Mostrando entradas con la etiqueta Zootopónimos. Mostrar todas las entradas
Mostrando entradas con la etiqueta Zootopónimos. Mostrar todas las entradas

domingo, 16 de febrero de 2025

Ouxa e As Ouxeas

Nun documento de Montederramo (Ourense) do ano 1205 aparece o zootopónimo e orónimo "Nidum de Ougia", que claramente polo contexto e a fonética ten que ser un derivado do latín aquilam, "aguia". Ter en conta esta evolución atípica ougia < aquilam, non notada ata o de agora, explica tamén por que o peixe chamado raia e aguia de mar é coñecido tamén como ouxa; é así porque tanto aguia como ouxa veñen sendo, como indicamos, resultados provintes do mesmo étimo latino aquilam, a primeira forma moito máis conservadora do vocalismo etimolóxico, e a segunda cunha evolución máis innovadora, con metátese do wau do grupo kw: awgi(l)a > ougea, etc.


Aguia de mar, manta, ouxa, jamanta (< ouja-manta).

Mesmo na obra de Carme Ríos Panisse (Nomenclatura de la fauna y flora marítimas de Galicia, 1977) a investigadora sinala que en portugués uja, con monoptongación do diptongo ou de ouxa, é non só o nome do peixe manta, senón tamén o "nome vulgar de uma ave de rapina, espécie de águia tamben conhecida como corujão". A semellanza entre a rapaz e o peixe percíbese na fotografía.

Outro dos nomes da raia que nos lembra Eloi Saavedra é o de tingo. É ben interesante ver que tamén está vencellado a unha rapaz mítica. Segúndo Carme Ríos Panisse existe gran variación nas formas: estínga, estriga, estigha, estrigha, estinga, estrinque, estrinxa, estrinxe, tinga, tingha, tingho e en asturiano tíngola. A investigadora remite a etimoloxía ó latín striga, "bruxa e curuxa", aínda que non descarte a influencia da raíz xermánica *STENGH, "aguillón" (cfr. o inglés sting).

Pensamos que o topónimo As Ouxeas (Vilamarín - Ourense), que Fernando Cabeza Quiles ten explicado como antropónimo que faría referencia "a varias mulleres alcumadas así por seren fillas dunha persoa chamada Ouxea, Oxea, Uxía, Euxea ou Euxenia" (Toponimia de Galicia, 2008), en realidade podería ser unha variante do ouxa < aquilam, "aguia", que estamos a comentar; un zootopónimo que aludiría á presenza destas aves no lugar. A confluencia entre a posible variante *ouxía < aquila, con desprazamento acentual trala perda do -l- intervocálico, cos topónimos e advocacións provintes do antropónimo Eugenia (Uxía, Ouxea, etc.) fai difícil, senón imposible, solventar a etimoloxía particular de cada caso, mais cremos probable que se teñan producido falsas advocacións por reinterpretación cristianizadora de topónimos previos *Ouxía < Ougia < Aquilam como se fosen Sancta Eugenia.

Castrosoiro e Oroso. Recintos castrexos destinados ó gando

No concello de Oroso e próximo ó límite entre os tres termos municipais do Pino, Oroso e Santiago de Compostela localízase o castro inventariado no PBA chamado A Medorra do Castro, poboado fortificado que se extendía en forma de antecastro ata o punto denominado Castrosoiro, sector que ía delimitado por un foxo aínda perceptible denominado Barreiras (cfr. microtopónimo na folla catastral).

O topónimo Castrosoiro non pode explicarse como un derivado de castro mediante a improbable secuencia de morfemas derivativos *-osorio, senón como unha forma composta de castro máis o antropónimo Osoiro, variante de Osorio, á súa vez, variante por metátese r-s > s-r do nome propio Orosio (ou viceversa). Ó que parece, temos atopado a orixe do nome do concello de Oroso no microtopónimo castrexo Castrosoiro, sendo unha destas dúas formas variante por metátese respecto da outra. Pode desbotarse, polo tanto, a proposta que considera Oroso un fitotopónimo provinte do latín he(d)erosus, derivado de hedera, "hedra".

A documentación máis antiga do topónimo Oroso presenta formas como "eroso" ou "heeroso", que aparentemente cadran coa etimoloxía hederosus, mais se explican polo carácter átono do primeiro o de *Orosio < Osorio, en contacto coa preposición de, e o h- inicial pola recorrente intención etimoloxizante dos escribáns medievais.

"feliglisia sancti martini de eroso" (ano 1214)

"sancti Martini de Heeroso" (ano 1291)

"Herosso de Çima e de Fondo na frigresía de san Martino de Herosso" (ano 1402)


Límite entre os concellos de Santiago, O Pino e Oroso. Ubicación de Castrosoiro.

Edelmiro Bascuas apuntara que as formas como a que atopamos no topónimo Castrosoiro, con metátese do i (Osoirio, ano 960) e Osoyro (ano 1009) tiñan unha certa presenza no galego antigo, e amais engadía que á vista da enorme difusión do nome Osorio en Galicia e Portugal podía darse por segura a súa orixe autóctona (Estudios de hidronimia paleoeuropea gallega, 2002, punto 186). Pola súa parte Leite de Vasconcellos  xa sinalara a máis que posible relación entre os antropónimos Orosius e Osorius, considerando a este segundo como provinte do primeiro (Boullón Agrelo, Antroponimia medieval galega, 2014). Nós pensamos que é xustamente ó revés, posto que o antropónimo Osorio é abundantísimo na nosa documentación, mentras que o nome de Orosio apenas aparece dúas veces. Así, o nome do famoso historiador galaico do século IV, Paulo Orosio, ben podía ser un temprano caso de metátese dende a forma Osorio.

Respecto da discutida etimoloxía do antropónimo Osorio, Bascuas propón o tema ukwsō, da raíz hidronímica *wegw, "húmido", co que estarían ligados os substantivos indoeuropeos *ukwsen, "touro, semental", avéstico uxan, "touro / boi", *ukwsōr, "a mollada, a rosada" > latín uxor, "esposa". Entre os termos derivados deste tema que significan touro ou boi: galés ych, bretón ouhen, antigo islandés oxi, uxi, antigo inglés oxa, inglés ox, tocario B okso, etc. (Gamkrelidze e Ivanov: Indo-European and the Indo-Europeans. A Reconstruction and Historical Analysis of a Proto-Language and a Proto-Culture, 1995).

Seguindo a proposta etimolóxica de Bascuas, na nosa opinión o nome de Osoiro como segundo formante do microtopónimo Castrosoiro non sería aínda o antropónimo, senón un adxectivo que estaría a indicar que o antecastro do castro da Medorra estaba destinado a recinto gandeiro (Castrosoiro = "castro dos bois"). Como antropónimo xurdiría do vencello coa posesión e coidado do gando, significando probablemente "torero, boyero", e non "forte como un touro" (Bascuas, op. cit, punto 188.4).

domingo, 15 de octubre de 2023

Campo das Ratas (Narón) e Campo da Rata (A Coruña)

Como adiviñaredes, estes nomes de lugar non teñen nada que ver en xeral cos malditos roedores, tan omnipresentes no agro que difícilmente chamarían tanto a atención como para xerar un topónimo.

A única "rata" que aparece na nosa documentación medieval (bases de datos do CODOLGA e Corpus Xelmírez) é a forma feminina do participio de pasado do verbo latino reor, entre cuxas acepcións seleccionamos a de "determinar algo mediante cálculo" por ter a súa aplicación inmediata nos repartos de terras (herdanzas e outras formas de transmisións). A este sentido de parte alícuota, "(parcela) determinada, fixada mediante cálculo", é seguramente ó que aluden os topónimos Campo das Ratas (Narón) e Campo da Rata (A Coruña).

Antigo parcelario do Campo das Ratas en Narón, coas fincas ás que alude o topónimo Ratas.

