Mostrando entradas con la etiqueta fonología. Mostrar todas las entradas
Mostrando entradas con la etiqueta fonología. Mostrar todas las entradas

miércoles, 27 de noviembre de 2024

Congostra / Congostro: calzadas prerromanas de Galicia

Respecto da etimoloxía de Congostra / Congostro e as súas variantes, Corongosta, Carangosta e Quiringosta, esta última focalizada na zona de Vigo e nos concellos lindantes con Portugal, e máis Quingosta, Congosta, Cangosta e Alcangosta (Portugal), cabería partir dunha frase latina, como sinalaran Leite de Vasconcelos, J.M. Piel e Meyer-Lübke. As frases latinas propostas por estes investigadores xogan co adxectivo angustus, -a, -um, "estreito", ben consensuado polos filólogos que se ocuparon deste topónimo, máis un substantivo variable que alude ó sentido de "pasaxe". Nas linguas románicas peninsulares Congostra / Congostro ten a acepción maioritaria de "desfiladeiro entre dúas montañas" (orónimo), máis na área do galego-portugués adoita ter o significado de "camiño estreito e fondo entre muros" (odónimo) (v. estado da cuestión en Toponomasticon Hispaniae: Toponimia asturiano-leonesa: Congosta). As propostas destes investigadores son, polo tanto:

canalis angusta > *canangosta, *caangosta

calle angusta

Distribución do topónimo Quiringosta - base de datos Toponimia de Galicia.

Nós fornecemos outra etimoloxía semellante, mais partindo da frase latina AGGERE ANGUSTA; non por enredar máis na enigmática orixe de Congostra / Congostro, senón porque o termo agger, -is, "trincheira dunha vía; plataforma", encaixa perfectamente no campo semántico da odonimia, en concreto do que sabemos sobre as vías de comunicación de orixe romana, e explica satisfactoriamente os intrigantes Corongosta / Carangosta / Quiringosta. Amáis, esta etimoloxía introduciría unha nova perspectiva na orixe da gheada vs. queada, pois vese que o fenómeno da queada implica a evolución dende a xeminada latina gg > k.

Aggerem é definido por algúns autores como viam lapidibus stratam (camiño lousado con pedras). Para San Isidoro o aggerem era o amoreamento de pedras que os romanos chamaban via militaris; aínda que tamén había aggeres publicos, isto é, vías públicas, non estrictamente militares. Semella que agger era propiamente a trincheira onde se encaixaba o encachado de pedras que soportaba a calzada ou a vía de comunicación. Exemplos do topónimo en correlación coas vías romanas: polo lugar da Congostra de Fonte Carballa (Vilar de Santos - A Limia) pasaba a Vía Nova, como indican os numerosos miliarios da zona; polo pobo de Congosto (León) tamén discorría a mesma Vía Nova, mencionada no Itinerario de Antonino; polo Pas del Congost (entre Osona e El Vallès) atravesaba outra calzada romana; por Àger (Lleida) transcorría unha vía que se considera de orixe romano.

Evolución fonética: trala separación do a- inicial do primeiro termo da frase AGGERE ANGUSTA, por terse interpretado como artigo, o resto *GGERENGOSTA tería experimentado a asimilación da xeminada sonora latina GG ó son simple xordo K, que viría ser equivalente en potencia sonora segundo a escala de graos dos dous paradigmas das consoantes xordas e sonoras que colidiron no proceso de lenición. Da forma resultante *KERENGOSTA / *KERANGOSTA sairía, tendo en conta a tendencia á apertura da vogal e ante r, a forma Carangosta; mais tamén Quiringosta (cunha pronuncia do e moi pechada). A perda da vogal átona por inestabilidade *K(E)RENGOSTA seguida de harmonización vocálica e-o > o-o tería producido as formas Crongosta - Corongosta - Congostra - Congosta.

