Mostrando entradas con la etiqueta agricultura. Mostrar todas las entradas
Mostrando entradas con la etiqueta agricultura. Mostrar todas las entradas

jueves, 9 de octubre de 2025

Brito, O Birto, Briteiros e Chandebrito

Segundo se pode comprobar na obra de Luis Cortés Vázquez (El dialecto galaico-portugués hablado en Lubián (Zamora), 1952), é moi probable que os topónimos Brito, Briteiros ou Chandebrito aludan a un terreo accidentado ou a un terreo cavado para rozalo. O investigador remite brito ó galego britar, "quebrantar, fracturar", e ó portugués britar, "partir, quebrar em bocadinhos". Segundo este autor, un outro investigador (Olea) xa notara que britar tiña o significado de "quebrar ou romper o monte". Neste segundo significado específico, como sinónimo de rozar o monte, non recollido polo Dicionario de  Dicionarios nin no de Estraviz, atopámolo na documentación medieval: "vendo totis montis \quoos/ vos britastis et ficarum pur britar" (Oseira, ano 1253 - CODOLGA). O termo tamén tivo aplicación como nome dun tipo de criminal, referíndose probablemente a un asaltador de camiños: "aleyuoso. de forciatore mulieris. de britadore camini. et de latrone scripto" (documentos da Catedral de Ourense, ano 1228 - CODOLGA).

Lugares onde se realizaron rozas serían tamén os designados coas formas derivadas Briteiros (Portugal) e Bretelo (Chandrexa de Queixa), e a forma composta Chandebrito (Pontevedra); a frase de onde viría, "plano(s) de Brito", rexístrase na documentación medieval do Liber Fidei Sanctae Bracarensis Ecclesiae (anos 1061 e 1086 - CODOLGA).

A etimoloxía dende o latín brutus non parece posible nin semántica nin foneticamente. López-Aydillo póñeo en relación co provenzal brisar, de significado análogo (Los cancioneros gallegos y portugueses como fuentes históricas, 2008), o que, segundo pensamos, ligaría a súa etimoloxía ás linguas célticas: galo  *brissu e irlandés bris, "romper", e cecais sería un indicio determinante da antigüidade da técnica de rozar o monte para cultivalo. Pola súa parte, Estraviz propón como étimo o termo suevo briutan.

A forma toponímica con metátese de vibrante, O(s) Birto(s), é moito máis frecuente na Galicia: na base de datos da Toponimia de Galicia rexístrase en Golmar, Montemaior, Erboedo, Vilaño e Coiro (A Laracha), en Lariño e Santa Comba de Carnota (Carnota), en Coucieiro (Val do Dubra), en Valdín, Castromao e Corzos (A Veiga), en Ramilo (Viana do Bolo), en Veiga de Forcas e Liñares (Pedrafita do Cebreiro) e en Rebordaos (Castroverde).

lunes, 27 de diciembre de 2021

Revolta

O avoíño de Manuel Ruibal descansando na súa saa de paredes de cachotería có lume aceso á súa beira, sentado nunha vella cadeira de vimbio có canciño durmindo confiado no seu colo, lémbranos no porte a un antigo chieftain ou a un rei escocés, daqueles primeiros reis que vivían como o pobo, sen roupas de satén ostentosas, sen pretensións, só tendo moi claro cal era o seu cometido na vida. O home ten un ollar no que se descubre unha sabiduría milenaria que cecais lle faga sorrir por algo que só el coñece..., e ós seus 96 anos aínda lle ten afición ó traballo físico propio do agro, como o de partir a leña! Del imos aprender un significado do termo revolta que se lle escapou a Bouhier, o francés que adicou parte da súa vida ó estudo da paisaxe agraria de Galicia, unha acepción que descoñecía ata o Eladio Rodríguez! Xogamos con vantaxe ó dispor dun informante de primeira, un mestre: o señor Pepe do Curro (José Rodríguez Coto), que xa colaborara có concello de Carral na recuperación dos muíños de Costa da Égoa.

"As revoltas eran os cerrados que se facían no monte aberto para acubillar as vacas, feitas de pedra ou terra. Cada familia tiña a súa, ou varias, e se se abandoaban, outro veciño podía ocupar o lugar có seu gando. Adoitaban estar xuntas e marcadas nas catro esquinas con cruces" (definición fornecida por Manuel Ruibal segundo explicacións do seu avó, nado en Carral).

Así pois, peches para gando no monte comunal, feitos de terra ou pedra. Quedaríanos perfilar en que se diferencian as revoltas das chousas, que tamén aparecen no monte aberto e están pechadas, como indica a etimoloxía (do latín clausa, participio de claudere, "cerrar"): eu, sen entrar moito en materia xa que non a coñezo ben, diría que unha gran diferencia é que a función orixinaria das chousas non tiña que ver exclusivamente có gando, pois é que nelas, por exemplo, podía sementarse toxo.

A partires dunha acepción fornecida por Eladio Rodríguez no seu Diccionario enciclopédico gallego-castellano

Revolta 4: Terreno de monte donde se planta el trigo que se siembra en la revolta (v. Revolta 1: Revuelta, segunda vuelta o repetición de la volta (v. Volta 13: labor que se le da a la tierra)).

varios investigadores do eido da toponimia teñen establecido que o topónimo Revolta podería gardar relación coas curvas dun camiño ou río, ou ben podería aludir ós terreos nos que se sementaban cereais ou outros vexetais na segunda volta ou labor que se lle daba á terra.

Grazas a importantísima achega do noso informante podemos asegurar que, de atoparse no monte aberto e presentarse varios destes cerrados xuntos, o topónimo faría referencia á existencia dun antigo sistema de acubillar o gando mediante peches de terra ou pedra. O sistema aseméllase, na forma que adoptan os recintos, á tipoloxía da paisaxe de cerrados de bocage establecida polo francés Bouhier; máis non no modo de peche, que ven sendo vexetal no bocage. A asociación por contigüidade das chousas e das revoltas é bastante recurrente na paisaxe de cerrados do interior da provincia polo que podería constituír unha tipoloxía nova (paisaxe de revoltas) a ter en conta na caracterización da paisaxe histórica do agro galego.

Toponimia de gandeiría no Pazo de Ardemil - Ordes: Pazo (indoeuropeo palatiom, "aprisco de orixe neolítica para recoller o gando" (hipótese de Moralejo-Best), Revolta Vella, Revolta do Pazo e Valada dos Vidueiros (posible derivado do latín vitulum, "tenreiro").

Respecto á forma de delimitación das revoltas, mediante catro cruces nas catro esquinas, lémbranos á dos seles vascos: "Los mojones que componen un sel son el central, kortarri o austarri, y los periféricos o baztermugarriak que comúnmente son ocho, aunque como ya hemos apuntado anteriormente, en ocasiones solo tienen cuatro [...] los mojones periféricos o baztermugarriak, no son piedras trabajadas. No obstante, sobre los periféricos, dice J.J. Lasa que son cuatro mojones de forma arqueada, colocados en los cuatro puntos cardinales. En ocasiones también se sustituían por señales de cruz en los árboles de los extremos del sel, o bien por cruces en las peñas" (Rementería y Quintana: Los seles de Busturialdea y Urdaibai: paisaje, cultura y etnografía, 2010).

Finalmente, sospeitamos que na acepción fornecida por Eladio Rodríguez (Revolta 4) relativa ó terreo do monte onde se planta trigo da segunda volta, se está a falar destas mesmas revoltas ou peches gandeiros que, unha vez ben fozadas e estercadas polo gando, poderían terse usado nunha segunda volta ou turno para sementar esporádicamente algunha colleita de calquera vexetal ou cereal sen necesidade de arar a terra. Sendo este sistema de cultivo dos máis arcaicos e respetuosos có medio.

