Toponimia prerromana, hidronimia paleoeuropea, etnografía, megalitismo e arte rupestre. Se chegaches aquí por Google e non te levou á entrada que procurabas, volta a repetir a búsqueda dende Bing! ou usa o buscador interno do blog. Grazas!
jueves, 9 de octubre de 2025
Brito, O Birto, Briteiros e Chandebrito
lunes, 27 de diciembre de 2021
Revolta
O avoíño de Manuel Ruibal descansando na súa saa de paredes de cachotería có lume aceso á súa beira, sentado nunha vella cadeira de vimbio có canciño durmindo confiado no seu colo, lémbranos no porte a un antigo chieftain ou a un rei escocés, daqueles primeiros reis que vivían como o pobo, sen roupas de satén ostentosas, sen pretensións, só tendo moi claro cal era o seu cometido na vida. O home ten un ollar no que se descubre unha sabiduría milenaria que cecais lle faga sorrir por algo que só el coñece..., e ós seus 96 anos aínda lle ten afición ó traballo físico propio do agro, como o de partir a leña! Del imos aprender un significado do termo revolta que se lle escapou a Bouhier, o francés que adicou parte da súa vida ó estudo da paisaxe agraria de Galicia, unha acepción que descoñecía ata o Eladio Rodríguez! Xogamos con vantaxe ó dispor dun informante de primeira, un mestre: o señor Pepe do Curro (José Rodríguez Coto), que xa colaborara có concello de Carral na recuperación dos muíños de Costa da Égoa.
"As revoltas eran os cerrados que se facían no monte aberto para acubillar as vacas, feitas de pedra ou terra. Cada familia tiña a súa, ou varias, e se se abandoaban, outro veciño podía ocupar o lugar có seu gando. Adoitaban estar xuntas e marcadas nas catro esquinas con cruces" (definición fornecida por Manuel Ruibal segundo explicacións do seu avó, nado en Carral).
Así pois, peches para gando no monte comunal, feitos de terra ou pedra. Quedaríanos perfilar en que se diferencian as revoltas das chousas, que tamén aparecen no monte aberto e están pechadas, como indica a etimoloxía (do latín clausa, participio de claudere, "cerrar"): eu, sen entrar moito en materia xa que non a coñezo ben, diría que unha gran diferencia é que a función orixinaria das chousas non tiña que ver exclusivamente có gando, pois é que nelas, por exemplo, podía sementarse toxo.
A partires dunha acepción fornecida por Eladio Rodríguez no seu Diccionario enciclopédico gallego-castellano
Revolta 4: Terreno de monte donde se planta el trigo que se siembra en la revolta (v. Revolta 1: Revuelta, segunda vuelta o repetición de la volta (v. Volta 13: labor que se le da a la tierra)).
varios investigadores do eido da toponimia teñen establecido que o topónimo Revolta podería gardar relación coas curvas dun camiño ou río, ou ben podería aludir ós terreos nos que se sementaban cereais ou outros vexetais na segunda volta ou labor que se lle daba á terra.
Grazas a importantísima achega do noso informante podemos asegurar que, de atoparse no monte aberto e presentarse varios destes cerrados xuntos, o topónimo faría referencia á existencia dun antigo sistema de acubillar o gando mediante peches de terra ou pedra. O sistema aseméllase, na forma que adoptan os recintos, á tipoloxía da paisaxe de cerrados de bocage establecida polo francés Bouhier; máis non no modo de peche, que ven sendo vexetal no bocage. A asociación por contigüidade das chousas e das revoltas é bastante recurrente na paisaxe de cerrados do interior da provincia polo que podería constituír unha tipoloxía nova (paisaxe de revoltas) a ter en conta na caracterización da paisaxe histórica do agro galego.
sábado, 4 de septiembre de 2021
Castro de Morouzóns - Atán (Mazaricos)
O castro identifícase pola súa ubicación, topografía e polo microtopónimo Morouzóns (ficha catastral), un aumentativo plural do termo de orixe prerromá morouzo / merouzo / morouço / moroiço, "montículo de pedras", que aludiría ás ruinas do poboado do Ferro. Semella que o desmonte do castro prodúxose primeiro polo uso intensivo agrícola do seu sistema de aterrazamentos, o que propiciou o paulatino achanamento do perfil ata se converter nunha agra.