O caso coruñés é algo máis complexo, xa que sabemos que as terras xunto da Torre de Hércules nomeadas como Campo da Rata foron obxecto dunha importante transmisión histórica no ano 991, pola que se doaron por parte do rei Bermudo II a Santiago de Compostela a torre do Faro, o seu comiso, a cidade non lonxe do Faro e unhas casiñas: "Adicimus etiam a parte maris Occeani Pinnam fabricatam ab antiquis hominibus Farum precantium, quod regibus semper fuit deditum vel nobis, ut a modo & deinceps sit parti Domine Jacobi Apostoli secundum illud, obtinuerunt comites de consensu avorum, & parentum nostrorum cum suo comiso quod de ipso Faro sumpsit exordium ab omni integritate post partem Beati Jacobi & secundum illud obtinuit Sanctus Dei Rudesindus Episcopus. Adicimus adhuc civitatem ab antiquis fabricatam per suos terminos non procul ab ipso Faro etiam & casatas ingenuatizas" (cito por José Cornide: Investigaciones sobre la fundación y fábrica de la llamada Torre de Hércules situada a la entrada del puerto de La Coruña, 1792).

Cecais a Rata do Campo da Rata coruñés aluda á parte cedida fixada na doazón medieval do século X.

Mais tamén, tendo en conta que a Torre de Hércules é construción romana, e que os militares romanos adoitaban dividirse as terras por rata parte (portione), proporcionalmente, non pode descartarse que a Rata de xunto á Torre de Hércules sexa un topónimo de orixe romano resultado dun reparto de terras ós veteranos: "militibus agros ex suis possessionibus pollicetur, quaterna in singulos jugera, et pro rata parte centurionibus evocatisque" (César, De Bello Civile, 1).

domingo, 15 de enero de 2023

Abellonciña e Ilicino, máis Serra dos Cabalos

Abellonciña é un cumio principal da Serra da Lastra. Máis concretamente o orónimo é resultado da amalgama ou apiñamento do nome orixinal, que tería sido "A Vella Enciña", e que se conserva no do parque natural adxacente chamado da Serra da Encina da Lastra, nome que pronto se ultracorrexirá como *Da Aciñeira da Lastra, e se non volo credes... esperade un tempiño.

Por suposto que a etimoloxía de Abellonciña como orónimo non ten nada que ver cos abellóns nin coas enciñas ou aciñeiras. Dado que nas Minutas Cartográficas do IGN tamén aparece como Abellanciña, deixo constancia expresa de que tampouco é semicastelanización dun *Abelaíña.

Como dixéramos no 2005 ("Hiendelaencina. Las encinas en la toponimia", Celtiberia.net) trátase dun caso de homonimia entre os derivados do latín ilex, "aciñeira", e os de elix, "sulco".

Simonet no seu Glosario de voces ibéricas e latinas usadas entre los mozárabes, na entrada lechna indicaba: "probablemente corrupción del latín elix, que se halla en Nebrija bajo sangradera de surco, cuyo plural elices traduce por surcos grandes para desaguar la tierra. Hállase este vocablo en Plinio, Festo y Columela, que en su libro II, cap. 8, escribe "sulcos aquarius quos nonnulli elices vocant". Y en un antiguo Glosario se lee: "Elices sulci in maribus per quos aquae eliciuntur". De elix, elicis, pudo formarse en Bajo Latín un vocablo elicina (contraído después en licina y lechna), como de ilex, ilicis, se formaron ilicina, elcina, alcina, etc.".

A etimoloxía de Abellonciña, aplicando o que dicía Simonet, lévanos ó campo da hidro-oronimia, pois o cordal é unha vertente de augas marcada polos "surcos grandes para desaguar la tierra" que son os regos. Mesmo o nome do monte Ilicino (Pico Sacro) vai ter a etimoloxía proposta por Simonet, mellor que a que o vencella coas enciñas. 

Sinalado co cursor, o cumio da Abellonciña da Serra da Lastra.

Aproveitando que estamos nesta zona diremos que o outro orónimo da serra veciña, Serra dos Cabalos, non estará probablemente motivado pola presenza destes animais, senón pola orografía, por ser estes picos caput vallis, os cabezos dos vales, frase latina que segundo amosou Montenegro Duque, evoluiu cara oronimia tipo Caballos ou Cabalos (por reetimoloxización popular), Caboalles, ou Covallos: Sierra de Caballos (Teruel), Cabeza del Caballo (Salamanca), "mons Cauallus prope riuulum Haue" (ano 873 - Cartulario de Guimarães). Sempre atenderemos, claro está, na interpretación do topónimo, ó contexto no que se atopa o nome de lugar, e nestes casos a orografía é soberana.

Puerto de Ancares, Puerto de Leitariegos (e baixo el Caballes Alto e Caballes Baxo - actuais Caboalles), Puerto de Somiedo e Puerto de Ventana, ano 1767 (Antonio Sanjurjo Montenegro: Diccionario geográfico de Tomás López: León, px. 819 do visor.

sábado, 23 de julio de 2022

Vao da Denociña - Vilariño de Chacín (Mazaricos)

Fervenza de Santa Leocadia en Vilariño de Chacín, río do Vao da Denociña.
(C) Andregoto Galíndez, 2022.

Aínda que o termo denociña / denonciña / donosiña / donicela / doniña ("señorita"), cós característicos sufixos diminutivos agarimosos, está moi arraigado no noso país para referirse ó mamífero mustela nivalis, pensamos que non só se aplicou a el. O hábitat desta fervenza, un pequeno paraíso amazónico, non é propio do mustélido, e si das libélulas da suborde odonata.

No artigo de Romay, Cordero-Rivera, Romeo et al., "Nomes galegos para as libélulas (orde Odonata) da Península Ibérica" (Chioglosa, 2011), de feito amósase que un deles, donceliña, é o nome có que se designa, cando menos, ás libélulas do xénero Coenagrion. Delusiña é o nome do vagalume no Grove.

Coenagrion pulchellum ou donceliña fermosa. (C) Wikipedia.

Os derivados do latín domina, "señora", aplicáronse con frecuencia a estes belísimos insectos: por exemplo a Calopteryx Virgo (gaiteiriño) que vimos na fervenza é chamada Beautiful Demoiselle / Damselfly en inglés e doumaiselo / damaiselo / damizele en francés. Estas designacións entran dentro do mecanismo do tabú polo que se evita chamar polo seu nome ós animais que se teme ou que, dalgunha forma, se consideran máxicos (serán as libeliñas as nosas fadas?).

Supoñemos, pois, que o nome de donceliña / denociña, etc. foi usado amplamente para referirse a outros xéneros de libélulas, como á Calopteryx que atopamos no Vao da Denociña.

Calopteryx Virgo ou gaiteiriño azul. Cecais sexa a Denociña ou Señorita que deu nome o río do Vao da Denociña; imaxe capturada na fervenza de Santa Leocadia. (C) Andregoto Galíndez, 2022.

Parece ser que o gaiteriño azul é unha especie estenoica, que só vive e se reproduce nun ámbito ecolóxico moi estable e limpo, de aí o senso de "estreito" (stenos), polo que a súa presenza continuada nun mesmo lugar xustificaría o nome do río e, ó tempo, polas condicións ambientais anteditas, o nome de Vao da Denociña funcionaría como bioindicador dun ambente moi puro e augas oligotróficas.

sábado, 30 de octubre de 2021

Vella Morta: a vaca como demiurgo creador da paisaxe

Explica Fernando Cabeza Quiles que un enigmático hidrónimo de Carballo, A Vella Morta, ten que aludir dalgunha forma á antiga divindade prehistórica que sobreviviu no noso folklore, e que era dona das forzas da natureza e o clima. Segundo el, polo tanto, o latín vetula tería evoluído a vella como anciá, e gañado unha acepción de Vella como deusa nai, divindade ancestral.

O mesmo autor, a propósito doutra Vella Morta en Rececinde (Coristanco), en falando das características deste lugar especialmente enchoupado, refire que unha informante díxolle que fai anos desaparecera alí unha vaca, engulida polo tremedal.

