (artísticas e literarias) teñen unha indubidable cualidade estética, máis tendo unha manchea de tradicións e elementos culturais fiables de alto valor etnográfico que son parte da nosa identidade como pobo, na miña opinión o recurso á manipulación do noso folclore có obxectivo de crear un produto identitario espurio que promova o orgullo do noso non é o camiño, posto que é falso; aínda que sexa o que se faga por aí. Lemos nun estudo de Joaquim Ventura ("Vicente Risco y la "Moi nobre orde galega do Sancto Graal": ¿Divertimento esotérico o proyecto de sociedad secreta?", 2000) que Risco ó redor de 1922 creou catro lendas de tema artúrico ex novo, xa que anteriormente non houbo na nosa tradición folklórica lendas artúricas propias, de xénese galaica. Segundo expresaba Risco nunha carta dirixida a Losada Diéguez e atopada por Ventura: "comprometín ó Cabanillas para que me fixera un poema sobre cada unha destas [...] co obxecto de adoptarmos esas lendas e faguer coelas definitivamentes o noso ciclo épico relixioso".

domingo, 28 de junio de 2020

Santiago, un vello deus mariño


Nept/uno / For(o)i(ri)/e(n)ses / d(e) s(uo) p(osuerunt). Hispania Epigraphica 8367.

Para os historiadores o pedrón de Padrón non é máis que unha ara romana adicada como por casualidade a Neptuno, e que tivo a fortuna de ser incluída na lenda haxiográfica da chegada do apóstolo Santiago a Galicia ó servir de noray onde se amarrou a barca na que os discípulos trouxeron o corpo santo. Deste xeito, parece que o dato de que a ara estivera adicada a Neptuno é máis ben anecdótico e non relevante na reconstrución da verdadeira natureza do noso apóstolo (Américo Castro: un dos Dióscuros?; Sánchez Dragó: Prisciliano?). Coñécese que o importante é o noray, non Neptuno.

No antiquísimo Breviario Ovetense adícanselle a Santiago, na véspera do seu día, os seguintes versos:

Breui Callensem tempore
Portum pertingit barcula
Quo Regum recens sobolis
Festum pro nupto peragit
Vix scapha vidit Regulus
Equo quando dilabitur
Dimissi retro caeteris
Undas maris converberans
Cunctis mare cernentibus
Natus regis sumergitur
Sed a profundis ducitur
Totus plenus conchilibus.

Estes versos logo pasaron a considerarse, negando o evidente, unha referencia ó suceso acontecido a un cabaleiro que parece ser foi salvado polo apóstolo de afogarse co seu cabalo no mar. Dita versión, na que se produce o desprazamento dos feitos acaecidos a un terceiro, consérvase no Santoral de Alcobaça.

Máis se ligamos de forma correcta a ara de Neptuno de Padrón e os versos que se lle cantan ó noso Santiago no 24 de xullo*, "Ad Vesperas", segundo o Breviario Ovetense, poderemos intuir que o apóstolo foi o mesmo Cabaleiro das Cunchas nos momentos previos ós sincretismos e transformacións que foi sufrindo a súa figura ó longo de milenios, unha vella divindade mariña, cecáis o mesmo Neptuno, ou un vello deus pertencente a un sustrato atlántico moi anterior, depredado por outros deuses que foron chegando con posterioridade asumindo o seu rol. 

Ó Porto Calense, nun intre,
Achégase a barquiña.
Nel celebrábanse nupcias
De estirpe real.
Cando o rei viu a barca,
O cabalo levouno fóra
Deixando os outros atrás.
As ondas do mar batendo,
Ámbolos dous cinguidos polo mar.
O nado de rei** afúndese
máis desde a profundidade emerxe
todo cuberto de cunchas (púrpura).

Cecáis, o fenicio Melqart montado sobre o seu cabaliño de mar. Durante a expansión dos fenicios polo Mediterráneo os mitos púnicos chegaron ata o oeste e ás costas atlánticas. Unha versión destas lendas sitúa a morte do deus en Hispania. Salustio e Pausanias ubican a tumba do deus en Iberia, e falan da celebración en Gades da súa morte e resurrección (Mª Eugenia Aubet Semmler, The Phoenicians and the West: Politics, Colonies and Trade, 2001, px. 154).