Respecto á etimoloxía, semella vir dunha base latina prefixada *volvita, que volve sobre si mesma, ben referíndose ó uso da terra por turnos (gandeiro - agrícola), ou á forma do cerrado, que volve sobre sí e pecha o recinto, sen descartar o de bóveda, pois complementaría a hipótese de Moralejo-Best sobre as vivendas absidadas neolíticas (palatiom = "apsidal shepherd's house annex sheppy").


Prototipo de paisaxe de revoltas gandeiras no entorno do Castro de Ares (Trasanquelos, Oza-Cesures). No centro da fotografía, a roda do castro sinalada cunha estreliña laranxa.
(C) Elaboración propia a partires da capa catastral do Visor PBA da Xunta de Galicia, sobre o fondo do Voo Americán de 1956-57.

sábado, 4 de septiembre de 2021

Castro de Morouzóns - Atán (Mazaricos)

Castro completamente agrarizado en Atán, nun cóbado do río Mazaricos, tributario do Xallas.

O castro identifícase pola súa ubicación, topografía e polo microtopónimo Morouzóns (ficha catastral), un aumentativo plural do termo de orixe prerromá morouzo / merouzo / morouço / moroiço, "montículo de pedras", que aludiría ás ruinas do poboado do Ferro. Semella que o desmonte do castro prodúxose primeiro polo uso intensivo agrícola do seu sistema de aterrazamentos, o que propiciou o paulatino achanamento do perfil ata se converter nunha agra. 

viernes, 20 de agosto de 2021

Sobreira: un falso fitotopónimo

 

Sobreira (Zas - Santa María de Gándara).

No medio dunha paisaxe agraria sinalada por toponimia redundante (Agra de Arriba, Agra de Abaixo), aparece nunha pequena elevación do terreo o lugar de Sobreira, que non pode ser un auténtico fitotopónimo, senón un composto da frase preposicional latina super agram, con evolución normal ó galego: sobre eira > Sobreira, que quedou fosilizado como nome de lugar propiciando a confusión có termo homónimo referido á árbore. A estrutura latina do étimo (non romance: Sobre da Eira), vencellado semánticamente á existencia de agras de cultivo, sitúa a agrarización masiva da paisaxe galega durante a romanización. A primeira documentación escrita "ad fogium de sobreira uentosa" (ano 1106 - Tui. Fonte: CODOLGA) amosa o topónimo xa formado como na actualidade, aínda que polo contexto podemos supor que designa un lugar situado no alto, super agram.

Castro de Gabenlle no lugar da Portela (Torás - Laracha).

En torno ó Castro de Gabenlle vemos variacións da frase latina sub illam agramSobaleira (1), que logo formará un plural gramaticalmente románico (Sobaleiras) para concordar có conxunto de terras denominadas así pola súa situación embaixo das agras, así como a forma Sueira < sub agram -- Sueiras. A morfoloxía latina da frase sub illam agram non deixa lugar a dúbida algunha sobre a existencia de agras na paisaxe que motivou o nome durante a romanización inicial.

(1) Rivas Quintas interpreta Sobaleira como provinte do latín sub (embaixo) + illa larea (Toponimia de Marín, 1982, px. 284).

miércoles, 11 de agosto de 2021

Cruceiro e castros en Obra do Pano (Sada - Bergondo)

 

Microtoponimia dos castros de Samoedo e Lubre. (C) Visor PBA da Xunta de Galicia - Capa do Vóo Americán 1956-57.

Entre os castros de Samoedo ó norte (en Osedo - Sada) e o de Lubre ó sur (Bergondo), vindo dende Oleiros cara Sada pola vella estrada AC182, atopamos o cruceiro de Obra do Pano nun cruce de camiños no que se corta o pequeno camiño de divisoria de augas có camiño que comunicaba ámbolos dous castros. O cruceiro, aínda que reconstruído por mor de varios accidentes de tráfico, semella pertencer ó tipo cruz outa de Castelao, ou cando menos, ós que o mestre chamaba lechs cristianizados (As Cruces de Pedra na Galiza, 1950). Os braciños deste lar vial de encrucillada están orientados na dirección do camiño principal. Podería tratarse dunha indicación viaria secundaria, diferente das empregadas nas grandes divisorias de augas percorridas por necrópoles megalíticas.

Cruz do Pión ou de Obra do Pano. (C) Andregoto Galíndez, 2021.

Examinando o Catastro de Ensenada no deslinde da parroquia de Lubre, debaixo do castro de Samoedo figura o Casal do Bando preto da Cruz e Marco de Mión (do Pincón, noutra mención), que ha ser seguramente este cruceiro. A toponimia da parroquia semella non estar ben recollida polo escribán, que comete algún erro máis. Nós deducimos da fonética Mión / Pincón, que o nome do cruceiro, ó estar nun Camiño Real, será mellor Cruz do Pión (camiño peonil).

En canto ó nome de Casal do Bando, probablemente sexa o lugar que hoxe se chama Obra do Pano < pando, orónimo que alude a unha elevación do terreo, e que está situado á beira do Castro do Ferreiro ou dos Fornos, tambén coñecido como Castro de Lubre. O Pando > Pano, polo tanto, ten como referente ó terraplén de contención dun castro adicado á produción metalúrxica.

No que respecta ó Castro de Samoedo, ó norte, nótase na fotografía aérea do Vóo Americán de 1956-57 a súa completa transformación nunha agra. O interesante microtopónimo Vilalonga que se conserva na aba dos antigos aterrazamentos indica que no momento no que o castro comezou a traballarse como terra de cultivo aínda estaba moi presente na memoria colectiva dos veciños a súa función de vila, poboado ou asentamento. Este feito aporta indirectamente unha data moi antiga para o xurdimento do sistema das agras en Galicia: inmediatamente despois do abandono dos castros como lugar de habitación (a partires do século V).

domingo, 2 de mayo de 2021

A Chonia (Trazo)

 

Castriño sen inventariar, completamente arrasado, en Trazo (Oa - A Chonia). (C) Visor PBA da Xunta de Galicia - Capa do Vóo Americán de 1956-57).

A pesares de estaren o castriño completamente arrasado, o recurso a microtoponimia é suficiente para a súa identificación nos tres nomes de Bico do Castro, Trascastro e Currelo, que nomean o que fora a croa, un aterrazamento ou antecastro e un posible curral para gando anexo ó conxunto. No punto onde se xuntan os camiños perimetrais do castro que bordean os seus aterrazamentos, e que formaría parte do pomerium do recinto, unha capeliña que cristianiza a área sacra das protocidades do Ferro. A conversión en agra de todo o espazo castrexo é, polo tanto, moi posterior (Portela da Agra), cecáis resultado da colonización tardorromana ou altomedieval. Neste sentido, o topónimo A Chonia parece sinalar na súa etimoloxía (proposta polo profesor Moralejo) unha colonización do territorio: coloniam > Chonia. Aínda que o mestre atopaba certas dificultades en xustificar a terminación -onia en vez de -oña, nós pensamos que podería tratarse dun semicultismo.

domingo, 6 de septiembre de 2020

A orixe das agras na paisaxe galega. O betilo das Barreiras (Vimianzo)

A progresiva agrarización da paisaxe galega comeza co proceso de castrisation de Galicia, segundo a hipótese do xeógrafo francés Abel Bouhier exposta na súa tese de doutoramento, da que temos falado no blog en varias ocasións no último ano. Agora súmase á defensa desta tese o arqueólogo Ángel Concheiro, coa súa conferencia "Castros e agras: intervención e creación dunha paisaxe galega" (xullo do 2020, sede de Portas Ártabras).