viernes, 20 de agosto de 2021
Sobreira: un falso fitotopónimo
No medio dunha paisaxe agraria sinalada por toponimia redundante (Agra de Arriba, Agra de Abaixo), aparece nunha pequena elevación do terreo o lugar de Sobreira, que non pode ser un auténtico fitotopónimo, senón un composto da frase preposicional latina super agram, con evolución normal ó galego: sobre eira > Sobreira, que quedou fosilizado como nome de lugar propiciando a confusión có termo homónimo referido á árbore. A estrutura latina do étimo (non romance: Sobre da Eira), vencellado semánticamente á existencia de agras de cultivo, sitúa a agrarización masiva da paisaxe galega durante a romanización. A primeira documentación escrita "ad fogium de sobreira uentosa" (ano 1106 - Tui. Fonte: CODOLGA) amosa o topónimo xa formado como na actualidade, aínda que polo contexto podemos supor que designa un lugar situado no alto, super agram.
miércoles, 11 de agosto de 2021
Cruceiro e castros en Obra do Pano (Sada - Bergondo)
Microtoponimia dos castros de Samoedo e Lubre. (C) Visor PBA da Xunta de Galicia - Capa do Vóo Americán 1956-57.
Entre os castros de Samoedo ó norte (en Osedo - Sada) e o de Lubre ó sur (Bergondo), vindo dende Oleiros cara Sada pola vella estrada AC182, atopamos o cruceiro de Obra do Pano nun cruce de camiños no que se corta o pequeno camiño de divisoria de augas có camiño que comunicaba ámbolos dous castros. O cruceiro, aínda que reconstruído por mor de varios accidentes de tráfico, semella pertencer ó tipo cruz outa de Castelao, ou cando menos, ós que o mestre chamaba lechs cristianizados (As Cruces de Pedra na Galiza, 1950). Os braciños deste lar vial de encrucillada están orientados na dirección do camiño principal. Podería tratarse dunha indicación viaria secundaria, diferente das empregadas nas grandes divisorias de augas percorridas por necrópoles megalíticas.
Examinando o Catastro de Ensenada no deslinde da parroquia de Lubre, debaixo do castro de Samoedo figura o Casal do Bando preto da Cruz e Marco de Mión (do Pincón, noutra mención), que ha ser seguramente este cruceiro. A toponimia da parroquia semella non estar ben recollida polo escribán, que comete algún erro máis. Nós deducimos da fonética Mión / Pincón, que o nome do cruceiro, ó estar nun Camiño Real, será mellor Cruz do Pión (camiño peonil).
En canto ó nome de Casal do Bando, probablemente sexa o lugar que hoxe se chama Obra do Pano < pando, orónimo que alude a unha elevación do terreo, e que está situado á beira do Castro do Ferreiro ou dos Fornos, tambén coñecido como Castro de Lubre. O Pando > Pano, polo tanto, ten como referente ó terraplén de contención dun castro adicado á produción metalúrxica.
No que respecta ó Castro de Samoedo, ó norte, nótase na fotografía aérea do Vóo Americán de 1956-57 a súa completa transformación nunha agra. O interesante microtopónimo Vilalonga que se conserva na aba dos antigos aterrazamentos indica que no momento no que o castro comezou a traballarse como terra de cultivo aínda estaba moi presente na memoria colectiva dos veciños a súa función de vila, poboado ou asentamento. Este feito aporta indirectamente unha data moi antiga para o xurdimento do sistema das agras en Galicia: inmediatamente despois do abandono dos castros como lugar de habitación (a partires do século V).
domingo, 2 de mayo de 2021
A Chonia (Trazo)
domingo, 6 de septiembre de 2020
A orixe das agras na paisaxe galega. O betilo das Barreiras (Vimianzo)
As Conchadas
miércoles, 12 de agosto de 2020
As Barreiras - Vimianzo
Microtoponimia relativa ás defensas do Castro de Papucín (Frades): Xesteira < derivado do latín aggesta, "terraplén, cúmulo de terra" e Barreiras, no punto no que acaba a traza do vello antecastro. (C) Visor PBA da Xunta de Galicia, capa do Vóo Americán 1956-57.