Somente os deuses mariños van vestidos de cunchas, somente un deles vai nun cabaliño, e somente un morre e resucita cíclicamente. Do Santoral de Alcobaça rescatamos, entón, un dato importantísimo: o suceso da inmersión no mar do cabaleiro ten lugar durante a celebración dunha boda. É un trazo que lembra a hierogamia entre Melqart e Astarté, que se celebraba no festival anual adicado ó deus mariño. Sendo Astarté a Venus romana, é doado entender por que Santiago-Melqart represéntase sempre coa vieira ou venera, a cuncha de Venus.

Arder as augas


Non vou agora, despois de tantos séculos, eliminar dun plumazo a cuncha de vieira da parafernalia do culto xacobeo, pero a súa omnipresencia xustificada desde a tradición documental e iconográfica máis antiga veu estorbar a comprensión do conchilibus que se menciona no Breviario Ovetense.

Conchylium é unha vestem purpuream, un manto ou túnica talar de púrpura, máis correto é dicir purpuream que conchiliatam, pero no Breviario preferiron a segunda. Tambén atopamos como sinónimos de púrpura as expresións vestis thalassina siue marina, polo efecto brillante da púrpura, semellante, dinque, ó resplandor das augas do mar cando reflicten o sol, ou pola orixe mariña do tinte, extraído duns crustáceos (v. De Re Vestiaria, de Ottavio Ferrari, 1654).

Entón, o chamado Cabaleiro das Cunchas da lenda de Alcobaça casaba na Maía, en Bouzas, cunha filladalgo de Gaia, doutro lado do Doiro, e foi saír do mar co seu cabalo, ámbolos dous cunchados (cubertos de púrpura). Aínda temos en conta, tambén, que unha vaca cunchada ou con cuncha na testa é a que ten unha mancha branca na fronte, como escuma do mar. Nos versos de Silio Itálico adicados ó cabaliño asturcón Pancates, no século I, nótase que esta mancha de escuma (a cuncha) é indicadora da raza, patria ou origo: "patrium frons alba nitebat insigne".

Ó iluminar agora o termo en ablativo, conchilibus, coa acepción que consideramos debeu ser a orixinal, é inevitable voltar ós fenicios e os seus emporios ou factorías de púrpura espalladas polo Mediterráneo e o Atlántico. Mesmamente, ata o descubrimento do tinte de púrpura atribúese a Melqart nunha lenda semellante á de Alcobaça, aínda que o que sae cunchado do mar é o morro do seu can.

A exclusividade das prendas tinguidas coa púrpura viña determinada pola gran cantidade de crustáceos necesaria para extraer unha pequena medida de tinte. Tanto foi así, que a púrpura veu identificarse coa realeza e os emperadores: os prezos desorbitados que chegaban a alcanzar as irisadas prendas talares rondaban o equivalente actual duns 6.000 € por prenda, como un traxe de Brioni (v. Sandra Busatta: "The Perception of Color and The Meaning of Brilliance Among Archaic and Ancient Populations and Its Reflections on Language", Antrocom Online Journal of Anthropology, 2014).

Mírese como se mire, o Breviario Ovetense nos seus parcos e inmaculados versos describe un rei que se mergulla no mar o 24 de xullo, e emerxe cunchado, cuberto da púrpura real, a vestimenta dos emperadores e os deuses. Logo, a vieira xacobea veu colarse entorpecendo a representación e a interpretación do mito atlántico.


O Cabaleiro Cunchado da miragre xacobea, por Iuvenalis de Urbe Veteri, ano 1441. (C) Xacopedia.