Nela, ademáis dun breve percorrido polo avance, ocurrido na segunda Idade do Ferro, da ubicación dos recintos castrexos cara o val dende o alto dos cumios, coa conseguinte mellora no acceso aos recursos agrarios, o arqueólogo céntrase en explicar a súa excavación do Castro das Barreiras de Vimianzo, do cal temos tratado fai pouco ó respecto do seu topónimo (As Barreiras - Vimianzo).

No recinto apareceu un curioso elemento esculpido en pedra, de sección en forma de eneágono, identificado por Concheiro cun betilo. Para nós podería ser o remate da cumieria dun hórreo castrexo, cuxa orixe última viría dos betilos que protexían as entradas das cámaras funerarias no megalitismo galaico; algúns deles incluso teñen figura cruciforme ou antropomorfa (ídolo de Parxubeira), o que viría sendo o outro remate do hórreo, en forma de cruz.


Betilo das Barreiras.

As Conchadas

Castro das Conchadas (Melide).
(C) Visor PBA da Xunta de Galicia, capa do Vóo Americán de 1956-57.

Ás veces o topónimo Concha / Cuncha ten aplicación a depresións no chan en forma de cuncha (v.gr. á croa dos castros); mais neste caso o derivado Conchadas pensamos que pode referirse a unhas leiras que se recuperaron do monte para labradío mediante o aporte de areia de praia e cunchas. O procedimento completo é descrito por Bouhier na súa tese de doutoramento, seguindo a Antonio Somoza e Monsoriu (1767). A posta en cultivo do monte levaba uns tres anos e pasaba por unha primeira fase de roza sobre un terreo a toxo, e logo unha labrada simple seguida dunha pasada co legón para eliminar as raíces; entón xa podía cultivarse algún cereal. Despois da primeira colleita era necesario o aporte de varios carros de areia de praia, ou toxo para queimar, así como de terra de prado e esterco quente (da corte do gando); logo xa podían sementarse nabos en rotación con millo e o terreo quedaba como labradío mentres se lle fora achegando esterco periodicamente  (Galicia. Ensaio xeográfico de análise e interpretación dun vello complexo agrario, trad. Benxamín Casal, 2001, px. 948-49).

O xeógrafo ven contarnos que el mesmo viu empregar a areia de mar para dar forza a vellos labradíos non soamente na beira litoral, senón ata distancias de 30 km da costa, no interior. Polo tanto, aínda que a distancia de Melide á costa e algo superior, non nos parece imposible que se tiveran cunchado as leiras de As Conchadas seguindo o método descrito, que debeu ser ben antigo, cecáis practicado dende o Neolítico ou na Idade do Ferro. A aparición de pequenos estratos de cunchas no interior  do noso territorio podería ser un indicador desta vella práctica agrícola, e non restos dunha duna fósil datada nun periodo xeolóxico arcaico.

miércoles, 12 de agosto de 2020

As Barreiras - Vimianzo

Recinto da Idade do Ferro chamado As Barreiras -  Ogas, Vimianzo.
(C) Imaxe capturada con Google Earth.

Nada que ver có barro, como ás veces atopamos nos estudos onomásticos; o topónimo Barreira ou Barreiras indica unha trincheira ou parapeito defensivo, as máis das veces en alusión ós elementos que forman as chousas ou enclosures (mesmo étimo latino no termo británico) dos recintos habitacionais da Idade do Ferro galaica.


Foxo do poboado das Barreiras, atravesado por un muro de pedra que o corta ó fondo e pecha. Seguindo a dirección do muro atopamos o microtopónimo Espiñeiro, en alusión ó espinazo ou eixe de coordenadas que orienta o trazado ortogonal do parcelario do entorno, visible na primeira fotografía, e tambén no antigo mapa do Vóo Americán de 1956-57. (C) Andregoto Galíndez, 2020.

Pensamos que o devandito muro podería ter configurado un dos parcelarios castrexos descritos por Abel Bouhier, que os intuiu ó atopar "rebordes de terra que se poden seguir, malia interrupcións, sobre distancias dalgunhas decenas de metros ata os cen metros, e que parecen ser vestixios de cerrumes moi vellos que formaron parte dos eidos ligados ós castros"; "algúns destes rebordes forman cuadriláteros imperfectos de pequeno tamaño, que son verosimilmente antigos cerrados de febles dimensión. Outros son perpendiculares ós límites exteriores dos bancais [aterrazamentos dos castros] ou cóllenos de través e preséntanse como esbozos de bloques de grandes dimensión" (Galicia. Ensaio xeográfico de análise e interpretación dun vello complexo agrario, trad. Benxamín Casal, 2001, v. II, px. 1246). Nunha economía de base gandeira como a que describía Estrabón para os pobos nómades do noroeste peninsular fai 2.000 anos, os eidos agrícolas ó redor dos castros servirían fundamentalmente para suplir estacionalmente de forraxe ó gando nas zonas nas que non se practicaba a trashumancia.


Microtoponimia relativa ás defensas do Castro de Papucín (Frades): Xesteira < derivado do latín aggesta, "terraplén, cúmulo de terra" e Barreiras, no punto no que acaba a traza do vello antecastro. (C) Visor PBA da Xunta de Galicia, capa do Vóo Americán 1956-57.

jueves, 11 de junio de 2020

Hedrada / Edrada

HEDRADA: intercambio de posición de r-d desde el latín HEREDATA > hederata > hed(e)rada > Hedrada. Se trata de un adjetivo que califica a un término que se elide, como vila, terra, terreo “hedrado” (heredado). En el Tumbo de Celanova aparece un topónimo Hedrada ourensano registrado todavía como Heredata: “Sancto Iohanne de Heredata, territorio Caldellas” (año 995). Asimismo aparecen casos inequívocos de intercambio en la base de datos del CODOLGA: hederitario (1192). De forma sorprendente en portugués la hiedra, “hedra” en galego-portugués, del latín HEDERA, tiene también denominaciones con metátesis d-r > r-d, y se transforma en aradeira y heradeira (con sufijo derivativo -eira).

En gallego el verbo EDRAR también podría explicarse por esta metátesis r-d partiendo del latín HEREDARE, pues según el Dicionário Estraviz tiene semas compatibles con repartos y herencias:

(1) Igualar duas cousas de tamanho ou grosso.
(2) Compensar nas repartições o mau com o bom. Repartir com essa compensação.
(3) Falando de cancelas ou sebes da aldeia, repartir a fabricação ou conservação delas entre os vizinhos.

La especialización de la tercera acepción será responsable de numerosos topónimos (H)edrados y variantes. De ser cierto que EDRAR proviene del latín HEREDARE entonces habría que escribir en gallego *hedrar, pero este detalle es “pataca miuda”.

Roza do Mouro y Penadrada en Manide (Verís - Irixoa). Se muestra la relación entre las rozas (estibadas) y el sistema de reparto (edrada) del mantenimiento de sus cierres. 

En García Arias, Toponimia asturiana, figura el otro étimo que habitualmente se baraja para Hedrada, un derivado del latín HEDERA, “hiedra”. Este autor supone que el adjetivo HEDERATUS / HEDERATA, "coronado de hiedra", es el étimo de topónimos como Adráu, L’Hedráu, Los Hedraos, Adraos. Un documento medieval alude a un topónimo de Siero en estos términos: “in ualle Serio ecclesias Sancti Ioannis in Edratos” (ca. s. XII). El gallego conserva la -d- intervocálica, Hedrada, y el asturiano la pierde Hedra(d)os.