jueves, 11 de junio de 2020
Hedrada / Edrada
domingo, 31 de mayo de 2020
Enxertos y Estibadas
- uilla prenominata que dicent Palatio, que prehendimus de stirpe antiquo iusta riuulo Pella (787-Sobrado)
- uilla vocabulo Alesce, cum parietibus destructis, et ecclesiis quas de stirpe adprehendidisti (847-Diplomática Astur)
- per hordinatione ipsius principis, prendiderunt villas de Succo antiquo ab stirpe relecta. id sunt villas prenominatas. in Bercio, villa que dicunt Viogio (922-Samos)
lunes, 30 de diciembre de 2019
Un paisaje castrado
Un castro no es un castro
Virgilio Fernández Acebo en su interesante estudio sobre "El término 'castro' en la Península Ibérica y expresiones afines europeas" (Castros y castra en Cantabria. Fortificaciones desde los orígenes de la Edad del Hierro a las guerras con Roma, 2010, coords. Serna Gancedo, Martínez Velasco y Fernández Acebo) analiza la posibilidad de que el término castro y parte de la toponimia con él relacionada (cuando no sea de introducción moderna) tenga un origen prerromano en relación con la raíz indoeuropea k̂es-, "cortar", que se encuentra por ejemplo en lenguas itálicas como el osco y el umbro con el sentido de "fundo, tierra separada" (v. Diccionario de Pokorny raíz k̂es-).
Expresiones medievales como "villa de Abiti de radice de illo castro" (Samos, año 1098) no se referirán, entonces, al castro como fortificación ni a la situación de la villa bajo él (2), sino al territorio, predio o fundo escindido; en este caso la villa de A Vide (Monforte de Lemos) ocuparía una parte del mismo y pertenecería jurídicamente a él (sentido jurídico de radice relativo a los bienes raíces o territoriales, inalienables). Asimismo, la frase preposicional subtus castro, que aparece con frecuencia en los documentos medievales, podría indicar sujeción jurídica al territorio, no situación al pie de ningún recinto fortificado. En pleno siglo XI seguiría funcionando la unidad territorial prerromana, adscribiéndose las villas a ella.
Varela Sieiro (Léxico cotián na Alta Idade Media de Galicia, 2008, pg. 59), aún partiendo del sentido que se le viene dando al término castro como recinto fortificado, recoge algunas acepciones singulares que encuentra en la documentación medieval, que se entenderían mejor desde la propuesta que formulamos (castro como agro parcelado, fundo): "per montem de Karrion et per campum uel castrum Camposancos, pensamos que castrum se refira só a un terreo ou zona elevada pero sen elementos habitacionais".
¿Castros o celeiros?
Otra acepción singular que encontramos es la que figura en un documento del año 1217 en el cual se coordinan los sustantivos castro y celeiro en varias ocasiones, indicando que son elementos de un mismo tipo, estrechamente relacionados: "castra et cellaria teneantur de manibus earum" (CODOLGA). Esto explicaría, desde nuestro punto de vista, la observación que realiza Lima Oliveira sobre la excavación del poblado del Bronce Final de Monte Buxel (Pazos de Borbén): "La zona se denomina Castro, pero no ha sido posible localizar ninguna estructura arqueológica correspondiente a un yacimiento de este tipo en las inmediaciones. Además, la baja densidad del uso del suelo en la zona hace poco probable que se debiera sospechar la existencia de un antiguo castro arrasado por labores agrícolas" (Elena Lima Oliveira, Excavación del yacimiento de Monte Buxel, TAPA, 2002, pg. 13). Lo que aparece en este yacimiento denominado Castro son restos de varias fosas globulares, silos de almacenamiento de cereal o celeiros, que formarían el complejo agrícola del castro.
Un cacho es un cacho
Esta propuesta que acabamos de exponer encaja con la de J. Piel (3), que hacía provenir la toponimia Cacho- / Cascho- de castulum, de la misma raíz paleoeuropea k̂es, "cortar", que estamos comentando. Pero hay que advertir que el autor se ceñia al aspecto defensivo y habitacional de esta serie (Cachousende = "fortificação de Ousende"; Cachoufe = "o castro de Oufe"). Nosotros, por el contrario, afirmamos que un cacho es un cacho, pedazo, o parcela, como se encarga de demostrar la microtoponimia. Con esto se aclara definitivamente el significado primitivo del término castro, que sería básicamente el mismo que el de cacho.