O que lle aconteceu ó cabaleiro ó meterse no mar co seu cabalo e saír plenus conchilibus foi, seguramente, que se mergullou no momento no que se producía o fenómeno coñecido como arder as aguasmar de ardora ou ardentía; un fenómeno de bioluminiscencia oceánica moi frecuente nas nosas costas atlánticas nos meses de agosto e setembro (polo menos en Pontedeume é nestes meses). Á noite, os contornos dos corpos bañados na auga do mar emiten unha luz azul fosforescente que, consideramos, é a cor que se tentaba imitar coa irisada púrpura, cuxos tons abranguen do amarelo ó azul, pasando polo verde e o vermello, sendo o ton azul o máis prezado; é por iso que é chamada vestis thalassina siue marina.

  
Para que vou dicir máis, se xa o pintou Lugrís.
(C) Dolores González de la Peña, 2017 - Exposición "Lugrís. Paredes soñadas": Tríptico de San Gonzalo, Bispo Santo.

* A Neptunalia celebrábase en Roma o 23 de xullo, e duraba dous días, ata o 24.
** Herakles-Melqart, fillo de Xúpiter, deus do lóstrego; Santiago Boanerges, fillo do trono.
Hércules tambén foi identificado co titán Briareo: Columnas de Hércules ou de Briareo, que caen por estes lares atlánticos.

sábado, 10 de noviembre de 2018

La misteriosa traslación por los aires de Santiago Apóstol

                "Si alguno cree que las almas y los cuerpos humanos están ligados á las estrellas fatales, como dijeron los paganos y Prisciliano, sea anatematizado".

Borobó, Raimundo García Domínguez, dedicó un imprescindible estudio a este aspecto casi desconocido, y declarado apócrifo, de la traslación aérea de Santiago Apóstol, que llegado a las costas de Galicia, al lugar de Bisría ("inter duos ribos qui dicitur Bisría": probablemente un "inter ambas aquas" o "ambis aquis" distinto de Iria Flavia), fue sustraído de su nave y conducido por el aire a Compostela, no en un carro tirado por los bueyes de la Raiña Lupa, sino volando, mucho antes de que funcionase el aeropuerto de Lavacolla ("La traslación aérea de Santiago Apóstol", Cuadernos de Estudios Galegos, nº 112, 2000). Si seguimos la leyenda considerada apócrifa, transmitida en las versiones conservadas de la Carta del Papa León, el Camino Primitivo auténtico, el que siguió el Apóstol, no sería ni por mar ni por tierra, sino el puente aéreo a Lavacolla.

Una versión de la leyenda que no emplea Borobó es la casanatense: 

"Tunc repentino spera e celo uenit radians sicut sol, que ex rate substulit sanctum corpus apostoli, et per aerem deportans per duodecim milia passuum usque ad montem qui uocabatur Illicinus [Silicinus]"(versión casanatense, Escritos Jacobeos, Manuel Díaz y Díaz).

De haberla conocido, el autor no sostendría el mito de tipo astral o astronómico que suscribe a partir de la versión que utiliza, la cual declara que el cuerpo del apóstol fue conducido por el aire al centro del sol. A esta hipótesis se suma Almagro Gorbea (Diccionario biográfico español, vol. 41, 2013: "La reina Lupa, el bosque Ilicino y el monte Sacro"), que desarrolla el tema de la heroización solar del apóstol, donde cree ver reminiscencias míticas célticas.

"Per aerem". (C) A. Galíndez, 2018.

Siguiendo el texto casanatense veremos otra cosa más curiosa todavía, lo que podría interpretarse, desde una perspectiva moderna, como un caso de abducción de un humano por un ovni; ¡como para dedicarle un episodio completo de la serie Ancient Aliens! Según este documento el apóstol no fue conducido al centro del sol por el aire, sino que "repentinamente llegó una esfera del cielo, radiante como un sol, la cual sustrajo de la nave el cuerpo santo del apóstol y lo trasladó por el aire 12 millas hasta el monte que se llamaba Ilicino". Un poco más adelante el nombre aparece como Silicinus, posible derivado de silex, siliceum, es decir, el monte Pedroso santiagués, donde se localizan unos típicos y enigmáticos petroglifos de círculos concéntricos, quién sabe si grabados en la antigüedad para representar los primeros avistamientos ovni, que habelos, hainos (y con esto no quiero decir que nos hayan visitado en el pasado naves extraterrestres no tripuladas o repletas de alienígenas, sino simplemente que hubo avistamientos de objetos volantes no identificables para los conocimientos de la época).