Polo que vemos, a frase "aggere angusta" puido ter sido, máis ben, unha designación que os romanos aplicaron ás vías de comunicación indíxenas, cuxos trazados foron aproveitados nalgúns casos para levar por eles os camiños de longo percorrido, as clásicas calzadas romanas do tipo "via lata". A oposición angusta / lata determina, en calquera caso, a existencia de dous tipos de ancho viario.

miércoles, 27 de diciembre de 2023

Ricovanca, Ricovo e Ricovelo. De Covanca a Cuenca.

Unha das formas que pode adoptar o resultado romance do latín rivu > río, ó aparecer en composición, é ri-. Hai algunha máis, como rei (Regueiro de Reicobo - Pantón) ou ro- (Río Romeán - O Corgo). Para simplificar partimos de que proceden en última instancia do latín rivu, mais tamén sería posible considerar que pertencen ó substrato prerromano (cfr. REUMIRO), que tería termos semellantes ó latín ó proceder as linguas dun fondo común indoeuropeo.

Das formas compostas, Ricovo (O Saviñao), Ricovelo (San Cristobo de Cea) e Ricovanca (A Lama e Beariz), todos eles topónimos da provincia de Ourense, os dous primeiros non presentan problemas etimolóxicos, pois aínda son bastante transparentes, e na documentación medieval consérvanse as frases das que proceden.

En composición co nome latino covus / cavus, "oco", probablemente en referencia ó cauce excavado do río:

ano 742: "Rivo Covo" (Caaveiro)

ano 974: "Rio Covo" (Celanova)

ano 1065: "Riocovo" (A Coruña)

ano 1213: "Riuulo Covo" (Oia)

E combinado coa forma diminutiva do mesmo étimo:

ano 945: "Rio Covello" (Sobrado)

ano 1102: "Rivulo Covelo" (Caaveiro)

ano 1207: "Rivulo Covelo" (Asadur)

Bastante máis complexo é o caso de Ricovanca, pois só conservamos unha forma antiga moi semellante á actual:

"per Mestas de Ricouuanca" (ano 1159 - Armenteira)

Os dous Ricovanca de A Lama e Beariz sitúanse á beira do Verdugo, sobre o lugar de Reconco, topónimo tamén de orixe hidronímica (forma re- prefixada) que conten como segundo elemento conco procedente do latín concavus, "conco, cóncavo". Reconco é, polo tanto, semánticamente o mesmo que Ricovo.

Sostemos porén que Ricovanca pode explicarse como hidrónimo composto pola forma ri- prefixada, procedente de río < rivu, máis *COVANCA, procedente do latín vulgar conca (concava), en referencia á conca ou cavidade que ocupa o río, ó leito do río.

A forma latino-vulgar tería experimentado unha diptongación *Coanca, que o galego rexeita, e evita coa epéntese dunha wau, *Cowanca > Covanca. O mesmo fenómeno produciríase no ámbito leonés no caso do topónimo histórico Coianca, que semella ter desenvolto unha iode para evitar a diptongación de *Coanca < Conca (fronte á forma castelá do topónimo homólogo Cuenca, lingua que diptonga e tolera ben estes fenómenos).

Ri-Covanca (A Lama e Beariz) é porén homólogo do leonés Covianca (569) - Coanca 908 - Coianka 905, e do castelán Cuenca, que aparece grafada como Quwanqa polos xeógrafos árabes do século XIII, reflictindo o que sería aínda a pronuncia popular do topónimo (Chavarría Vargas, "A propósito de Madina Qunka / Quwanqa (Cuenca). El étimo latino conca /  concha en la toponimia romance de Al-Andalus", 2003). 

lunes, 9 de octubre de 2023

Comeanda - A Coruña

Explicando a orixe do topónimo Xermade dende o nome propio latino Germinatus, en caso xenitivo de posesión Germinati, o estudoso Joaquim de Silveira atopara as formas Germiade, Germaade, Germinhade e Germandi ("Toponimia portuguesa", Revista Lusitana, 1935). Mentras que para as tres primeiras vía resultados fonéticos compatibles coa evolución natural da lingua románica galego-portuguesa (perda do -n- intervocálico, asimilación de vocais por harmonización, desenvolvemento dunha nasal africada palatal dende o hiato -ïa- > -iña-), no resultado Germandi só viu un erro de transcrición, pois non foi quen de albiscar que da forma con vogal nasalizada Germaãde puido rexenerarse, cun cambio de posición na sílaba, a nasal perdida anteriormente. Polo tanto é unha evolución perfectamente natural Germaãde > Germande.