A partires destes dous casos nos que o topónimo Vella Morta dá nome a un curso fluvial e a un terreo anegado, pasa a xustificalo como hidrónimo mediante unha posible conexión con antigas divindades (Vellas) acuáticas pagás (v. Toponimia de Galicia, 2008, px. 631-632).

O certo é que no relato fornecido por Carmen Pardiño Rial, a informante de Cabeza Quiles, ven a chave, en forma de dindsenchas, da etimoloxía do topónimo, que na nosa opinión remite seguramente ó latín vitula, "tenreira, vaca xove, xovenca, cuxa", e non a vetula, "muller anciá". Nesta liña evolutiva temos documentación medieval que garante a proposta: "vaca vitulata" (ano 953 - Celanova) é orixe da forma, hoxe en desuso, vaca vellada = "que ten un tenreiro".

Entón, que capacidade teñen as vacas de motivar nomes de lugar, amáis da esperable microtoponimia de gandeiría? Lembremos que na Irlanda a vaca ten no folklore conservado pola tradición oral unha función de demiurgo que crea e ordena o mundo, como se recolle por exemplo no conto de Mary Fitzgerald de Bantry ("A Mermaid", Base de datos Nacional do Folklore de Irlanda, duchas.ie, School Collection, 1930): "hai moitos lugares da Irlanda que levan nomes motivados polas vacas, e a seguinte historia explica por que". Despois deste intrigante comezo a señora Fitzgerald relata como unha mermaid ou sereíña xurdiu do mar na costa oeste, coa promesa de traer tres vacas, o que se cumpriu ó ano seguinte. Foi entón cando chegaron do mar unha vaca branca, outra moura e outra rubia, que colleron tres camiños diferentes: a moura foi para ó sur do país, a rubia ó norte e a branca ó centro. A informante finaliza así o seu relato: "neste distrito hai un lago chamado Lough Bó Finne [Lago da Vaca Branca], o que proba que a vaca branca pasou por aquí".

A motivación onomástica ven sendo, polo tanto, a mesma nos dous países. Temos nambos o recurso ó mito fundacional da vaca como demiurgo, que crea e ordea un territorio ó que, ó mesmo tempo, dá nome. É moi probable porén que outros topónimos deste tipo se refiran á esta vaca mítica ou vella (vitula), e non á Vella como anciá divindade pagá (vetula).

Así por exemplo, atopamos no límite entre a parroquia de Celas (Culleredo) e Meirama (Cerceda) na demarcación fornecida polo Catastro de Ensenada relativa á parroquia de Celas, o fito chamado Cagalleira da Vella, nome que non semella oportuno vencellar á divindade pagá ancestral (antiga deusa nai), e si á vella < vitula, a vaca que dá forma ó territorio e faino habitable, porque seguramente o penedo semellaría unha bosta xigantesca.

Outra Vella Morta atópase ó pé da pedrafita de Sobrepiñeiro (Tabeaio - Carral), un marco importantísimo que sinala un trifinium parroquial e que está chantado nunha divisoria de augas secundaria (camiño real ou francés) que tamén é lindeiro territorial. Aquí, o topónimo Vella Morta amósase gardando estreita relación có camiño / divisoria de augas / límite que configura a paisaxe.

Pedrafita de Sobrepiñeiro ou da Fonte das Meigas (Tabeaio - Carral), descrita por primeira vez por X. Lois Villar Hermidas (na fotografía, xunto á pedrafita) na súa monografía San Martiño de Tabeaio, ed. Concello de Carral, 2000. (C) Dolores González de la Peña, 2021.

Ubicación da Vella Morta ó pé da pedrafita de Sobrepiñeiro, ou da Fonte das Meigas.

Lembramos, por ser moi pertinente, o estudo que ten adicado Marcial Tenreiro Bermúdez ó motivo do sacrificio fundacional no que intervén como víctima propiciatoria un bóvido ("Sobre ciertos sacrificios fundacionales y de delimitación, y sus paralelos históricos y etnográficos", Anuario Brigantino, 2007). Así pois, ben sexa que o topónimo Vella Morta faga alusión a unha destas vacas míticas que poboaron o noso país e deron nome ó territorio, como na Irlanda, ou sexa lembranza do sacrificio ritual fundacional dun bóvido có que se percorrían os lindeiros antes de darlle morte, dos estudados polo profesor Tenreiro (como podería ser tambén Boimorto), o que si podemos dar por seguro é que o topónimo nestes casos non está a aludir a ningunha muller anciá ou deusa nai anterga falecida súbitamente no lugar.

Recuperar mediante a toponimia e o folklore un demiurgo animal de orixe prehistórica, non impide seguir a considerar á Vella como deusa nai creadora do mundo, pois seguramente esta última non é outra cousa que unha versión antropomorfa da divindade animal. Na lenda de María Mighez, que amablemente me indica Paulo Martínez Lema e que fora recollida por Carlos Solla no seu Almanaque de Encantos. Mitoloxía da terra de Cerdedo (2005), a vella fundadora da aldea aparécese sempre en compañia dunha vaca: "A pantasma, campesiña enloitada, alinda unha vaca rubia, almalla, galleira, ateigadiña de ubre" (Galicia Encantada).

sábado, 4 de septiembre de 2021

Castro da Enxámea (Pazos - San Martiño de Rodís - Cerceda)


Completamente agrarizado xa, máis aínda perceptible na estrutura do parcelario e fácilmente identificable pola microtoponimia das leiras, temos moi pretiño de Pazos (San Martiño de Rodís) un castro non catalogado que poderiamos chamar da Enxámea. A estrutura do espazo castrexo configúrase dende un acceso (Portela) e un camiño perimetral (O Carril); no seu interior atopamos o recinto habitacional principal (Croa) e o antecastro (Enxámea).

Tiñan os castrexos unha forma de organización política semellante á das abellas? É moi curioso que un dos dous recintos habitacionais leve o nome de Enxámea, do latín examinem: "muchedumbre de abejas con su reina, que salen a formar una colonia", "muchedumbre de personas o animales juntos" (1). Pensamos que non é pola existencia de colmeas no lugar que o castro leve o nome de Enxámea, senón que se empregou metafóricamente por ter sido un lugar de habitación onde se convivía de forma apiñada e colaborativa, semellante á da estes insectos sociais, cecáis gobernados por un chefe.

Paralelamente, a paisaxe pacega neolítica (Pazos) coa que se iniciou a antropización do territorio ten deixado unha testemuña na microtoponimia da zona nos nomes de Casas Vellas e Monte dos Pallotes, seguramente redundantes, e motivados pola existencia de abrigos, cabanas dos pastores (os palatios indoeuropeos do profesor Moralejo), chozos ou pallozas como as que están a aparecer na parroquia de San Martiño de Rodís. Neste sentido, vencellamos a etimoloxía de Pazo < indoeuropeo palatiom, "aprisco neolítico para o gando, curro", cos termos galegos pallote e palloza, que xurdirían do mesmo étimo, como o búlgaro medieval e moderno polatipoljati que apuntara Best no seu estudo (2). As pallozas / pallotes non serían, pois, pervivencia das casas castrexas, senón das vivendas absidadas dos pastores neolíticos (palatios). 



(1) Lexicón etimológico y semántico del latín, Segura Munguía, 2014.
(2) “Comparative Indo-European Linguistics and Archaeology: towards a Historical Integration”, JIES, 1989, px. 335-340. Base da que partiu Moralejo para elaborar o seu: "Arco(s), Busto(s), Pazo(s) ¿toponimia de ganadería?" (As Tebras Alumeadas, 2005).

domingo, 18 de octubre de 2020

A Golpa (Cariño)

A Golpa neste caso non ten que ver, como é afirmado sen deterse a comprobar a adecuación do topónimo á orografía, coa raposa (latín vulpem > golpe). Nomea unha zona escarpada de difícil acceso que conflúe nunha garganta visible na fotografía aérea do Vóo Americán de 1956-57, xunto co conxunto de cerrados circulares dos que xa tiñamos falado (seguindo a tipoloxía de Abel Bouhier).