Petróglifo do Monte Pedroso (Santiago de Compostela). (C) Regueifeiro, 2011, Patrimonio Galego.

Y de nuevo volvemos a encontrar el motivo astral en relación con el relato de la inventio del cuerpo de Santiago, anunciada por la aparición de "sacris luminaribus". Luminarias era el nombre que recibían los planetas, satélites y el sol en la antigüedad.

Luminarias astrales que aparecen grabadas en la estela de Primiano (Museo Arqueológico del Castelo de San Antón) con las mismas formas a base de círculos concéntricos de los petroglifos galaicos; ya habíamos avanzado que en esta estela se podría estar representando la creencia herética priscilianista sobre la reencarnación del alma: "creía Prisciliano que las almas de los seres humanos eran cuerpos astrales que descendieron a la tierra a través de siete estrellas" (Hijos de las estrellas). La leyenda de la traslación del cuerpo de Santiago por la esfera celeste no fue, por lo tanto, clasificada por la Iglesia como apócrifa por ser una leyenda inverosímil (también lo es su llegada a las costas gallegas en barca de piedra), lo fue porque de ella emanaba un inconfundible tufillo herético priscialianista: la transmigración astral del alma.

lunes, 27 de febrero de 2017

La distribución de los túmulos funerarios en la fachada atlántica europea

En la conferencia que dio el profesor Antón Abel Rodríguez Casal este fin de semana en el XI Encontro Arqueolóxico do Barbanza, se anunció la próxima lectura de la tesis doctoral de Miguel Carrero sobre la distribución de los túmulos funerarios en Galicia, geolocalizados completamente por primera vez en la base de datos del Departamento de Prehistoria de la USC aplicando modernas técnicas SIG.

Se presume que en Galicia pudo haber habido unos 20.000 túmulos funerarios, de los cuales quedan aproximadamente 10.000. Galicia es un impresionante cementerio prehistórico: el país de los muertos.

A partir de la distribución de los túmulos, el profesor Rodríguez Casal sugiere una penetración de la cultura del megalitismo desde Portugal, concretamente desde el Alentejo, hasta Galicia por la Dorsal Galega, y de aquí a Asturias por el importante y estratégico grupo de A Fonsagrada.


Concentración y distribución de los túmulos megalíticos gallegos según Carrero y Rodríguez en "Definiendo patrones de emplazamiento del megalitismo gallego: la necrópolis del Monte de Santa Mariña como modelo", Semata, 2015.

Por otra parte, la hipótesis de Corujo-Tilve y Domínguez-Márquez, "Islas de luz: el factor de localización de las necrópolis tumulares en el Suroeste de Galicia", Gallaecia, 2015, defiende y demuestra fehacientemente que la situación y orientación de los túmulos no situados en penichairas viene dada por una proyección astral, ocupando los puntos del paisaje que primero ilumina el sol en su orto durante el solsticio de invierno. La correlación es tan perfecta que permite identificar, según experimentaron los autores, nuevos yacimientos observando qué puntos son iluminados en los ortos del solsticio hiemal, poniendo en práctica la misma estrategia del eremita Pelayo, que identificó la tumba del apóstol Santiago siguiendo también proyecciones lumínicas posiblemente astrales ("Aportaciones para una interpretación astronómica de Santiago de Compostela", Antón Bouzas, Anuario Brigantino, 2009).

Con las modernas aplicaciones SIG que permiten posicionar objetivamente los túmulos funerarios estamos muy cerca de poder verificar la hipótesis arqueoastronómica para el fenómeno del megalitismo. Una idea cuya esencia, la creencia popular en el mito cosmogónico de que existe una correlación o proyección terrestre de fenómenos astrales o de asterismos, venía refrendada por el folklore: véanse por ejemplo, mi entrada sobre la leyenda de Setestrelo en Hijos de las Estrellas, o el extenso estudio de Miguel Losada sobre "As sete virxes de Anamán" como las Pléyades, en la revista Fol de Veleno de 2016.