Para Bascuas, tanto Hedrada como el equivalente de ese Adraos asturiano, Adrados, también provendrían del latín HEDERA, “hiedra”.

Aún siendo posible esta alternativa, mi opinión es que la presencia de hiedra es un elemento menos motivador a la hora de crear un topónimo, frente al hecho, más relevante, de que la posesión haya provenido de una herencia, o de que los terrenos estén cercados y repartido el mantenimiento de los cierres entre los vecinos.

Otros autores echan mano de étimos todavía menos realistas, aunque fonéticamente viables. Para Adrados y Adraos se han propuesto el latín ATRATUS, de ATER, “negro”, o el latín ADORATUS, “adorado”; en este último sentido, Rodríguez Adrados señala que en toponimia los Adrados indicarían lugares sagrados.

En cambio, Hedra, Hedrosa y Hedreira, podrían explicarse por el latín HEDERA, “hiedra”, los dos últimos como abundanciales, lugares cubiertos de hiedra o donde hay hiedra.

También tenemos el topónimo Édramo con sufijo superlativo prerromano. Supongo que será una variante del adjetivo gallego ídramo que se usa para calificar a la vegetación exuberante de aspecto lozano y muy verde. Como simple sugerencia: de una posible base prerromana *ÍDR-, “verde”, saldrían Edra, Edrosa, Edreira (en este caso se escribirían sin h).

Texto publicado por mí en Celtiberia.net en febrero de 2008.

domingo, 31 de mayo de 2020

Enxertos y Estibadas

Dos técnicas muy similares de reducir el monte (silva) a terrenos de cultivo.

Enxerto, del latín essartus, "desbrozado". Véase, por ejemplo, Du Cange, EXARTUS, así como la toponimia francesa del tipo Essart (Georges Plaisance, "La toponymie des défrichements et des déboisements", Revue Géographique de l'Est, 1962). Así que, en principio, el topónimo Enxerto no indica que hubiese árboles injertados, sino que se clareó el bosque procediendo a arrancar el matorral de raíz.

En cuanto a Estibada, la explicación etimológica se complica más, ya que existen propuestas diversas bien fundadas:

1. Tanto Coromines como Antón Santamarina siguen la etimología desde el latín aestivum, "estío": "Contribución para unha toponimia dos montes", Consello da Cultura Galega, 2017.

2. Gonzalo Navaza propone el latín stipes, -itis, "estaca, tronco, pau", con la idea de que "posiblemente se cercaban os terreos chantando estacas vivas para que prendesen ou formasen sebes vexetais" ("As estivadas ou estivadas. Nota etimolóxica", Estudios de Lingüística Galega 1, 2009).

3. Eligio Rivas remite a Du Cange, "Silva exstirpata", e indica que la silva stirpata es nuestra Estibada (Toponimia de Marín, 1982).

La propuesta de Eligio Rivas parece la más adecuada, ya que en el sistema de las estibadas se cava el monte comunal y se extirpan las raíces enterradas, quemándose los terrones para, a continuación, sembrar trigo o centeno. Así, el topónimo Estibada / Estivada indicará el lugar donde se practicaba la roza según este antiquísimo sistema de cultivo. Por lo tanto, la etimología será el latín (silva) exstirpata, que según Du Cange (sub stirpare) es lo mismo que essartus.

El étimo propuesto por Rivas nos indica que no sólo hay que tener en cuenta para esta cuestión etimológica la documentación medieval latina que estudió Navaza en su trabajo, toda ella perteneciente a documentos odoarianos del siglo VIII en los que la atribución de las vilas aparece continuamente ligada a la frase "stipata de familia mea", sino también la documentación relativa a stirpe, que en varias contextos no se refiere al origen familiar o linaje, pues alude a vilas y propiedades que se toman (adprehendere) según el antiguo sistema de la presura o tenencia que se produce automáticamente al roturar un monte para su cultivo.

  1. uilla prenominata que dicent Palatio, que prehendimus de stirpe antiquo iusta riuulo Pella (787-Sobrado)
  2. uilla vocabulo Alesce, cum parietibus destructis, et ecclesiis quas de stirpe adprehendidisti (847-Diplomática Astur)
  3. per hordinatione ipsius principis, prendiderunt villas de Succo antiquo ab stirpe relecta. id sunt villas prenominatas. in Bercio, villa que dicunt Viogio (922-Samos)
Estas técnicas se remontan cuando menos al derecho germánico. En un documento de Carlomagno (s. VIII) se glosa el término stirpes: "stirpes, vel ut vulgo dicitur exartes". Y en un artículo de las Leges Burgundionum (s. V) se trata de cómo hacer los exartes ("De exartiis") en el monte común: "Si quis, tam Burgundio quam Romanus, in silva comune exartum fecerit, aliud tantum spatii de silva hospiti consignet et exartum, quem fecit, remota hospitis commotione [communione] possideat" = si alguien, bien burgundio o romano, hiciese una estibada en el monte comunal, debe reservar otro tanto de espacio de monte común para el huésped, y poseerá la estibada en la propiedad perpetua comunal del huésped.

lunes, 30 de diciembre de 2019

Un paisaje castrado

Un castro no es un castro


Virgilio Fernández Acebo en su interesante estudio sobre "El término 'castro' en la Península Ibérica y expresiones afines europeas" (Castros y castra en Cantabria. Fortificaciones desde los orígenes de la Edad del Hierro a las guerras con Roma, 2010, coords. Serna Gancedo, Martínez Velasco y Fernández Acebo) analiza la posibilidad de que el término castro y parte de la toponimia con él relacionada (cuando no sea de introducción moderna) tenga un origen prerromano en relación con la raíz indoeuropea k̂es-, "cortar", que se encuentra por ejemplo en lenguas itálicas como el osco y el umbro con el sentido de "fundo, tierra separada" (v. Diccionario de Pokorny raíz k̂es-).

Entre las acepciones que recoge el autor, aunque no le preste demasiada atención, se encuentra la que se refiere al juego que en Galicia se conoce como mariola: en zonas adyacentes al territorio castreño astur-galaico (Cantabria, Palencia, Zamora y León) se denomina juego del castro (fuente: Wikipedia). Todos hemos jugado alguna vez a la mariola dibujando su cuadrícula con una tiza en el suelo.

Cuadrícula del juego del castro. Figura una parcelación o división de tierras.

El autor señala que en Cantabria y la meseta el término castro no tiene acepciones relacionadas con "restos ruinosos, sean arqueológicos, arquitectónicos o militares", mientras que en Galicia y Asturias sí aparecen estas acepciones, "lo que sugiere que tal vez [...] haya influido la reintroducción erudita  de los últimos siglos, sobre todo desde el Romanticismo" en la formación de estos contenidos (ib., pg. 48). Así pues, parece posible partir de la tesis de que el sentido de fortificación no es el significado original de la palabra castro de origen prerromano. ¿Cuál sería?

A. Fabretti en su Corpus inscriptionum italicarum antiquioris aevi... indicaba que el umbro castrvo / kastruvu eran "campos, praedia, fundos" (1867, pg. 801), lo que encaja con el significado de la raíz indoeuropea k̂es-, "cortar [el territorio], separar, parcelar", y explica el diseño de la cuadrícula del juego del castro, que imitaría las formas del parcelario, así como el nombre del juego por usar un campo parcelado (castro). Todo ello no dejaría de ser una hipótesis interesante, aunque improbable, si no viniese la microtoponimia a echarnos una mano, mostrándonos salpicadas aquí y allá leiras llamadas Castro o Castros en lugares en los cuales no hubo ningún castro.