Entón, cumpre tirar en parte da interpretación de Martín Sevilla, que estuda os orónimos asturiáns gulipa e gulipu ("Las voces gulipa, gulipu, en el Occidente asturiano", en Corona Spicea: in memoriam de Cristóbal Rodríguez Alonso, 1999). Gulipu, segundo o devandito autor, na zona de Somiedo é un "lugar de difícil acceso; sendero entre rocas de paso difícil y peligroso; precipio", así mesmo, gulipa, "valle estrecho y pendiente". Para nós, o asturián gulipa viría da base onomatopeica *gulp, "tragar, gorxa, grolo", cun i epentético de soporte do ele en posición final de sílaba, o que tería provocado un desprazamento acentual: galego Golpa / asturián gulipa. Non obstante, Martín Sevilla funda a súa análise na comparación có holandés medio clippe e o antigo saxón e baixo alemán klif, "altura escarpada", que tambén resulta apropiada, remitindo a súa presenza no noroeste ó estabelecemento dos colonos suevos na Alta Idade Media.

No Dicionário Estraviz recóllese unha das acepcións de golpe como "pequena porção de líquido que se bebe de uma só vez. Golo", no sentido de tragar (trago, grolo) que vimos de examinar. Esta e algunhas outras acepcións do Estraviz (v.gr. "acontecimento inesperado, funesto e desgraçado") non poden vir do latín colaphus, "bofetón", senón da base proposta *gulp-, que desenvolve por deriva semántica unha gran cantidade de acepcións: gorxa > paso estreito > dificultade.

Suxerimos polo tanto revisar coidadosamente a toponimia relacionada, tipo Golpe(s), Golpelleira, etc. para discernir se son zootopónimos (latín vulpem) ou orónimos (onomatopea *gulp).

A localización na Golpa de Cariño dos conxuntos de cerrados circulares de aspecto laberíntico podería conectar co sentido da base proposta *gulp, "paso estreito e difícil", cecáis aludindo ós curros que se artellan semellando formar unha trampa para as bestas ou o gando.

miércoles, 19 de agosto de 2020

Cervicol: un castro en negativo. Castros en As Pontes

"et venit per illa serra de Cervicollo dividens inter Lamacengos [Labacengos] et Ortigaria finiturque in litore maris"

Cervicol (Somede - As Pontes), tal e como se menciona no Liber Fidei de Braga (ano 572) ó citar os límites do condado de Montenegro, ten pinta de ser un composto baixolatino de cervicem e collum, nun símil topográfico que alude á parte máis elevada dun monte como se se tratara da parte posterior do pescozo dun cuadrúpedo, a cruz. Ou sexa que, en principio, poderiamos descartar que o orónimo sexa un zootopónimo derivado de cervo.

Ademais, en Cervicol atopamos unha extraña construcción terrena, o que podería ser unha especie de castro invertido ou en negativo, cunha croa / cunca / cova hemiesférica excavada por baixo do nivel do chan, mentras que o parapeito queda a rentes do chan: lógrase de modo natural sen necesidade de aumentar a súa altura mediante a formación de terrapléns, como é o máis habitual na construcción dos recintos de voluminosos aneis de terra da Idade do Ferro.



Desde o noso punto de vista estamos ante unha técnica construtiva de camuflaxe, xa que as defensas non destacan do entorno; son unha parte natural do mesmo. Cecais, o sistema, ou a idea, xurde tambén da necesidade de minimizar o impacto ecolóxico na paisaxe, posto que a zona que ocuparía o anel das murallas perimetrais de terra dos castros máis correntes é, deste outro xeito, completamente aproveitable para os usos agrogandeiros propios da Idade do Ferro. A continuidade formal entre o parcelario do monte e o que rodea o Castro de Cervicol é perceptible na fotografía aérea do Vóo Americán de 1956-57 na esquina superior esquerda.

Castro, mina, cráter (dun meteorito)?


Grazas a Xosé María Ferro Formoso, de As Pontes, temos a seguridade de que no lugar de Cervicol houbo un castro exactamente na parcela que ocupa a singular cunca hemiesférica e o anel de terra a rentes do chan que acabamos de describir. O investigador local ven de atopar o nome de Castro na parcela 14; pasounos desapercibido por non estar na capa da información catastral, senon agochado nas fichas do parcelario, ás que se accede pinchando sobre o correspondente código numérico na fiestra que se abre cando pinchamos sobre cada unha das parcelas. Así, por exemplo, imos atopando que a 22 leva o nome de Capilla (pola capeliña da Virxe das Neves), e a 19 o de Hermida.



Nome da parcela onde se atopa o Castro de Cervicol, según información fornecida por Xosé María Ferro Formoso. Fonte: Visor PBA da Xunta de Galicia.

Neste contexto, xa irrevocablemente castrexo grazas á contribución de Xosé María, a existencia da capeliña de Nosa Señora das Neves cobra merecida relevancia. Seguramente a súa fundación débese á continuidade simbólica do lugar, referente para a poboación desde, cando menos, a Idade do Ferro; feito ben coñecido e que se ven chamando "cristianización de lugares de culto pagáns".

O Castro do Barral


Tamén nas Pontes de García Rodríguez, doutro lado do Camiño Real a Ortigueira, e fronte por fronte do Castro de Cervicol, atopamos un castro no lugar do Barral. Sitúase nun outeiro, e a súa tipoloxía é de pequenos bancais ou aterrazamentos en estrutura anular; fáltalle unha porción polo oeste, debido ós traballos agrícolas. A toponimia do seu entorno, Barral e Barreiro, se vencella co tema posiblemente preindoeuropeo *BARR-, "defensa", tratado na entrada As Barreiras - Vimianzo. A súa localización permite ir reconstruíndo a paisaxe do Ferro nas Pontes, que parece vertebrada, como a dos túmulos neolíticos, polo antigo eixe de comunicacións do Camiño dos Arrieiros estudado por don Federico Maciñeira e Pardo de Lama.

Castros - Sucadio



Localizamos outro castro en As Pontes ó noroeste de Sucadio, indicado polo nome da parcela 482 sita na Serra de Cabanas. Non hai tal baleiro de recintos da Idade do Ferro no territorio das Montañas Setentrionais; acontece que non está ben prospectado.

Castros das Casas Ermas - Aparral


O antigo Camiño Real de Betanzos a Viveiro pasaba baixo os Castros das Casas Ermas ou de Palvelo, no Aparral, segundo a información recollida na minuta cartográfica do IGN.

O microtopónimo Castros de Palvelo aparece na información das fichas das parcelas ó leste da parcela chamada Castros, que na fotografía do Vóo Americán de 1956-57 semella unha croa.

O contexto megalítico (mámoa da Cruz do Forno) e viario suxire unha datación moi antiga para os Castros de Palvelo, xa moi esvaídos.


miércoles, 12 de agosto de 2020

Aro, Arecho, Araño, Arañuelo

Field names derivados cecais dunha base indoeuropea, ou do latín aruum, "campo de labor", baixo o Mesón de Roade (Sobrado dos Monxes). (C) Visor PBA da Xunta de Galicia.

Chaman a atención os derivados Arecho, cun sentido diminutivo despectivo, e Araño, en composición coa preposición de, Daraño. Este último lévanos a propor que o topónimo da comarca extremeña de Campo Arañuelo (Navalmoral de la Mata, Cáceres) é redundante, pois nel atopamos dúas palabras que significan o mesmo, Campo e Arañuelo < ar-ane-olum, procedente do latín aruum mediante dous morfemas derivativos.

Fernando Cabeza Quiles, na súa obra Toponimia de Galicia (Xerais, 2008, pxs. 40-41), inclúe o galego aramio como voz afín á de aranio > Araño (Rianxo), e faina sinónimo de agra; conclúe afirmando que "estas palabras e o topónimo Araño descenden, en primeira instancia, da raíz celta *ar, 'arar, cultivar'". Nós coidamos que é certo que en primeira instancia é unha raíz celta (ou anterior), máis latina en segunda. A vella disposición dos campos de cultivo ou aruos en aneis ou bancais en aneis ó redor dos castros podería ter sido a orixe da acepción secundaria "terreos ou dominio ó redor dun asentamento". Se ben, o certo é que a orientación circular non é obligatoria na disposición dos aros, como pode observarse na fotografía aérea dos do Mesón de Roade.