Dolmen de Pedras Dereitas en Hospital de Montouto, A Fonsagrada. Estamos en pleno Camino Primitivo de Santiago, cuyo recorrido coincide, no por azar, con el trazado del camino prehistórico jalonado de túmulos. (C) Xacopedia.

En este sentido, la distribución de los megalitos en forma de vía o camino oceánico, que discurre por la fachada atlántica europea, podría ser una expresión mítica o folklórica en relación con las proyecciones astrales que estamos comentando. Esta vía de tránsito neolítica sobre la que se superpone un camino de peregrinación jalonado de túmulos que se iluminan en determinadas fechas sería el reflejo o proyección terrestre del brazo de la galaxia que se llamó Camino de Santiago, en el que Orión, más tarde cristianizado como Santiago con su báculo, ejerció un papel psicopompo  o conductor de almas a través del Erídano u océano cósmico, ya desde el Neolítico (1). El asterismo denominado Cinturón de Orión también se identifica con el Báculo de Santiago Peregrino ("cingulum Orionis vulgo baculus Jacobi", Johannes de Mey, Expositio locorum Sacrae Scripturae; bágoo de Santiago).

Posible representación de la constelación de Orión en uno de los ortostatos del dolmen de Dombate. No resulta incompatible con la idea, ya expuesta en el blog, de que la civilización neolítica celtoatlántica, volcada al mar, haya visto en este asterismo el timón de una embarcación.




(1) Según Paul Claudel, "on sait que le nom de Saint Jacques a été parfois donné à la constellation d'Orion qui visite tour a tour l'un et l'autre hémisphère".

viernes, 25 de marzo de 2016

Hijos de las estrellas

En el pensamiento mítico galaico, más que modernos hijos de Breogán, los gallegos fuimos hijos de las estrellas.

Descendemos de la constelación de Setestrelo, de las siete estrellas (septem sideris) que forman las Pléyades o Atlántides, seis estrellas visibles y una casi invisible a simple vista. En el folklore europeo la invisibilidad de una de las siete hermanas se explica de diversas formas, por ejemplo en el Kalevala las Pléyades son siete huevos, seis de oro y uno de hierro (La gallina de los pitos de oro). En nuestra particular cosmogonía uno de los siete hijos del rey Setestrelo murió en Sigüeiro, junto al Tambre, lo que causa su invisibilidad. La historia se cuenta en el Códice de Roda, y fue editada por primera vez por Juan Gil Fernández ("Textos olvidados del Códice de Roda", Habis, 1971). Nos refiere la existencia de un rey galaico llamado Septemsiderus (Setestrelo) que dominaba en toda Gallaecia, en siete antiguos conventos jurídicos romanos que repartió entre sus siete hijos estrella: Bracarus, Flavius, Teudericus, Galaa, Sequarius, Gemulus y Cesarius. Estos son los nombres de las siete estrellas hermanas a las que tocó en reparto el Setestrelo o territorio galaico, que se perfila como un reflejo terrestre de un orden sagrado superior o estructura celeste.
Estela funeraria de Mazarelas, Oza dos Ríos. Se exhibe en el Castelo de San Antón y prefigura el destino astral del difunto, representado en la parte superior rodeado de estrellas.

Todavía hoy nuestro escudo de armas luce el Setestrelo, las siete estrellas de la antigua división conventual de Gallaecia, reducidas más tarde a las siete estrellas de la división provincial de Galicia (Coruña, Betanzos, Santiago, Lugo, Mondoñedo, Ourense y Tui). Nuestra división territorial fue, pues, heredera de una antigua cosmogonía sideral, como pone de manifiesto el Códice de Roda con la leyenda de Septemsiderus.

Al mismo tiempo, algo que Gil echaba de menos en esta leyenda, una muestra de tradición jacobea, que tendría que estar muy presente por desarrollarse la historia en Gallaecia, apunta camuflada en el nombre del hijo-estrella Gemulus, trasunto de Hércules ("erat fortiosus, in singulas manos binas portauat columnas", "fecit bobata Sancti Petri" = Templo de Hércules en Sancti Petri).