Cardo y decumano de un castro
(3) Manuel Rodrigues Lapa, Miscelânea de língua e literatura portuguesa mediêval, 1965, pg. 445.
domingo, 29 de diciembre de 2019
Isidros
El significado exacto del sustantivo viene determinado por la situación de las tierras de labor junto a las viviendas de A Graña: "Exido ó ejido, terreno cerrado y arrimado á la casa ó á otro que ya lo esté" (Francisco Javier Rodríguez, 1863). Se trata de una acepción tardía, pues el sustantivo ha perdido el sentido del latín exitus / introitus (salida / entrada). Véase el topónimo Entroido de O Furco (Becerreá) en este mismo blog, el cual, en cambio, se aplicó al terreno en un momento en el que todavía se conservaba la acepción de "acceso a un núcleo de población".
sábado, 28 de diciembre de 2019
Fernandeiros, fernandos y fernandiño
lunes, 23 de diciembre de 2019
Insua como sinónimo de agra. La Ínsula Barataria
viernes, 11 de octubre de 2019
A Cernada
En el mismo Dicionário Estraviz, cernar:
(1) Descascar, descobrir o cerne.
(2) Extrair o cerne.
(3) Podar árvores.
(4) Sangrar árvores.
Y en el lema cerne:
ADJ.
(1) Duro, resistente, tratando-se de cousas difíceis de lavrar: esta madeira é bem cerne.
(2) O interior, o que está muito dentro, o íntimo.
(3) Ato de estar fecundando-se as plantas: esta vinha está no cerne.
S.M.
(1) Parte central e mais dura do lenho das árvores, a mais rija e a mais escura, também designada durame ou durâmen.
VAR. Cerna.
(2) fig. Rijeza.
estar em cerne: estar em princípio, não estar ainda acabado.
[lat. *cernu]
Por lo expuesto, conviene revisar la etimología propuesta hasta la fecha y verificar si es posible conectar nuestros Cernadas con cerna en su segunda acepción, y con la evolución que ha experimentado el latín circinare, "trazar un círculo, cortar en círculo, cortar", en Francia, dejando su correspondiente huella en la toponomástica: Cerneux, Cernois, Cernex, Cernion, Cerney, Cernoy, Cerniz, Cerny, Cernier, Cernière, Cernoniers, Scierne, Surceneux, Cerceneux, Cercenée. Todos estos nombres de lugar los estudia Georges Plaisance en "La toponymie des défrichements et des déboisements" (Revue Géographique de l'Est, 1962, nº 2-3, pgs. 221-232) indicando que derivan del latín circinare: "si l'on adopte l'étymologie latine circinare « tracer en rond », il s'agit probablement de défrichements plus ou moins circulaires à l'origine". El motivo de este cercenamiento del monte parece haber sido en el país vecino la obtención de poix, resina de pino. Además, concluye: "on a dit, il est vrai que certains [nombres de lugar] désignent des enclos et non des défrichements".
Asimismo, verificamos que en el léxico medieval del noroeste existió cercenare con el sentido de cortar leña: "aquis aquarum et ligna siluarum et siue in cercenatio uel ubi illa potueris inuenire" (año 1025, Colección documental de la Catedral de Astorga, ed. Gregoria Lavero Domínguez y Mª Encarnación Martín López). Se refiere al derecho sobre la leña del bosque, tanto procedente de corta como la que se pueda encontrar (normalmente, la que ha caído al suelo).
Existe relación, por lo tanto, entre los derivados de circinare y los de praesecare (Prexegueiro / Pesegueiro).
No se nos escapa, por otra parte, que el cerne o cerna cuyas acepciones están relacionadas con el vigor vegetal y con la parte fibrosa o duramen de las ramas de los árboles, guarda parentesco etimológico (y semántico) con los términos que designan la cuerna de los cérvidos, también considerada tradicionalmente un atributo cuyo aspecto y crecimiento se asimilaba al de los vegetales.
"Sem. *karn- 'horn': Akkad. karnu, Ugar. krn, Hebr. keren, Arab. karn-, which continue the Indo-European derived form *khr-n- 'horn': Lat. cornu, Goth. haurn, OE, Engl. horn, OHG horn (Ger. Horn)" (Gramkelidze e Ivanov, Indo-european and Indo-europeans, Part I, 1995, pg. 773).