As formas con consonantización do wau, aruum > Arbo, atópanse na nosa toponimia nalgún caso amosando que foron totalmente intercambiables cos derivados do latín agrum: así na documentación medieval recollida para o lugar de Agrosagro (Carboentes - Rodeiro, Pontevedra), Arvoresagro, Arbosagro, Arvosagro, por Romaní Martínez e Otero Piñeyro Maseda (CUADERNOS DE ESTUDIOS GALLEGOS, Tomo L, Fascículo 116, 2003, px. 69).

lunes, 13 de julio de 2020

A cazadora-pastora mesolítica do Chan do Lindeiro (O Cebreiro)

Fai uns 9.300 anos unha muller caeu na dolina do Sumio do Chan do Lindeiro (Fonteboa, Pedrafita do Cebreiro). Na exploración da cavidade kárstica atopáronse xunto ós seus restos, os de tres uros. Tras a analítica de radiocarbono, que deu unha mesma cronoloxía para todos eles, o accidente sufrido pola muller e os tres uros vense inscribindo no marco dun incipiente pastoralismo itinerante que tería comezado no mesolítico (J.R. Vidal Romaní, A. Grandal d'Anglade e M. Vaqueiro Rodríguez, "El mundo de una mujer llamada Elba hace 9.300 años", Cadernos do Laboratorio Xeolóxico de Laxe, 2017). Os autores tambén chaman a atención sobre o feito de que a ruta que seguían a muller e a súa manda ía sobre un camiño de travesía entre vales que aínda continúa a funcionar case 10.000 anos despois. Temos xa, polo tanto, importantes evidencias de que os camiños tradicionais de Galicia xurden na prehistoria pola necesidade de seguir o gando nos seus desprazamentos estacionais, primeiro como cazadoras, logo como proto-pegureiras.

Costa crer que unha muller de pouco máis de 1,50 metros de estatura pastorease uros de 1,80 na cruz con cornos de 2 metros de longo, pero así foi. Co gando non é tan importante a forza como saberse a dona dos animais, e que eles o saiban, é unha cuestión de actitude.

Máis neste caso non só se mantivo no tempo o camiño que seguiú Elba, do que falan estes investigadores, tambén a toponimia dá soporte á hipótese presentada por eles: Lindeiro e Cebreiro, aínda que modificados no seu aspecto formal (cara significante) gardan o seu significado desde fai 10.000 anos.

O lugar do accidente foi O Chan do Lindeiro. Aquí recurrimos ó asturiano para evidenciar que efectivamente a muller atopada na cavidade cos tres uros era unha cazadora-pastora ou allendadora que levaba ou seguía o seu gando a pacer polos camiños, e que o tal Lindeiro xa era un lindeiro fai 10.000 anos:

Allendar: conducir el ganado al pasto; apacentar el ganado; vigilar las vacas en los prados; cuidar del ganado bovino cuando anda suelto; llevar a pacer el ganado por las orillas de las heredades o caminos (DGLA).

Allendador: que vigila las vacas; que se dedica a mantener los ganados pastando dentro de una parcela determinada sin que se pasen a otra (DGLA).

Llinde: Sitio donde se llenda, allinda / allenda o apacienta el ganado (DGLA).

O seu gando eran uros. E digo eu: que outra especie podería ter sido, nun territorio chamado O Cebreiro? O nome de lugar, como xa explicamos noutra ocasión, ven motivado polo nome de "cebros" que se lles daba ós "bois ariscos" (uros) segundo deixou anotado o Padre Sarmiento en 1761.

Antiga microtoponimia de gandeiría preservada na zona: en Veiga de Forcas, Bedredo e Bustelo, sendo o primeiro, probablemente, un derivado de vitulum, tenreiro.


jueves, 27 de junio de 2019

A Pulga

"Pro illa mamua de Pulgam et per Petra Erecta" (Dozón, año 1133).

Alude a una (strata, via o vereda) publica, las cuales solían discurrir entre campos de mámoas. 

En la base de datos del CODOLGA también encontramos el estadio con pérdida de la bilabial en posición implosiva en la ocurrencia "caminum pulicum" (Ourense, 1254).

Así, Portopulgo en Guitiriz será un puerto o paso perteneciente a un antiguo camino público (camino real), y las Fontes Pulga o da Pulga (Ames, Tomiño, Muros), fuentes de uso público o situadas junto a vías públicas.

viernes, 21 de junio de 2019

Coto dos Tarbos - *Tarbucelum

Tras Pena Moura (Sobrado), el Coto dos Tarbos y el lugar de Tarbos. (C) Visor PBA de la Xunta.

Coto dos Tarbos es la versión híbrida celto-romance del topónimo Tarbucelum; prueba de que los compuestos con -*okelo indicaban alturas o elevaciones (Prósper, Lenguas y religiones prerromanas del occidente de la Península Ibérica, 2002, pg. 108).

En lo que respecta a Tarbos, se trata sin duda de una palabra de origen celta que aparece en la epigrafía de Gallaecia y se conserva como fósil toponímico en el territorio de Sobrado: CASTELLVM TARBV (Chaves), MARTE TARBVCELI (Braga). Prósper considera que a partir del epíteto de Marte no puede deducirse que Tarbvceli sea un topónimo, ya que en este supuesto debería aparecer como Tarbvcelensi, aunque no descarta que la forma Tarbvceli esté apocopada. En la obra citada trata de la metátesis *tauro - tarbo y apunta que nada impide considerar que "el elemento tauro- es la conocida palabra que, con el significado de «monte» (originalmente «chichón, inflamación, turgencia», de IE *t(e)uH-, como lat. tumor), da nombre a cierto número de cumbres, como el Tauro siciliano" (op. cit. pg. 114). Por otra parte, el celta galo tarvos, el irlandés tarb, y el galés tarw son formas metatizadas del indoeuropeo arcaico *tauro, y designan al toro. Difícil cuestión dilucidar si el topónimo Coto dos Tarbos se refiere a un coto donde había, quizá, boves primigenios o montículos, mámoas, pequeñas elevaciones del terreno, de la base IE *t(e)uH- que sugiere Prósper.

viernes, 22 de marzo de 2019

Penagache

Según Higinio Martíns el orónimo Penagache "vem do latim vulgar *Pinna Cattuli “Pena do Cachorro”" (As Tribos Calaicas, pg. 148). No sé si en el sentido metafórico de cachorro que define el autor como joven héroe céltico, tipo Cú Chulainn, o bien en el más prosaico referido a un felino, un simple gato, o tal vez incluso a un lince, loberno o lobo cerval. En este último sentido, Penagache pertenecería al mismo tipo de zootopónimos que O Furado do Loberno (A Capelada).

No carece de interés la propuesta del autor, pues en la penichaira entre Castro Laboreiro y Penagache se encuentra una gran concentración de túmulos megalíticos. En Irlanda se construyó una mitología articulada en torno a estos monumentos, considerados como sepulturas de antiguos héroes, y algo semejante pudo haber sucedido aquí.

Dolmen de A Mota Grande en la branda entre Castro Laboreiro y Penagache.
(C) Dolores González de la Peña, 2009.

Existe algún antecedente en la propuesta de Martíns. En esta línea tenemos el topónimo portugués Penagate: "et inde per suos terminos usque ad cautum de Penagati quod protenditur per rivulum de Feveros" (año 1133, fuente: CODOLGA). La ocurrencia apunta también a un compuesto del céltico pen, "cabeza", más el genitivo latino catti, "del gato, del cachorro". Para Almeida Fernandes Penagate está "bem claro, a "pen(n)a de um Cattus" (1).  La diferencia con el caso de Penagache es que en el nuestro parece necesario partir de una forma en diminutivo *Penna Cattuli para explicar el resultado con africada palatal, aunque no habría problema tampoco en considerar una africación espontánea de [t] por influencia de la vocal palatal siguiente: *Penna Gatti > Penagache.