Castro de Narla denominado propiamente Chousa, rodeado de microtopónimos Castro aplicados a distintas parcelas; al este, Pacios, con una parcela denominada Castros, sin restos de castro alguno. Entre la Chousa y Pacios, un amplio espacio destinado al ganado, Armenteiro (latín armenta, "ganado mayor, ganado bovino").

Con la propuesta que formulamos aquí estamos probando la hipótesis de que el término prerromano castro (raíz paleoeuropea k̂es, "cortar") haya designado originalmente el primitivo fundo, un paisaje recortado, el arcaico paisaje de bocage que identificó Bouhier en el norte de Galicia y que seguramente estuvo extendido por toda ella: los primeros fundos territoriales, predios que se iban separando del paisaje natural, escindiendo, cortando, castrando la naturaleza. La aplicación del término castro a la chousa o recinto habitacional puede ser un uso tardío por contaminación con el significado del término latino hermano castra, "campamento militar, fortificación", o bien una especialización secundaria del significado amplio de castro como territorio escindido o separado, que comprendía también el asentamiento humano correspondiente.

En este sentido etimológico el paisaje gallego sería un paisaje castrado, recortado. Poco queda del paisaje natural primitivo más que la composición de algunos setos que bordean los recortes del parcelario del norte. Bouhier (1) consideraba que el paisaje de agras que caracterizaba Galicia (salvo al norte de A Coruña y Lugo, de bocage o setos) guardaba alguna relación con la castrisation o proliferación de castros en nuestro territorio; tras este breve examen de la etimología del término castro parece que la peculiaridad de nuestro paisaje fuertemente antropizado se debe, mejor, a la castración.

Expresiones medievales como "villa de Abiti de radice de illo castro" (Samos, año 1098) no se referirán, entonces, al castro como fortificación ni a la situación de la villa bajo él (2), sino al territorio, predio o fundo escindido; en este caso la villa de A Vide (Monforte de Lemos) ocuparía una parte del mismo y pertenecería jurídicamente a él (sentido jurídico de radice relativo a los bienes raíces o territoriales, inalienables). Asimismo, la frase preposicional subtus castro, que aparece con frecuencia en los documentos medievales, podría indicar sujeción jurídica al territorio, no situación al pie de ningún recinto fortificado. En pleno siglo XI seguiría funcionando la unidad territorial prerromana, adscribiéndose las villas a ella.

Varela Sieiro (Léxico cotián na Alta Idade Media de Galicia, 2008, pg. 59), aún partiendo del sentido que se le viene dando al término castro como recinto fortificado, recoge algunas acepciones singulares que encuentra en la documentación medieval, que se entenderían mejor desde la propuesta que formulamos (castro como agro parcelado, fundo): "per montem de Karrion et per campum uel castrum Camposancos, pensamos que castrum se refira só a un terreo ou zona elevada pero sen elementos habitacionais".

¿Castros o celeiros?


Otra acepción singular que encontramos es la que figura en un documento del año 1217 en el cual se coordinan los sustantivos castro y celeiro en varias ocasiones, indicando que son elementos de un mismo tipo, estrechamente relacionados: "castra et cellaria teneantur de manibus earum" (CODOLGA). Esto explicaría, desde nuestro punto de vista, la observación que realiza Lima Oliveira sobre la excavación del poblado del Bronce Final de Monte Buxel (Pazos de Borbén): "La zona se denomina Castro, pero no ha sido posible localizar ninguna estructura arqueológica correspondiente a un yacimiento de este tipo en las inmediaciones. Además, la baja densidad del uso del suelo en la zona hace poco probable que se debiera sospechar la existencia de un antiguo castro arrasado por labores agrícolas" (Elena Lima Oliveira, Excavación del yacimiento de Monte Buxel, TAPA, 2002, pg. 13). Lo que aparece en este yacimiento denominado Castro son restos de varias fosas globulares, silos de almacenamiento de cereal o celeiros, que formarían el complejo agrícola del castro.


O la acepción que se deduce de un documento del año 1482 del Índice de documentos do Mosteiro de San Salvador de Lourenzá (fol. 184r) en el que se afora en Forxa (San Tomé de Lourenzá) una "leyra de heredad con su castro, en que tenía la era". Cabe la posibilidad de que fuese un recinto fortificado reutilizado como eira, pero también que sea indicio de la existencia de castros como recintos agroganaderos, núcleos de un parcelario arcaico.


Un cacho es un cacho


Esta propuesta que acabamos de exponer encaja con la de J. Piel (3), que hacía provenir la toponimia Cacho- / Cascho- de castulum, de la misma raíz paleoeuropea k̂es, "cortar", que estamos comentando. Pero hay que advertir que el autor se ceñia al aspecto defensivo y habitacional de esta serie (Cachousende = "fortificação de Ousende"; Cachoufe = "o castro de Oufe"). Nosotros, por el contrario, afirmamos que un cacho es un cacho, pedazo, o parcela, como se encarga de demostrar la microtoponimia. Con esto se aclara definitivamente el significado primitivo del término castro, que sería básicamente el mismo que el de cacho.


Cachos de A Torre de Labrada; en la parte superior y central, el Castro de A Torre de Labrada.
(C) Visor PBA de la Xunta de Galicia, capa del Vuelo Americano de 1956-57.

Cardo y decumano de un castro


Cambiando ligeramente la comprensión de lo que fue un castro, necesariamente se modifican algunas consideraciones previas. Por ejemplo, el topónimo Cruz do Castro indicará el punto donde se cruzan el cardo y el decumano de la parcelación territorial, tal y como puede verse en la fotografía aérea del Castro de Vilanova (Sobrado).




(1) Pierre Flatrés, compte rendu de la obra de Abel Bouhier, Norois, 1981, nº 111.
(2) Carlos Lixó Gómez, "Os castros no tempo das villae. Funcións non militares dos castros no val de Sarria na Alta Idade Media", Cuadernos de Estudios Gallegos, nº 131, 2018. Dice: "A preposición escolleita, de radice, indícanos de maneira literal a situación do castro en altura".
(3) Manuel Rodrigues Lapa, Miscelânea de língua e literatura portuguesa mediêval, 1965, pg. 445.

domingo, 29 de diciembre de 2019

Isidros

Microtopónimo Isidros en el lugar de A Graña, Vilapedre (Moeche). (C) Visor PBA de la Xunta de Galicia.

Variante local del más común exido o enxido, proveniente del latín exitum > ejido en castellano. Paulo Martínez Lema registra la forma portuguesa con epéntesis de r, enxidro, en Marco de Canaveses, Cinfães y Torre de Moncorvo ("Toponímia e fonética histórica no domínio galego-portugués. Notas para uma linha de trabalho", Estudis Românics, V. 40, 2018, pg. 27), por lo tanto este fenómeno no se debería en principio a un cruce con el nombre propio Isidro < Isidorus. El caso que comentamos presenta, además, cierre de la vocal anterior pretónica por metafonía y despalatalización del sonido fricativo palatal sordo.