Es muy probable, entonces, que haya habido confluencia entre:
- los derivados del latín circinare, "cortar" > A Cernada (Galicia), Cercenée (Francia); cerna, "ato ou efeito de cortar árvores"
- los derivados del indoeuropeo *khr-n-, "[duramen], cuerno" > cerna, "parte central e mais dura do lenho das árvores, a mais rija e a mais escura, também designada durame ou durâmen", cuya primitiva acepción, que suponemos proveniente del reino vegetal, se habría conservado intacta en Galicia.
jueves, 10 de octubre de 2019
Terras cultas - Terras colendas
La forma Colenda existió como topónimo: "domine Petre Pelagii de Colendas" (Vilar de Donas, año 1260: CODOLGA). Su evolución sería *Coenda > Coonda, o bien *Coenda > Cuenda, con resultado final Conda o Quenda, que coincide con el de otras series de topónimos provenientes de comite y calenda, respectivamente: As Quendas (Castro de Rei), A Conda (Tomiño, A Pontenova, Viveiro). De los varios Condado que salpican nuestro territorio, algunos podrán ser efectivamente comitatos o encomiendas territoriales, otros, tal y como han propuesto Alarcos Llorach ("Toponimia Asturiana. El Condado", Valdediós, 1970) y Martín Sevilla (Toponimia de origen indoeuropeo prelatino en Asturias, 1980), podrán provenir del céltico condate, "confluencia de ríos", pero también alguno podrá ser un derivado de illa (terra) colenda > A Conda, de donde *O Condado en el sentido, todavía no verificado, de conjunto de tierras dedicadas al cultivo.
Podemos seguir el rastro que los derivados del latín illa (terra) culta han dejado en nuestra toponimia: A Agra da Coita (Arzúa), A Coita (Arteixo), As Coitas (Ferrol), As de Coita (Oza dos Ríos), A Coitía (Cangas), A Coitivada (Cangas) y los numerosos Coitío exclusivos de la zona que va de Oza dos Ríos a San Sadurniño pasando por Aranga y Monfero y que son índicadores del minifundio territorial, base de la economía familiar gallega.
Llama la atención el participio redundante de Cangas, A Coitivada, que pudo haberse formado por analogía con estivada, puesto que en gallego no existe el verbo *coitivar del que sacar este participio. Por su parte, las formas Coitío y Coitía parecen provenir, mejor, directamente de una forma bajomedieval cultivum. "Coita, Decoita, Coitío que abundan bastante na Coruña [...] teñen a súa orixe en cultus (terra culta ‘cultivada’)" (Santamarina, "Contribución para unha toponimia dos montes comunais", 2017).
jueves, 1 de agosto de 2019
Poulo
En la base de datos del CODOLGA se encuentran:
- 127 casos del étimo en combinación con la palabra para pastos "... pascuis, paludibus..."
- 74 casos del étimo con metátesis en combinación con la misma palabra "... pascuis, padulibus..."
martes, 18 de junio de 2019
Boucela, Barcela y Varela. Derivados de vallem
BOUCELA Y BARCELA
- "et ad estrata in illo mareum a caput de illo uall[i]cello ubi se illas medias leuant se per ipso uallizello in pronum, et inde in ipsa directura ad illo mareum ubi [...] plega super illa fonte" (año 945. Fuente: CODOLGA).
- "et in Vallicellum quomodo pergunt pro ad arrogium medietate integra" (año 1020-1052, Samos. CODOLGA)
- "per flumen Luinia, per fixo de Uouzello ad sursum" (Libro de la Regla Colorada de la Catedral de Oviedo).
- El neutro plural latino baltea (de balteus, "cinturón o valado con que se rodearían las bouzas"), hipótesis de Gonçalves Viana, seguido de Meyer-Lübke.
- Un supuesto vocablo céltico *bodika, "terrenos roturados por primera vez" (Corominas, DCELC).
- Un supuesto vocablo prerromano *bauttia, "rozar el monte" (Krüger: "Cosas y palabras del Noroeste Ibérico", NRFH, 1950; con un excelente resumen de las propuestas efectuadas sobre el asunto).
- Bucetum, "lugar de pasto de bueyes", propuesta que sugiere García Arias, para inmediatamente descartarla porque no justificaría las formas con diptongación como bouciellu, que en asturiano tiene el significado de "prado de otoño con abundante pasto" (v. Toponimia Asturiana, sub La Boza).
- Por lo mismo pensamos que ha de descartarse otra propuesta que menciona García Arias, la posibilidad de que sea el diminutivo buccellam, "bocado", del latín buccam, "boca".


