Gemulus o Gemellus es otro de los nombres de Géminis, la doble estrella que en la mitología grecorromana no solo equivale a los gemelos Dióscuros, Cástor y Pólux, también a la díada formada por Apolo y Hércules, que en el texto de Roda es claramente la elegida. Por ello no se sostiene el culto a Cástor y Pólux que Américo Castro suponía en Galicia perviviendo en el de Santiago Apóstol. Siendo la doble estrella Gémulus la díada formada por el Sol y Hércules, cuyo culto sí era conocido en Gallaecia, en todo caso la devoción a Santiago Apóstol sería una cristianización de ella, y habría formado parte de una cosmogonía estelar y solar previa en la que se estructuraban diversos elementos celestes con sus proyecciones terrestres: el Setestrelo como constelación y división territorial, o el brazo de la galaxia denominado Camino de Santiago y el camino de peregrinación terrestre que recibe el mismo nombre.

No debe extrañar que la estrella heráldica sea proyección terrena de la celeste; así por ejemplo también las siete estrellas del escudo de Madrid se identifican, junto con la osa (no oso), con las Pléyades en un documento posterior (Obras de Quevedo, Butrón y otros ingenios, ms. 18308 de la BNE, pg. 184).


En fin, la concepción de nuestro origen sideral tiene su antecedente más inmediato y archiconocido en la herejía priscilianista, que, a su vez, podría ser un culto sincrético de mitos anteriores. Creía Prisciliano que las almas de los seres humanos eran cuerpos astrales que descendieron a la tierra a través de siete estrellas. El mito de Setestrelo recogido en el Códice de Roda ha de entenderse, según creo, en el contexto herético priscilianista que impregnó la religión de la Gallecia romana.

La implantación del culto a Santiago Apóstol no ha conseguido erradicar la creencia galaica en la transmigración astral de las almas, que descienden del cosmos a la Tierra y vuelven a él por el camino de estrellas llamado Vía Láctea, creada accidentalmente por Hércules cuando era amamantado por Hera; hoy ese mismo sendero estelar recibe el nombre de Camino de Santiago, y por él continúan subiendo al cielo las almas de los difuntos, a través de una puertecita que se abre y cierra continuamente en alguna parte de la catedral compostelana (Monteagudo, pg. 46). Como entrenamiento sirve realizar el viaje en vida, simbólicamente, mediante la peregrinación a Santiago o a San Andrés por vía terrestre.

CONTINÚA EN:
A iconografía do Beato de Liébana na configuración do Setptemsiderus do Códice de Roda.

BIBLIOGRAFÍA: para ampliar el tema del culto astral en Gallaecia, y sus bifurcaciones priscilianistas y jacobeas, así como un estudio pormenorizado de las estelas astrales galaico-romanas, "Estela funeraria romana de Mazarelas, cultos astrales, priscilianismo y outeiros", L. Monteagudo, Anuario Brigantino, 1996.

viernes, 3 de enero de 2014

Por qué Santiago lleva una vieira en el sombrero

Decía Horacio que los idus de abril, el 13 de este mes, marcaban el inicio de la temporada de la Veneris marinae. Se trata de un pasaje extraño si pensamos en la diosa Venus como acostumbramos a imaginarla. Una diosa que, por otra parte, los clásicos decían que había nacido de la espuma del mar y de la sangre de los genitales del cielo, sustentada sobre la concha de una vieira.

Se sabe que etimológicamente vieira procede de venerea, pero a partir de los versos de Horacio que señalan la importancia de abril en el biorritmo de la diosa, y teniendo en cuenta la descripción clásica de Veneris, formada de espuma y sangre, parece que entre Veneris y vieira hay algo más que una relación filológica, parece que la concha es algo más que un casual y humilde pedestal de Venus. Parece, más bien, que diosa y molusco son lo mismo, el marisco o la concha divinizada.

La naturaleza no entiende de historias, por eso abril continúa siendo el mes en que los mariscadores comienzan la extracción del delicado molusco blanco y rojo de las rías gallegas, "qui dies mensem Veneris marinae findit Aprilem".