Creemos que Higinio Martíns estaba en lo cierto al suponer la relación de Penagache con los gatos (o los jóvenes héroes celtas), ya que inmediato a Penagache se encuentra el microtopónimo O Salto do Gato, en directa relación con el cattuli o cachorro / gatito de Penagache. Prueba irrefutable del común origen de ambos en el latín cattum.

A Portela do Pau, O Salto do Gato y Penagache. (C) Visor PBA de la Xunta de Galicia.

Una conexión hidronímica del Gato, y concretamente de su Salto, nos la descubre Rizos Jiménez en su tesis sobre la Toponimia de la Baja Ribagorza occidental: "Salto del Gato. Posiblemente aluda a que por allí saltó un gato, sin duda un gato montés o lince [...]. Si observamos allí las curvas de nivel, veremos que hay tres curvas que vienen del sur que se solapan precisamente en el Barranco Fondo, y de ahí sube sólo una. Esto indica que ahí hubo un importante salto de agua [...]. Con esto quiero decir que ese Gato tal vez remonte a CAPTUM, "captación de agua" (pg. 214-215). Sus observaciones se ajustan a la orografía de nuestro Salto do Gato, junto a un pequeño arroyo que se estanca en una laguna en A Portela do Pau y que, al continuar su descenso, forma el río de A Corga do Salto do Gato.

(1) Toponímia portuguesa, Arouca, 1999, pg. 468. En cambio, para Penagache dice que "só pode explicar-se por "Pen(n)a Casti", de um Castus", antropónimo. Una de las dificultades etimológicas del topónimo  Penagache estriba en justificar el origen del sonido africado [ch].

miércoles, 4 de julio de 2018

Dos talasónimos recuperados en la desembocadura del Eume

Cualquier día de estos tengo que dedicar una entrada al nombre del río Eume, que creo de origen preindoeuropeo, emparentado con el hidrónimo vasco Urumea, y con el Umeälven de los saami (Laponia), y por supuesto, con nuestro Umia. No parece posible defender que el nombre de nuestro río sea de origen bretón, como sostiene Víctor Alonso Troncoso en su estudio "El relato eumés de las tres fuentes hermanas: ¿un antiguo mito fluvial?", Anuario Brigantino, 2016. Según este autor, y da la impresión de que se basa en un trabajo del profesor J.J. Moralejo que cita entre paréntesis, los nombres del Eume, Sor, Landro y Masma pudieron haber sido traídos por los colonos bretones que se asentaron en el norte de Galicia y oeste de Asturias en el s. V d.C. Moralejo nunca afirmó tal cosa en su "Hidronimia prerromana de Gallaecia", Onomástica Galega II, ed. Kremer, 2013.

Recuperamos con su ubicacion original dos talasónimos de la desembocadura del Eume en el mar: el Areal das Croas en medio de la foz (nº 16 del dibujo) y el Areal das Vacas al final del puente, en el lado de Cabanas (nº 9 del dibujo), zona de la actual rotonda.


(C) Juan Valentín García, capellán de Pontedeume, 1798, para el Diccionario Geográfico de Tomás López, provincia de A Coruña. BNE MSS/7297, folio 260.

En el primer caso, y a pesar de lo interesante que sería el microtopónimo As Croas como indicativo de un castro sumergido (una de las legendarias ciudades asolagadas de las Rías Altas) del que sólo son visibles sus croas o partes más elevadas, que emergen del mar, finalmente nos inclinamos por el sentido metafórico de croa, "elevación", en alusión al bajío arenoso que queda al descubierto con marea baja (1), rechazando por casi inviable que haya habido un asentamiento castreño en medio de la desembocadura del Eume. Aunque quedaría precioso, como un Mont Saint-Michel bretón, pero para eso ya tenemos a nuestro San Miguel de Breamo, tal vez de origen bretón (si seguimos la idea de V. Alonso Troncoso).

Vítor Garabana, en el grupo de trabajo Toponìmia da Gallaecia (Facebook), me informa amablemente de que As Croas son dos, A Grande y A Pequena, ya geolocalizadas en la web Nomes na Costa Ártabra. Microtoponìmia da costa (talasonìmia). En su artículo "Os talasónimos da costa Ártabra. Colleitas de nomes mediante entrevistas ás xentes do mar" (Madrygal, 2014, 17), habla de "brañas y croas no interior das rías", lo que sugiere la aplicación de descriptores terrestres a accidentes marinos, por similitud. Aunque cabe la posibilidad de que esas brañas y croas, hoy en el interior de algunas rías, hubiesen sido tierras interiores asolagadas.

Por su parte, el Areal das Vacas podría venir motivado por la existencia de vacas mariñas, término que según Carme Ríos Panisse, Nomenclatura de la flora y fauna marítimas de Galicia II (1983), en Pontedeume y Ares tiene el significado de morsa, y en Sada, además, el de foca. Por lo tanto podríamos estar ante un vestigio fosilizado como microtopónimo de la existencia pretérita de estos mamíferos marinos en la ría. La misma autora también recoge vaca con el significado de buey (marisco), pero no en la ría de Ares.

(1) Dicionário, Estraviz, sub croa.



sábado, 30 de junio de 2018

Guisande / Guisando

Una de las cartas, publicadas hace poco, cruzadas entre Isidoro Millán González-Pardo (Conde de Quirós) y Antonio Blanco Freijeiro (pronúnciese con jota gallega = "xe") muestra la colaboración multidisciplinar entre filológos e historiadores, así como la relevancia de un buen estudio toponímico, que en este caso descubre la motivación del topónimo Guisando, de origen germano, en las esculturas zoomorfas prerromanas de los toros. Así pues, Guisando (Ávila), como Ponte do Porco (Miño, A Coruña) o Villardiegua de la Ribera (Zamora), es un topónimo motivado por la existencia de esculturas zoomorfas prerromanas.

"Compostela
1.VII.83

Querido Antonio:

Luzón me transmitió el otro día, con noticias tuyas, por las que nos interesamos con el cariño y la amistad de siempre, el deseo de ser informado, según le dijiste, respecto a la etimología de GUISANDO.

Es, como verás, la misma voz que nuestro GUISANDE, topónimo o apellido (vgr. el de los Sánchez-Guisande, de aquí, familia a la que pertenece Fernanda, la mujer de Gonzalo Torrente). La xerocopia de Piel, que te incluyo, te precisará y ampliará los datos.

El GUISANDO de los Toros (de) es, pues, una albarda goda sobre otra albarda latina, queriendo nombrar, y clasificando mal, a tus verracos. Presumo de que los romano-hispanos llamaban ya Los Toros al lugar y los muchos godos asentados en esta comarca de Castilla los tradujeron como * wisandō “de los bisontes”, en genitivo de plural gótico. (Nuestro GUISANDE remonta a genitivos de posesión singular). El topónimo, pues, en el sitio de Ávila se relaciona con los animales efigiados, que les llamaron la atención, y no con un posesor de aquel despoblado" (Carta de Isidoro Millán a Antonio Blanco Freijeiro, publicada en Cadernos Ramón Piñeiro, XXX, 2014).

Verracos prerromanos de San Pantaleón de Cabanas (Ourol, Lugo) y de Ponte da Ferrería (Narahío, A Coruña). Son similares a los que se encontraban en Ponte do Porco (Miño, A Coruña) y en A Ponte de Xubia (Narón, A Coruña). Algo más pequeños que el oso y el jabalí de Pontedeume.
(C) Dolores González de la Peña, 2006.