Dito fenómeno consistente en se xerar unha consoante nasal /n/ a partires dunha vogal nasalizada témolo observado tamén no caso do topónimo Ameendelo < Ame(n)etello ("Los hidrónimos Mendo y Miodelo", Arquetoponimia, 2013), sempre en posición final de sílaba e ante consoante oclusiva dental: "Uanate" > * Baãde > Bande ou "Plataneta" > *Pradaẽda > Padrenda, ganatum > gaãdo > gando. Nótese que non é posible propor a evolución de Uanáte, Platanéta ou ganátum a Bande, Padrenda ou gando pola caída da vogal, xa que esta é tónica e as vogais tónicas nunca caen.

Semella que no topónimo coruñés Comeanda podería terse producido o mesmo fenómeno, dende o latín *cuminatam, derivado de *cu(l)minem, "elevación do terreo". Cuminatam > Cumiãda > Comeanda / Cumianda. Cecais no étimo influíu o termo latino cacumen, "cume": "per cacumina montis Cuminalis" (ano 886 - Ourense).

Porén, ten que se prestar especial atención ás terminacións -nde, -ndi, -nda para comprobar que a posición do n sexa etimolóxica, e non resultado da xeración dun n procedente da vogal nasalizada previa. Na nosa opinión o fenómeno fonético indicaría en certa forma a preservación esporádica das antigas vogais nasais descompostas nos seus dous elementos, vocálico e nasal, e tanto tería grafalo co til de nasalización: Comeãda.


Pola estrada de Comeanda ía eu cara Bens cando traballaba na Moura, ó fondo da Avenida de Finisterre.

miércoles, 14 de junio de 2023

SICENATA PACATA. A inscrición do Castelo de Parada

Ó tratar na anterior entrada o tema do Medulio, o amigo Manolo Camba fíxome un comentario no meu Facebook relativo á frase "SICENATA PACATA" inscrita nun penedo preto do Castelo de Parada (Vilariño - Pereiro de Aguiar, Ourense). Lembrei que no 2011, no artigo que Manolo Gago escribira para o seu blog Capítulo 0 ("Vencidos e pacificados"), eu mesma aportara nos comentarios a chave que permitiría descifrar a inscrición dun texto que ata entón fora un completo quebracabezas (1), mais por non adicarlle un minutiño máis ó asunto, a lectura quedou incompleta.

Poño a continuación o recorte do comentario no blog de Manolo Gago:

Xa o teño -di Andregoto Galíndez [eu]- "sicenata pacata = signata pacata", asinada a pacificación (escribindo esaxeradamente a oclusiva [velar] en posición implosiva). 


Aplicando este mesmo procedemento á segunda palabra da inscrición vemos que se trata dunha forma particular de escribir a frase latina SIGNATA PACTA (firmados os acordos, asinados os pactos). O escriba, aínda que letrado, non estaba moi familiarizado coa lingua latina. Notámolo en que non sabía, ou repugnáballe, escribir só, sen a compañía dunha vogal, o son oclusivo velar en posición implosiva ou final de sílaba, polo que recurriu ó truco de engadir unha vogal de apoio tras el: SIC<E>NATA PAC<A>TA. A vogal de apoio e a vogal previa son homoorgánicas entre si. Nótese tamén que o escriba era alleo a diferenciación na escrita de G e C, oclusivo velar sonoro e xordo, pois é que en posición final de sílaba esta parella ten unha pronuncia con oclusión velar indiferente para o rasgo opositivo sonoro / xordo (posición de neutralización).