La antigüedad del culto a la vieira Venus se atisba en la existencia de un templo dedicado a la Veneris marinae que conocemos por la descripción de las costas peninsulares de la Ora Maritima de Avieno. Un templo que bien podía haber estado decorado con conchas de vieira como la iglesia de la isla de Louxo, bajo la advocación de la Virgen del Carmen, sucesora cristiana de la Veneris marinae.

Iglesia de Nuestra Señora del Carmen, Louxo - A Toxa.

Entre las aras dedicadas a la vieira Venus se encuentra el Autel de la Coquille de Fontvieille, esculpido no por azar en una cantera de fósiles marinos, que inmediatamente nos sugiere el concepto de perdurabilidad. La existencia de paleoocéanos fosilizados en lo mediterráneo, en el interior, seguramente proporcionó al ser humano desde hace miles de años la certeza de que la dimensión tiempo en que se inserta nuestra vida es vastísima, moldeadora y aniquiladora. De su fuerza destructora solo se salvan diminutos fósiles, como recuerdos.

Altar de la concha de vieira, Fontvieille. (C) J. Lucas, en aqueducsromains.

En el Neolítico, momento en que dejamos de ser cazadores-recolectores para volvernos mariscadores, la simbología de la concha de vieira o pecten se ve potenciada. Sus connotaciones funerarias vienen dadas por su aparición como ajuar en enterramientos de inhumación, "ámbito en el que se ha planteado la posibilidad de tratarse de un contenedor de alimentos para el tránsito al otro mundo" (concha de pecten hallada en el Seminario, Huelva). Ya en época romana aparece como motivo decorativo en sarcófagos ("such shells are associated with the pagan belief of the journey of the dead to the Underworld": sarcófagos britano-romanos del Museum of London), y aparece también como motivo arquitectónico en la venera de los ábsides de los nichos que cobijan las imágenes de los difuntos (lauda de Ursicinus); de hecho en italiano el nombre del molusco es nicchio. Así, el difunto Santiago con una concha de vieira por tocado es como el difunto Ursicinus bajo la venera de su nicho.

Lauda de Ursicinus. (C) Hispania Epigraphica.

Lauda sepulcral de Santa María a Nova, Noia, con motivo de vieira. (C) Emilio Valadé del Río.

A grandes trazos, la concha de vieira fue un símbolo pagano, prejacobeo, del devenir, tal vez de la perdurabilidad del difunto, como fósil, allá o en nuestro recuerdo.

Conchas de vieira en bronce. Necrópolis romana de San Xiao de Moraime.
(C) Rafael Lema, El camino secreto de Santiago. La ruta pagana de los muertos.

viernes, 23 de marzo de 2012

Santiago, el Chartres gallego

En la base de datos de Toponimia de Galicia aparecen varios lugares denominados Marmoiral o Marmoriais, así como un par de Mormeiral. En Portugal, asimismo, es un topónimo frecuente. Sobre ellos revisaremos el tema del arca marmorica que contenía, según dicen, los restos de Jacobo hijo del Zebedeo, o Santiago el Mayor. Los estudiosos que se han ocupado de este tipo de topónimos destacan la conexión directa de los mismos con tumbas o túmulos, o con algún tipo de monumento funerario conmemorativo, datados a lo largo de varias épocas, con lo que es difícil establecer a qué construcción se refería concretamente el término en cada momento. Llama la atención que en alguno de los casos hasta se recordaba a quién pertenecía:

- viam de Murmurais (año 1197)
- solebat andare caminum per Montizelos per unus mormorales qui sedent ibi (sin fecha). Los "montizelos" o mámoas apuntan a una necrópolis tumular
- ad pia do marmoiral (s. XIII). Aquí "pia" indica que el marmoiral era un conjunto de sepulcros antropomorfos tallados en la roca
- via veteris venit ad mormoriali domni Pelagii Truitosendiz (s. XIII)
- per marcos qui sunt positi in Marmorialibus et deinde per petram in qua est crux fixa (s. XIII)

Las explicaciones ofrecidas hasta la fecha van en dos direcciones principales, explicar el topónimo por el material con que estarían construidos, del latín marmoris, "mármol" (Rodríguez Colmenero), o por corrupción del latín memorialis, idea de tanto peso que ha acabado por traspasar el terreno de la mera hipótesis para sustituir en varios casos al topónimo y al nombre original.