Mula de Villardiegua de la Ribera (Zamora). (C) Dolores González de la Peña, 2007.

sábado, 16 de junio de 2018

Pitas do monte en Navia de Suarna, linces en A Capelada

Parece ser que el último avistamiento de un urogallo en Galicia data de 2003. Fue una hembra de pita do monte fotografiada por el biólogo Jorge Layna en Os Ancares. El ave está oficialmente extinta en nuestro país, y no hay intención por parte de las autoridades de participar en proyectos de repoblación, como el Life, al que no nos sumamos en 2013 debido a los "recortes". Sin embargo, una cosa es la extinción oficial y otra la real:  en 2017, bajando del Alto do Restelo a Navia de Suarna (zona de Veiga de Lastres), yo misma vi otra hembra, inconfundible por su plumaje críptico, que imita a la perfección el patrón de luces y sombras que se proyecta en el terreno al filtrarse la luz del sol entre las ramas de los árboles. Era como la que fotografió Layna:

(C) Jorge Layna, 2003.

Así que cualquier día de estos lo mismo algún vecino de San Román de Montoxo se encuentra cara a cara con un loberno subido a un árbol: un lince boreal (1), especie otrora frecuente en A Capelada, según testimonio de 1799 ofrecido por Juan Ballina al geógrafo Tomás López, para su Diccionario Geográfico de España: La Coruña y Lugo MSS/7297, pg. 362 del visor de documentos.

Pasamos a transcribirlo: "produce este monte tantos animales fieros, como son: lobos, jabalíes, corzos, lovernos, zorros y otros".


El animal ha dejado su huella en la toponimia de la zona, O Furado do Loberno, microtopónimo que estudia el profesor Porto Dapena en su Diccionario toponímico do Concello e Ría de Cedeira, remitiéndonos al clásico estudio del Padre Sarmiento sobre este animal. El autor, siguiendo a Corominas-Pascual, se inclina a considerar que el sustantivo es de origen céltico, *louerno.

Resulta muy interesante también la documentación que se recoge en el blog Ao noroeste do Noroeste, en la entrada Do loberno (e as súas paisaxes), donde se menciona el "Informe Ballina" de 1799 como último testimonio de la existencia del lince en A Capelada; fue descubierto por Rafael Usero, cronista de la villa de Cedeira, en la BNE. La fuente de Usero es la que acabamos de proporcionar, los materiales de Juan Ballina, corresponsal de Tomás López en Cedeira, para el proyecto del Diccionario Geográfico de España.

No comparto, no obstante, la hipótesis que he visto en varios blogs de que el topónimo Queixa, como en Chandrexa de Queixa (Ourense), esté motivado por el nombre que recibe el lince en esta zona. La acepción de queixa como lince no está recogida en ningún diccionario de gallego, y parece más probable que el topónimo provenga del latín capsa, "caja", como sostiene Cabeza Quiles (v. Quaessia en el Du Cange). Para este autor, en un sentido orográfico relativo a un terreno encajonado. Tambien sería posible aventurar la existencia de trampas de caza, hoyos excavados en la tierra a modo de cajas. Así, la toponimia Queixa integraría el conjunto de nombres de lugar indicadores de actividad cinegética, junto con Armada, Trapa, etc.

(1) Como demuestra el estudio "Ancient DNA reveals past existence of Eurasian lynx in Spain", R. Rodríguez‐Varela, N. García, C. Nores, D. Álvarez-Lao, R. Barnett, J. L. Arsuaga y C. Valdiosera publicado en el Journal of Zoology en 2015: "These results confirm the presence of Eurasian lynx in northern Iberia from the Pleistocene/Holocene boundary until just a few centuries ago". 

viernes, 6 de noviembre de 2015

Mar do Rostro, The Groyne

El nombre inglés de A Coruña fue The Groyne, y aunque parezca una simple pronunciación a la inglesa del topónimo Coruña no lo es, ya que groyne significa "groyne of a swyne, rostrum porcinum", es decir, fuciño de porco, hocico. En inglés groyne se usa también, y de aquí su aplicación a A Coruña, para designar promontorios, cabos, espigones, diques que proyectan su morro porcino contra el mar. Asimismo el gallego Fuciño de Porco designa sendos promontorios en Viveiro y Vilanova de Arousa (Manuel Rodríguez Rodríguez, Hidrotoponimia de la Ría de Arosa).

Respecto al topónimo fisterrán Rostro, Fernando Cabeza Quiles ya había señalado su remisión directa al latín rostrum, y la principal acepción que tenía en aquella lengua, "morro, hocico", circunstancia que conviene a su aplicación a espolones que penetran en el mar, igual que el nombre Fuciño de Porco.

Lo que resulta muy interesante es que el nombre inglés The Groyne no sólo se aplicó a A Coruña: en una nota a los poemas políticos de Thomas Wright (1859) leemos que en 1367 hubo un desembarco de tropas inglesas en la península, en "Le Groyne", que "est in mare ut rostrum porci", es decir, en el Mar do Rostro de Porco, Fisterra.

Asimismo The Bruce corrobora la navegación en línea desde las islas británicas hacia el "Grunye of Spainye", evidentemente Finisterre, O Rostro:

"Betuix Cornwaill and Bretaynne He sayllyt, and left the grunȝe of Spainȝe On northalff him" (1) (The Bruce, ano 1375).


Sector da península ibérica no mapamundi de Cotton; o mapa fora feito en Inglaterra na segunda mitade do século XI. Nel vese a proxección en forma de morro ou fuciño do saínte da Gallaecia, onde se sitúa Brigantia.

(1) Cita tomada dos Dictionaries of the Scots Language. Lema Grunȝe, Gronȝe, n. Also: grunȝie, groonȝee.[e.m.E. grounye (1552), ME. groney, grony (15th c.), groyn, groin (14th c.), OF. groign.]. The snout (of a pig or person).

viernes, 13 de enero de 2012

O Cebreiro


Distribución cronológica de 100 topónimos relacionados con las voces zebro y encebro
(de La zoología histórica como complemento de la arqueozoología: el caso del zebro, de Carlos Nores Quesada y Corina Liesau Vonlettow-Vorbeck).

El cebro o encebro fue una importante especie cinegética que pobló la Península Ibérica originando toponimia como O Cebreiro (Lugo) y Cebreros (Ávila), y cuya extinción se produjo en torno al siglo XIV; en el Libro de la montería, atribuido a Alfonso XI, apenas ya se mencionan tres lugares donde es posible su caza en la provincia de Murcia (véase el artículo de Nores y Liesau para ampliar esta cuestión). Su valor como pieza cobrada era tan alto que superaba con creces el del mejor ciervo: "zevrus vel zevra valeat quinquaginta solidos [...] et melior cervus valeat triginta" (año 1250, documento del rey Alfonso de Portugal).

La historia de la palabra tiene un avatar extraño, pues es el origen de la denominación de esos équidos africanos a rayas que dan nombre también a los pasos de peatones. Los portugueses dejaron constancia de la existencia en África de un animal parecido a nuestros cebros y los naturalistas y filólogos que se ocuparon de esta cuestión convinieron en que la especie que los portugueses designaron como cebro o encebra por el parecido con los cebros peninsulares, tenía que ser el équido rayado, ¡a pesar de que aquí nunca hubo semejantes animales!

Conservamos otros datos importantes sobre este enigmático animal que pueden ayudar a su correcta identificación:

- su cuero (denominado tórdiga o tuérdega) pertenecía íntegro al que había cobrado la pieza. Es necesario precisar aquí que tórdiga principalmente significa "piel vacuna", con la que solían hacerse las abarcas. Esta piel se trataba de la misma forma que la de vaca, de forma diferente a la de los équidos: "Todo cortidor curta el cuero uacuno et enzebruno a quarto, et caualluno o de mulo o de asno a tercias" (Fuero de Usagre, s. XIII: CORDE).
- su fiereza originó expresiones para referirse a la mujer bravía: "Komo una zebra - De la ke se enbraveze mucho" (Gonzalo Correas, 1627: CORDE). Lo que puede ponerse en relación con el uso del término en las cantigas de escarnio de Lopo Lias en las que se ridiculiza a unos infanzones de Lemos denominándolos zevrões.
- su sebo se utilizaba contra el mal de ojo, aplicándose en las "sobreçejas, sevo de enzebra untado" (Enrique de Villena, 1422: CORDE).
- su nombre fue utilizado por los conquistadores españoles en la Patagonia para describir la indumentaria de un indio: "tambien le demostraron oro é plata, mas no hizo mudamiento ninguno. El era grande de cuerpo y feo, y traia vestido una peleja de cebra" (Relacion escrita y presentada al Emperador por Andres de Urdaneta, 1537: CORDE). Resulta imposible aducir que el indígena vistiese la piel de un équido (rayado o sin rayar), pues éstos no son autóctonos de América, así que el español utiliza cebra para referirse a otra especie.