El significado exacto del sustantivo viene determinado por la situación de las tierras de labor junto a las viviendas de A Graña: "Exido ó ejido, terreno cerrado y arrimado á la casa ó á otro que ya lo esté" (Francisco Javier Rodríguez, 1863). Se trata de una acepción tardía, pues el sustantivo ha perdido el sentido del latín exitus / introitus (salida / entrada). Véase el topónimo Entroido de O Furco (Becerreá) en este mismo blog, el cual, en cambio, se aplicó al terreno en un momento en el que todavía se conservaba la acepción de "acceso a un núcleo de población".

sábado, 28 de diciembre de 2019

Fernandeiros, fernandos y fernandiño

Gonzalo Navaza en su Fitotoponimia gallega (punto 107.2) nos informa de que en Farnadeiros (Muiños, Baixa Limia) escuchó la variante local del nombre como Fernandeiros. El nombre de lugar se documenta desde la Edad Media como Farnatarios (año 1051), lo mismo que el Farnadeiros de O Corgo (Farnatarios, año 747), y es un derivado del latín farina, "harina".

Por su parte, el Padre Sarmiento en el siglo XVIII ya había consignado que el Chenopodium Album, una especie de quinoa llamada en gallego farnentos, debía su nombre al aspecto fariñento de sus hojas y que en Armenteira recibía el nombre de fernandos. Nos indicaba, por lo tanto, la misma etimología que sigue Navaza, y localizaba una deturpación del mismo tipo, provocada por el cruce con el nombre propio de origen germánico Fernando.

Finalmente, será por esta misma interferencia que el trocito de pan (farinatum > farnato > farnado) recibe en algunas partes el cariñoso nombre de fernandiño, según el Diccionario de Cuveiro Piñol. Asimismo, como microtopónimo, las tierras llamadas Fernandas etimológicamente remitirán a *Farnadas < Farinatas, por estar dedicadas posiblemente al cultivo de cereales (v. también farnar, "fecundarse los cereales o la vid"; que consideramos un derivado del bajo latín *farinare, "polinizar").

lunes, 23 de diciembre de 2019

Insua como sinónimo de agra. La Ínsula Barataria

Insua o agra de Balai según el Mapa de términos de la feligresía de Santa María de Loureda, A Coruña (Archivo de la Real Chancillería de Valladolid, PyD, 223). (C) Calvo Iglesias, Méndez Martínez y Díaz Varela, "Los paisajes culturales de agras en Galicia y su dinámica evolutiva", CEDDAR, Documento de Trabajo 20, 2010-2012.

El mapa se dibujó "en 1794 con motivo del litigio por el Agra o Insua de Balay sita en la feligresía de Santa María de Loureda (actualmente en el municipio de Arteixo, A Coruña) disputada por el Marqués de Camarasa y de Parga y Don Pedro Ramón Pardo Osorio, para dirimir si estaba o no incluida en el foro otorgado a Juan Cancelo y su mujer" (ib., pgs. 10-11).

El topónimo Insua en Galicia designa no sólo un terreno rodeado por agua, a veces formado por aluvión fluvial, sino también una propiedad agrícola aislada del entorno mediante sebes vegetales o cómaros, etc. En el documento que traemos a colación, la propiedad denominada insua es una característica agra, un labradío dividido en franjas con camino medianero de acceso a las parcelas y cuyo contorno, normalmente redondeado, está cerrado por un seto.

Muy probablemente es este sentido exclusivamente gallego de insua como agra el que ha de aplicarse para definir las características de la propiedad que obtuvo Sancho Panza cuando pasó a gobernar la Ínsula Barataria. Normalmente se considera que Cervantes utilizó la palabra ínsula como arcaísmo tomado de las novelas de caballerías, del latín insula = isla (Martín de Riquer, Aproximación al Quijote, 1967, pg. 154), lo que resulta muy extraño, porque la Ínsula Barataria cervantina no es precisamente una isla, sino una propiedad rústica. Jugaba el autor malévolamente con el doble sentido de ínsula como arcaísmo latino, "isla", y como galleguismo, "agra, labradío", mucho más adecuado para Sancho. Y nos llama la atención que Cervantes conociese esta denominación galaica de las agras, siendo de Alcalá de Henares...

La insua de Balai en el Mapa del Vuelo Americano de 1956-1957.

Otra insua en la zona: A Insua, al este de Loureda (Arteixo), junto a Morás.

La insularidad de las agras podría deberse, más que a su cierre o aislamiento perimetral, o quizá a algún sistema de regadío, al derecho romano, que permitía la propiedad sobre la insula in flumine nata a los dueños de los territorios ribereños contiguos. Suponemos, entonces, un desplazamiento "por flotación" de la insula in flumine nata, en el sentido de predio rústico sobre el que se ejerce el derecho de propiedad, desde su situación original en la ribera fluvial hacia el interior. La forma y división de estos recintos (agras - insuas) sería, por lo tanto, de origen tardorromano o altomedieval.

viernes, 11 de octubre de 2019

A Cernada

Forma circular de A Cernada (Cospeito) bajo Vilar de Nuño (Abadín).
(C) Visor de la base de datos Toponimia de Galicia.

La hipótesis etimológica aceptada sobre el origen del topónimo A Cernada y sus variantes (Cernadiña, etc.) es la de que proviene de "terram cineratam" o quemada. Así se pronuncia el profesor Porto Dapena sobre A Cernada de Cedeira: "etimolóxicamente, contra o que puider parecer, nada ten que ver coa palabra cerna, senón co latín CINIS, -ERIS 'CINZA'; o topónimo, efectivamente, vén de (TERRA) CINERATA, participio dun hipotético verbo *CINERARE 'queimar, reducir a cinza', e, polo tanto, o seu significado é o de 'terra queimada', en clara alusión -xa se ve- ao sistema de cultivo mediante rozas, tan frecuente noutros tempos e consistente, como é sabido, en cavar os terróns dunha leira e logo queimalos para sementar nela algún cereal, maiormente centeo ou trigo" (Diccionario toponímico do concello e ría de Cedeira, Universidade da Coruña, 2014). En este mismo sentido se pronuncian todos los investigadores que han estudiado este topónimo: Moralejo Laso (Toponimia Gallega y Leonesa, 1977; Rivas Quintas (Toponimia de Marín, 1982); Cabeza Quiles (Toponimia de Galicia, 2008).

La mención a cerna por parte del profesor Porto Dapena nos lleva a comprobar en el Dicionário Estraviz el significado de este término; verificamos que se recoge como segunda acepción "ato ou efeito de cortar árvores", que vemos más adecuado para los trabajos de desmonte previos al cultivo. Es probable que el profesor haya consultado otras obras que sólo recogían cerna en su primer sentido de "vigoroso, forte, robusto".

En el mismo Dicionário Estraviz, cernar:

(1) Descascar, descobrir o cerne.
(2) Extrair o cerne.
(3) Podar árvores.
(4) Sangrar árvores.

Y en el lema cerne:

ADJ.
(1) Duro, resistente, tratando-se de cousas difíceis de lavrar: esta madeira é bem cerne.
(2) O interior, o que está muito dentro, o íntimo.
(3) Ato de estar fecundando-se as plantas: esta vinha está no cerne.
S.M.
(1) Parte central e mais dura do lenho das árvores, a mais rija e a mais escura, também designada durame ou durâmen.
VAR. Cerna.
(2) fig. Rijeza.
estar em cerne: estar em princípio, não estar ainda acabado.
[lat. *cernu]

Por lo expuesto, conviene revisar la etimología propuesta hasta la fecha y verificar si es posible conectar nuestros Cernadas con cerna en su segunda acepción, y con la evolución que ha experimentado el latín circinare, "trazar un círculo, cortar en círculo, cortar", en Francia, dejando su correspondiente huella en la toponomástica: Cerneux, Cernois, Cernex, Cernion, Cerney, Cernoy, Cerniz, Cerny, Cernier, Cernière, Cernoniers, Scierne, Surceneux, Cerceneux, Cercenée. Todos estos nombres de lugar los estudia Georges Plaisance en "La toponymie des défrichements et des déboisements" (Revue Géographique de l'Est, 1962, nº 2-3, pgs. 221-232) indicando que derivan del latín circinare: "si l'on adopte l'étymologie latine circinare « tracer en rond », il s'agit probablement de défrichements plus ou moins circulaires à l'origine". El motivo de este cercenamiento del monte parece haber sido en el país vecino la obtención de poix, resina de pino. Además, concluye: "on a dit, il est vrai que certains [nombres de lugar] désignent des enclos et non des défrichements".