Ó identificar SICENATA como participio do verbo signare faise necesario considerar PACATA como substantivo (latín pactum). É dicir, é imposible que aquí PACATA sexa participio do verbo latino pacare, "pacificar": non pode lerse con dous verbos *asinada pacificada, pois signare esixe un obxecto.

Dos feitos fonéticos descritos dedúcese que o escriba descoñecía casi completamente a norma ortográfica latina, amosando cecais unha interferencia ou colisión de linguas (2), que ben poderían ser, como hipótese: celta - latín, ou xermano - latín. O escriba sería un celta ou xermano versado na escritura pero non na ortografía latina. Amáis de explicar esta inscrición aberrante por colisión de linguas, cabería analizala dende o punto de vista da gheada, de ser unha temperá documentación dunha tendenza que comezou a se producir no final silábico e que logo se espallaría dende a posición final á posición intervocálica actual. 

A peculiaridade deste truco consistente en usar vogais de apoio para grafar sons consonánticos en posición implosiva ou final de sílaba lembra ó uso que no signario ibérico teñen os signos, que ás veces se len como silábicos en formacións de sílaba aberta, tipo consoante + vocal (ka, ke, ki, ko, ku), e outras semella que poderían ter funcionado en sílabas trabadas (que rematan en consoante) como grafías da consoante final, isto é, con lectura unifonemática [K]. Así pois, tendo en conta o exposto, o escriba podería ter sido un mercenario celtíbero ó servizo de Roma, pertencente cecais á Cohors I Celtiberorum establecida en Galicia no século II.

Mais a posibilidade de que o escriba fose xermano cadra co feito fonético da tendenza do antigo alto alemán (Old High German) á anaptixe ou epéntese de vogais. Concretamente temos localizado (3) un smaragede escrito con epéntese de <e> como vogal de apoio tras oclusiva velar en posición final de sílaba, que é a versión xermana do latín smaragdus, "esmeralda". A escritura de smaragdus como smaragede é o mesmo caso que a escritura de signata pacta como sicenata pacata, o que nos leva a considerar a inscrición de Parada como un texto escrito por un xermano, probablemente suevo, que tentaba reflictir o latín dende un sistema fonético alleo.

Segundo me indica amablemente Luís Torres Gómez, históricamente esta posibilidade ten moito sentido, xa que a inscrición está en terras ourensás, na mesma área na que se adoita ubicar aos auregenses, que segundo Hidacio estaban en guerra cos suevos no ano 461. Tras mencionar este conflito, Hidacio sinala a continuación que se restaura a paz entre os suevos e os habitantes da Gallaecia. Os "pactos asinados" da inscrición de Parada poderían moi ben aludir a esta restauración da paz que menciona Hidacio. Dende a perspectiva xeográfica do asentamiento inicial suevo (na Gallaecia bracarense) as terras ourensás foron unha zona de fronteira, onde houbo enfrontamentos coas xentes do lugar, seguidos de acordos de paz.

Tralo exposto por Luís Torres, é máis verosímil considerar que estamos ante unha inscrición latina feita por un falante dunha antiga lingua xermana (suevo), na que se perciben as tendenzas fonéticas propias do antigo alto alemán que deturpan a escritura da lingua latina. En dita inscrición, do século V, deixaríase constancia da pacificación acordada cos galaicos auregenses dos que falaba Hidacio.

O historiador José Manuel Barbosa Álvares precísanos que os pacta asinados poderían tamén gardar relación coa campaña militar que o visigodo Leovigildo levou a cabo nos montes Aregenses (Ourense) no ano 575 en oposición ó reino suevo-galaico de Miro (v. A Evolução Histórica dos Limites da Galiza, 2021, px. 81-82).

O Penedo das Letras coa inscrición "SICENATA PACATA". (C) Ferro Couselo, 1971.