Varios testimonios señalan el parecido del cebro con el buey, se trataría de un buey fiero:

"Supe este año de 1761 que en las caídas del Cebrero de Galicia,
llaman hoy cebros
a los bueyes ariscos"
P. Martín Sarmiento (Onomástico etimológico de la lengua gallega, ed. de J.L. Pensado, 1999)

Este buey arisco, que es como decir fiero, es precisamente la definición del bisonte que proporciona Lacavalleria en su Bibliotheca Musarum: "bison, bisontis - animal a nosotros no conocido, buey fiero". Y algo a mi pesar utilizo esta cita que el padre Sarmiento obvia en su estudio Disertación sobre el animal zebra, para echar abajo la conclusión del mismo y de tantos otros en los que se trata de identificar con una especie de équido salvaje al animal extinto denominado cebro en la Península Ibérica.

Un no menos interesante testimonio es la traducción al judeoespañol (idioma que conserva acepciones españolas perdidas) realizada en el XIX por Yishac ben Abraham Hakohén de un cuento en que cebro y buey se utilizan como sinónimos, y se destaca además la proverbial velocidad atribuida al cebro:

"A la voz de Yosef se encorajaron las mujeres un poco y empezaron a caminar con muncha prisa, ma el cebro continuaba en el corer propiamente como un águila [...]. Yosef con su cencia se supo escapar del buey [...]. Tomó el manto y se lo arojó sobre su cabeza y se lo emvolvió sobre sus cuernos y sobre sus ojos, cosa que non pueda ver más por ánde se fuéron las mujeres" (Dos colecciones de cuentos sefardíes de carácter mágico, ed. de Elena Romero, 2009).

Las definiciones que utiliza el padre Santa Rosa de Viterbo en su Elucidário (1799) señalan igualmente el aspecto vacuno o, si se quiere, bisontino de estos animales:

ZEBRAL: no foral de Cea de 1136 se manda que o carniceiro dé do boi ou vaca, huma pedra zebral. Según Santa Rosa esta piedra zebral sería una medida de peso denominada así por su relación con los bóvidos.
ZEBRARIO: cousa de boi ou vaca, novilho ou vitela.
ZEVRO: boi ou vaca, novilho ou vitela.

El Vocabulario portuguez e latino (1712) de Raphael Bluteau nos cuenta que los cafres en África llevan un peinado que semeja unos cuernos para imitar a algunos animales silvestres, entre los cuales menciona a las zebras.

Con esto sería suficiente para plantear una duda más que razonable y revisar el estado de la cuestión. En lo que respecta a O Cebreiro, en el cronicón de Sampiro figura como "alpes montes Ezebrarii" y después, en la versión del arzobispo Don Rodrigo, como "locum qui mons dicitur Onagrorum", con lo que se glosa cebro = onagro, equivalencia que conviene investigar.

¿Qué se entendía por onagro o cebro? En los clásicos encontramos varias referencias que nos indican o bien que los onagros pertenecían a la especie bos (buey) o bison bonasus (bisonte europeo), o bien que el término con que se designaba a los bisontes se empleaba indistintamente para denominar a los asnos silvestres, aparente rareza que en la zoonomástica es de lo más frecuente: hipopótamo (del griego hippos, "caballo" + potamos, "río", en latín o equus fluviatilis), sunkawakan (en idioma nativo de los lakota sunka significa "perro", el compuesto significa "caballo"), etc.

Veamos algunas de ellas:

"Onager liberos, bos coniugatos reprasentat" (de Balthasar Cordier, Job elucidatus, 1646). En la literatura bíblica se establece un paralelismo entre el onagro y el buey, uno y otro pertenecen a la misma especie, en libertad y doméstica (o subyugada, uncida). Esta dualidad es aprovechada constantemente para predicar sobre la naturaleza humana.

"Onager & bonasus [bisonte] etsi differentes aliquo modo quo ad exteriorem formam sint, ejusdem tamen speciei censentur esse; sola coeli tellurisque natura transformati", de Kircher (s. XVII, referencia en la obra Historia de la biología comparada, de Papavero, Pujol Luz y Llorente Bousquets). Es decir, que onagro y bisonte son la misma especie modificada por la acción del medio, según aventura este precursor del darwinismo.

"ad confinia Laponia, [...] ibi in praecipuis feris venantur uros & bisontes, quos patria lengua dicunt Elg, id est, asinos sylvestres", de Iacobi Ziegleri, Schondia (1532). Es decir, cerca de los límites de Laponia se cazan uros y bisontes, que en su lengua llaman Elg, o sea, asnos silvestres, u onagros.

"ibi onagri cornua boum habentes forma maxima", De rebus in oriente mirabilibus (s. VII-VIII). En cierta parte del oriente próxima a la India los onagros poseen enormes cuernos de buey.

Tras esta ristra de referencias y citas, la certeza de que la especie de importantísimo valor cinegético que hemos extinguido hacia el siglo XIV caracterizada por su fiereza fue el bison bonasus o bisonte europeo, el mismo que plasmaron magistralmente los autores de las pinturas de Altamira hace miles de años.

Respecto al nombre cebro, "bisonte", lo supongo emparentado con el eslavo zubr, bisonte, zubrón": "Allí se encuentran aun en el dia castas de animales que han desaparecido del resto de Europa: tal es el bison, zubr en polaco, especie de buey silvestre" (Carlos Foster, Historia de la Polonia, 1840); "Zubrones bestie ferocissime sunt, et sunt de genere taurorum silvestrium". Siete de estos cebros polacos se trajeron a San Cebrián de Mudá (Palencia) en 2010 para intentar su repoblación, lo que me recuerda de paso que puede que ese Cebrián... también sea un topónimo motivado por los cebros.


(C) El Mundo.

El francés antiguo atoivre / toivre, "vaca, bestia, ganado" podría estar relacionado con el término portugués zevro / zevra, "buey, vaca", según Diez, An etymological dictionary of the romance languages. Por otra parte, en la glosa del antiguo alemán ceburhaftiu, 'holocaustomata', la víctima de un holocausto o hecatombe (sacrificio de bueyes) es denominada cebur.

El parentesco del latín gibba, "corcova", con el romance cebro, el eslavo zubr y el antiguo germano cebur, habrá de investigarse en vista de que la característica joroba del bisonte podría ser la razón del calificativo gibberum, "corcovado", que perfectamente podría evolucionar hacia estos resultados con z- inicial. "Boues índicos gibberos (Bizonz) eiusdem cum nostris bobus speciei esse".

En la colonización de América gibro se utiliza como término genérico para designar al "indio de las montañas", indómito y de costumbres salvajes para los colonos de aquella época; otras formas en que nos ha llegado el término fueron Zéberos, Xéberos, Xebros, Xíberos... en las que predomina una vocal epentética entre el grupo br. Estas variaciones se fueron lexicalizando y especializando para designar finalmente a diferentes tribus indígenas, como los jíbaros (shuar) del Amazonas, o aplicarse, sin más, a cualquier animal cimarrón o montesino.

En relación con esta especialización semántica hacia lo indómito, el gallego enxebre, "salvaje", podría provenir, por extensión, de la fiereza del bisonte. En gallego además xebra o cebra es el nombre que recibe el alga fucus vesiculosus: Xebra (Sarmiento), Cebra / Xebre (Sobreira), Xebre (Cornide). Probablemente por sus vesículas o corcovas.


Finalmente, intentar establecer que toda la toponimia de este tipo guarde relación directa con la presencia del animal cebro parece tarea imposible, pues podría deberse a otros matices como la orografía del terreno en forma de gibba o a la naturaleza salvaje y agreste del territorio o sus habitantes.