Tenemos como punto de partida el latín circinare, "trazar un círculo, talar el bosque formando un recinto circular", que habrá experimentado una reducción silábica por haplología. El sustantivo gallego cerna, "ato ou efeito de cortar árvores", tiene evidentemente relación etimológica con esta familia léxica. Por otra parte, los datos franceses nos indican que los topónimos del tipo Cerneux o Cercenée pueden tener como referentes tanto el desmonte en sí como los recintos más o menos circulares que se formaban al clarear la foresta.

En nuestro territorio hemos comprobado en el visor de la base de datos Toponimia de Galicia que las cernadas fueron efectivamente recintos más o menos circulares resultado de trabajos de desmonte por talas que clarearon el bosque; hoy en día muchas de ellas colonizadas de nuevo por reforestaciones de eucaliptos.

Asimismo, verificamos que en el léxico medieval del noroeste existió cercenare con el sentido de cortar leña: "aquis aquarum et ligna siluarum et siue in cercenatio uel ubi illa potueris inuenire" (año 1025, Colección documental de la Catedral de Astorga, ed. Gregoria Lavero Domínguez y Mª Encarnación Martín López). Se refiere al derecho sobre la leña del bosque, tanto procedente de corta como la que se pueda encontrar (normalmente, la que ha caído al suelo).

Existe relación, por lo tanto, entre los derivados de circinare y los de praesecare (Prexegueiro / Pesegueiro). 

Las acepciones relacionadas con el vigor (vegetal) aducidas por el lexicógrafo Estraviz podrían explicarse como en la frase verbal "as sardiñas están en comida" (en el momento mejor para comer); "as árbores / viñas están en cerne" (en su mejor momento, anunciando que pronto se podrá realizar la tala, sangrado o el tipo de aprovechamiento al que están destinadas).

No se nos escapa, por otra parte, que el cerne o cerna cuyas acepciones están relacionadas con el vigor vegetal y con la parte fibrosa o duramen de las ramas de los árboles, guarda parentesco etimológico (y semántico) con los términos que designan la cuerna de los cérvidos, también considerada tradicionalmente un atributo cuyo aspecto y crecimiento se asimilaba al de los vegetales.

"Sem. *karn- 'horn': Akkad. karnu, Ugar. krn, Hebr. keren, Arab. karn-, which continue the Indo-European derived form *khr-n- 'horn': Lat. cornu, Goth. haurn, OE, Engl. horn, OHG horn (Ger. Horn)" (Gramkelidze e Ivanov, Indo-european and Indo-europeans, Part I, 1995, pg. 773).

Es muy probable, entonces, que haya habido confluencia entre:

  1. los derivados del latín circinare, "cortar" > A Cernada (Galicia), Cercenée (Francia); cerna, "ato ou efeito de cortar árvores"
  2. los derivados del indoeuropeo *khr-n-, "[duramen], cuerno" > cerna, "parte central e mais dura do lenho das árvores, a mais rija e a mais escura, também designada durame ou durâmen", cuya primitiva acepción, que suponemos proveniente del reino vegetal, se habría conservado intacta en Galicia.

jueves, 10 de octubre de 2019

Terras cultas - Terras colendas

En nuestros cartularios medievales coexisten ambas formas de referirse a las tierras cultivadas "terras scilicet cultas uel colendas" (Toxosoutos, año 1138: CODOLGA), participio y gerundivo del latín colere, con varios significados que van desde cultivar a habitar, pasando por el religioso de rendir culto o adorar.

La forma Colenda existió como topónimo: "domine Petre Pelagii de Colendas" (Vilar de Donas, año 1260: CODOLGA). Su evolución sería *Coenda > Coonda, o bien *Coenda > Cuenda, con resultado final Conda o Quenda, que coincide con el de otras series de topónimos provenientes de comite y calenda, respectivamente: As Quendas (Castro de Rei), A Conda (Tomiño, A Pontenova, Viveiro). De los varios Condado que salpican nuestro territorio, algunos podrán ser efectivamente comitatos o encomiendas territoriales, otros, tal y como han propuesto Alarcos Llorach ("Toponimia Asturiana. El Condado", Valdediós, 1970) y Martín Sevilla (Toponimia de origen indoeuropeo prelatino en Asturias, 1980), podrán provenir del céltico condate, "confluencia de ríos", pero también alguno podrá ser un derivado de illa (terra) colenda > A Conda, de donde *O Condado en el sentido, todavía no verificado, de conjunto de tierras dedicadas al cultivo.

Topónimos Coitío según el visor de la base de datos Toponimia de Galicia.

Podemos seguir el rastro que los derivados del latín illa (terra) culta han dejado en nuestra toponimia: A Agra da Coita (Arzúa), A Coita (Arteixo), As Coitas (Ferrol), As de Coita (Oza dos Ríos), A Coitía (Cangas), A Coitivada (Cangas) y los numerosos Coitío exclusivos de la zona que va de Oza dos Ríos a San Sadurniño pasando por Aranga y Monfero y que son índicadores del minifundio territorial, base de la economía familiar gallega.

Llama la atención el participio redundante de Cangas, A Coitivada, que pudo haberse formado por analogía con estivada, puesto que en gallego no existe el verbo *coitivar del que sacar este participio. Por su parte, las formas Coitío y Coitía parecen provenir, mejor, directamente de una forma bajomedieval cultivum. "Coita, Decoita, Coitío que abundan bastante na Coruña [...] teñen a súa orixe en cultus (terra culta ‘cultivada’)" (Santamarina, "Contribución para unha toponimia dos montes comunais", 2017). 

jueves, 1 de agosto de 2019

Poulo

Poulo: en el Alto Minho, 'terra húmida, em geral mais baixa que a circundante e que dá pasto o gado' (Revista Lusitana, XXV, 1923-24, pg. 193).

En la base de datos del CODOLGA se encuentran:
  • 127 casos del étimo en combinación con la palabra para pastos "... pascuis, paludibus..."
  • 74 casos del étimo con metátesis en combinación con la misma palabra "... pascuis, padulibus..." 
No encontramos ningún caso de pabul-, que se viene considerando desde el Padre Sarmiento étimo de poulo, con el sentido de prado o pasto. V. Du Cange: PABULA 2 / PABULUM = pature.

Así, y a la vista de la acepción conservada en el Alto Minho de "terra húmida, em geral mais baixa", y de la documentación aportada con más de 200 ejemplos, no queda más remedio que remitir nuestros poulo al hidrónimo de origen latino paludem - padulem, "área pantanosa, llanura de inundación", apta para pastos y no para cultivos, de donde las acepciones actuales de prado, pasto (como el sustantivo lameiro). En este sentido, identificamos los poulos con una parte de los subcisiva, terrenos que han quedado al margen de una centuriación: "agri qui sunt in paludibus et in silvestribus", "tierras que aún quedaban por cultivar" (Mª José Castillo Pascual, Espacio en orden, 2011, pg. 125). Cfr. rumano pădure, "pasto, bosque", con la misma etimología desde el latín paludem / padulem.