Pero seguro que resulta aclaratorio para investigar su origen saber que en caló los términos mermóri y mnemóri designan una tumba, un sepulcro, lo mismo que el griego moderno mermourion. Y precisamente ninguno de ellos tiene nada que ver con el mármol, lo que nos conduce a cuestionar el material supuestamente mármoreo con el que, se cree, se construyó la tumba primitiva en que los discípulos depositaron el cuerpo del apóstol Santiago. Esa tumba sobre la que más tarde se construyó una catedral.

Así todas las referencias convienen en que Santiago estaba tumulatum o sepultum en un arca, que en el contexto galaico tiene el significado principal de "cista megalítica funeraria" (1). Por este motivo supongo que las fuentes históricas que describen su sepulcro utilizan léxico derivado de la raíz MERMOR-, "sepultura", para calificar al arca que contenía su cuerpo, con el objeto de indicar que sería una cista funeraria y así distinguirla de otros tipos de arcas.

Por otra parte, la existencia real de esta raíz MERMOR- en Galicia se comprueba con la conservación en la toponimia de la forma abundancial Marmoiral, "campo de túmulos, necrópolis".

En Santiago además tenemos el importante dato que proporciona la microtoponimia histórica del casco viejo, Porta da Mámoa, que indica que el área fue una necrópolis tumular; hecho refrendado por los significados de Compostela y Quintana, "cementerio". Esta Porta da Mámoa o de Susannis (del latín sursum, "arriba") abriría la ciudad al actual montecillo, más bien túmulo, de Santa Susana, bajo el cual se cree que hay otra cámara megalítica cristianizada con la capilla dedicada a la falsa advocación de Susana, motivada por el topónimo Susannis (Carro García, "Outeiro de Santa Susana, castro y mámoa de Santiago de Compostela").

El paso del tiempo y exégesis inadecuadas produjeron interpretaciones populares y pseudocultas de la frase arca marmorici, que operaron en la transmisión de los textos transformando sus elementos, el arca en arcos y el mermóri en mármol: "Teodomiro cavando e desmontando achou una casiña pequena de arcos de marmores" (2). Aunque sin perderse la idea fundamental de que su sepulcro fue una cista, casiña o casota, según denominaciones más recientes.

Santiago, el druida Prisciliano o vaya usted a saber quién, sepulto en su casiña megalítica sobre la cual se construyó una catedral, como suponía Louis Charpentier que sucedió con la de Chartres... Santiago, cuyos restos, según decían los caballeros cambeadores o campeadores (3), aparecieron en compañía de su báculo: "tiña a cabeza courtada e o bordón dentro". Y hasta resulta muy oportuno que el apóstol de la cabeza cortada acabase siendo venerado entre los celtas atlánticos.


Bordón o báculo de pizarra de contexto megalítico. Montemor-o-Novo, 4º al 3er. milenio a. C.
(C) Museo Nacional de Arqueología de Portugal.


La continuidad de la sacralidad de estos antiguos monumentos funerarios a lo largo del tiempo está muy extendida por todos los países de tradición megalítica, y origina curiosas mezclas eclécticas, como la conocida Capilla de la Santa Cruz de Cangas de Onís, construida sobre un dolmen, o la de los Sept Saints en Bretaña, cuya cripta es otro dolmen.

Bretaña: cripta de la iglesia de los Siete Santos, aunque se cuenten ocho en la imagen. (C) Ángel Facio.
(1) López Ferreiro, Las tradiciones populares acerca del sepulcro del apóstol Santiago, 1883. Este autor en su estudio sobre el sepulcro no acaba de reducir el arca a una cista a pesar de recoger entre las acepciones de la palabra arca en primer lugar la de cámara megalítica. Ni Celso García de la Riega: "al sepulcro de Santiago no pudo dársele el nombre de arca en semejante sentido".
(2) López Ferreiro, obra mencionada.
(3) Libro de la cofradía de los cambeadores