Poulo a la orilla del río junto al Castro de Santa Cruz de Moeche.


martes, 18 de junio de 2019

Boucela, Barcela y Varela. Derivados de vallem

BOUCELA Y BARCELA

  1. "et ad estrata in illo mareum a caput de illo uall[i]cello ubi se illas medias leuant se per ipso uallizello in pronum, et inde in ipsa directura ad illo mareum ubi [...] plega super illa fonte" (año 945. Fuente: CODOLGA).
  2. "et in Vallicellum quomodo pergunt pro ad arrogium medietate integra" (año 1020-1052, Samos. CODOLGA)
  3. "per flumen Luinia, per fixo de Uouzello ad sursum" (Libro de la Regla Colorada de la Catedral de Oviedo).

Son diversas las explicaciones etimológicas del sustantivo gallego-portugués bouza / bouça y del astur-leonés bouza / boiza / boza:

  1. El neutro plural latino baltea (de balteus, "cinturón o valado con que se rodearían las bouzas"), hipótesis de Gonçalves Viana, seguido de Meyer-Lübke.
  2. Un supuesto vocablo céltico *bodika, "terrenos roturados por primera vez" (Corominas, DCELC).
  3. Un supuesto vocablo prerromano *bauttia, "rozar el monte" (Krüger: "Cosas y palabras del Noroeste Ibérico", NRFH, 1950; con un excelente resumen de las propuestas efectuadas sobre el asunto).
  4. Bucetum, "lugar de pasto de bueyes", propuesta que sugiere García Arias, para inmediatamente descartarla porque no justificaría las formas con diptongación como bouciellu, que en asturiano tiene el significado de "prado de otoño con abundante pasto" (v. Toponimia Asturiana, sub La Boza).
  5. Por lo mismo pensamos que ha de descartarse otra propuesta que menciona García Arias, la posibilidad de que sea el diminutivo buccellam, "bocado", del latín buccam, "boca".
Aquí nos sumaremos sin más preámbulo, y una vez documentada en Galicia la forma uallizelo, a la propuesta de Jules Guex para los Vaucelle de su estudio La montagne et ses noms. Études de toponymie alpine (1946, pg. 24) en donde propone el latín vallicellam. Esta base sirve para explicar perfectamente la forma boucela , de la que por regresión se deduciría bouza, y el diminutivo boucelo marcando mediante la alternancia de género un tamaño menor del predio. Partimos entonces de un *vallicellam, "pequeño valle". La evolución semántica hacia los conceptos de "prado con abundante pasto", "terrenos roturados", etc. se justifica por la idoneidad de las tierras de los valles para pastos y labrantíos.

Del mismo étimo vallicellam, pero con distinta evolución que implica un cambio de líquidas en posición de neutralización, vallicellam > valcela > varcela, sale nuestro Barcela, que sobrevive en el léxico cotidiano con el significado esperable de "lugar próximo a um rio que o inunda com frequência" (Dicionário Estraviz).

VARELA


Un caso similar podría ser el topónimo, y apellido de origen toponímico, Varela, proveniente de *vallellam, otro diminutivo de vallem, que habría sufrido disimilación de líquidas -l-l- > -r-l-, como los numerosos casos franceses que recoge Ernst Nègre: Vareilles (Saône et Loire, doc. "Valeliam", año 974), Vareilles (Yonne, doc. "Valliculas", año 852) - v. Toponymie générale de la France, 1990, pg. 317.

Regato das Varelas y Varelas en el Castro de Castrelo (Leiloio - Brión).
(C) Visor PBA de la Xunta de Galicia.

Dice Heinz Jürgen Wolf en "Le type *PALATIOLUM et autres diminutifs en toponimie" (Nouvelle revue d'onomastique, 2007, pg. 229-243) que VALLICULA está "représentée par l'it. Vallecchia et le pg. Valhelhas. Il aurait néanmoins été utile de citer ici les fr. Valeilles / Vareilles / Vazeilles, et aussi de tenir compte de l'esp. Valleci(e)lla, du pg. Valizelos et de l'it. Vallicella/Valzella, au lieu d'affirmer que seul l'ancien français connaît le type *VALLICELLA", tal y como se asegura en la obra de Wartburg, Französisches Etymologisches Wörterbuch (XIV).

viernes, 15 de febrero de 2019

Pértegas y Ameixeiras

El herrero de Riolobos (Veletas Cerri) conserva todavía la cadena que se usaba para comprobar el ancho de la Cañada de Ganados, un instrumento de medida utilizado por los agrimensores romanos. Resulta evidente que la cadena de agrimensor no pudo ser inventada por Edmund Gunter en el siglo XVII, si acaso, perfeccionada por él.

Otro instrumento propio de los agrimensores romanos fue la pertica o decempeda, una vara de diez pies, que ha dejado restos en la toponimia de Galicia: A Pértega (Riotorto), A Pertegaza (Arteixo), As Pertegazas (Cariño), Pertegal (Samos), As Pertegueiras (Vigo), O Pertegueiro (Cerdido).

Para Xulio Concepción el topónimo asturiano La Pértiga (Llangreo) aludiría a las varas con que se vareaban las castañas y las nueces. Por mi parte, veo poco probable que una simple vara, sin forma abundancial (como sí podría ser el Pertegal de Samos), genere un topónimo. En mi opinión estos nombres de lugar han de ponerse en relación con la colonización romana del territorio, en el sentido que ofrece Frontino: "Solum autem quodcunque coloniæ est assignatum, id universum Pertica appellatur" = el suelo delimitado de cualquier colonia se denomina Pértiga.

Según Max Weber (Historia agraria romana, 2004) "cuando la Pértiga [o territorio asignado] de una colonia solamente incluía una parte del municipio en que había sido deducida, se verificaba el hecho de que existían dos centros, uno junto al otro, en forma de doble ciudad, una vieja y una nueva. Nos es imposible determinar cuál era la forma de gobierno de esas ciudades dobles y qué relaciones jurídicas existirían entre ellas; especialmente en referencia a las limitaciones de sus atribuciones públicas; pero es cierto que efectivamente tenían una forma de gobierno y relaciones mutuas específicas".

En el caso de A Pértega de Riotorto podemos afirmar con cierta seguridad la existencia de una de estas ciudades dobles: la nueva (A Pértega) en lo que hoy es el núcleo urbano de Riotorto, y la vieja (el Castro da Croa). 


Otro aparente fitotopónimo podría ser Ameixeira, que no siempre aludirá al frutal que da las ciruelas o ameixas. Gonzalo Navaza reconoce que las formas derivadas de damascena, "ameixa", pudieron confluir con las derivadas de mansio (Fitotoponimia galega, punto 15, pgs. 50-53). Como esa confluencia se produce en cualquier sentido, en algún caso los Ameixeira de nuestra toponimia podrán esconder una forma proveniente del latín "illa mansionaria", que en evolución recta resulta A Meixoeira, o Ameixoeira si se lexicaliza la forma con el artículo aglutinado. En gallego-portugués ameijoeira es un redil o aprisco para el ganado. Fácilmente pueden confundirse ambas palabras y aparecer una en lugar de la otra.


Junto al castro de Ameixeira, cerca de Ordes, se ubica el lugar de Ameixeiras o Ameixeira, núcleo habitacional cuyo origen pudo haberse desarrollado a partir del uso como aprisco para el ganado castreño, cabañas de pastores, etc.