(1) Copiamos aquí a errónea proposta de interpretación da inscrición que fornecera o profesor Monteagudo: "Quizá la única posible inscripción (de sólo una palabra prelatina) sería bilingüe, grabada en una peña de Vilariño (2,5kN Pereiro de Aguiar 7kNE Ourense): SICENATA PACATA 'quieta, pacificada', caracteres datables quizá antes de Cristo; ie *sek 'dejar, estar tranquilo'; lat segnis 'lento, perezoso' POK 896; [...] Ahora bien, relacionando estos dos significados con la situación flumini Minio inminentem del castelo (alto-medieval? con tradición de gran batalla y situado ca 400 m. sobre y al S de la inscripción) es lógico pensar que aquí pudo estar el tan buscado Medulium montem (Orosio VI 21,5) donde los últimos combatientes callaicos para evitar la esclavitud se suicidaron certatim (a porfia, con emulación) igne, ferro et veneno" ("Populi y Castella en el "edicto de Bembibre". Bierzo-León", Anuario Brigantino, 1999, px. 75).

(2) O belga Albert Joseph Carnoy na súa obra Le Latin d'Espagne d'après les inscriptions explica tamén no capítulo adicado á epéntese, que son os extranxeiros os que aplican este recurso ás palabras que empregan. Segundo o corpus manexado por Carnoy, no que non inclúe a inscrición SICENATA PACATA, a nosa sería o primeiro caso coñecido de epéntese documentada nas dúas palabras dunha oración. Agradezo ó profesor Marcial Tenreiro Bermúdez a achega da referencia bibliográfica á obra de Carnoy.

(3) Renata Szczepaniak: "Vowel and Consonant Epenthesis in the History of German", comunicación presentada no Workshop do Freiburg Institute of Advanced Studies, 29-31 marzo do 2010.

domingo, 12 de marzo de 2023

Flamosus = Chamoso, un derivado do prerromano lama

A palatalización espóradica do l- inicial latino ou prerromano nun son africado ch ou ts, semellante á che vaqueira do astur-leonés, documéntase dende a formación do galego como lingua románica, a meados do século VI.

Constátase na toponimia Chaguazoso (Ourense) como equivalente de Chagozos e Chagüezos (Asturias), os que se consideran derivados provintes do latín lacum, "lago" (v. García Arias, e Xulio Concepción).

No léxico galego temos chagorza, que Aníbal Otero define como "Poza, charca, en Mercurín; lagorceira, con hierba por el medio, en Córneas. La africación de l está atestiguada por la toponimia: Chamoso. Alaguar, alagar, en Maderne" (Vocabulario de San Xurxo de Piquín, 1977).

No Diccionario normativo galego-castelán de Boullón, Monteagudo e García Cancela, defínese chaguazo como "lugar encharcado donde abunda el agua", termo que nomea tamén á "planta, mata pequeña que nace en el agua, semejante a la jara". Chaguazoso é, segundo a mesma fonte un "terreno donde abunda el agua durante casi todo el año. Augacento. Brañento".

Vemos, porén, que a etimoloxía comparada entre o galego e o astur-leonés, as acepcións dos dicionarios dos termos chagorza, chaguazo e chaguazoso, maila indicación de Aníbal Otero respecto á africación do l-, levan a considerar que esta serie de nomes proveñen do latín lacum, "lagoa", máis sufixos derivativos, aumentativo e abundacial: -azo + -oso.

Sentado un primeiro precedente para a africación esporádica do l- inicial en galego, resta ver se hai algún caso máis. Segundo pensamos, e semella que Aníbal Otero tamén o cría, o topónimo Chamoso podería ser un derivado do termo prerromano lama, "barro, terra húmida", coa africación do l- inicial que estamos a comentar. Chamoso documéntase no ano 569 como nome dun dos comitatus ou condados altomedievais nos que se fragmentou a Gallaecia Lucense. O seu límite territorial iniciábase no punto no que o río Neira entraba no Miño, sobre O Páramo (Lugo): "comitatus Flamosus" "oritur ubi intrat flumen Neira in Mineo".

O fenómeno de palatalización do l- inicial se produce tamén en Portugal. Hugo da Nóbrega Dias infórmame amablemente dun feito ben interesante: "na zona de Lamas, perto de Santa Maria da Feira, os mais velhos dizem LH em vez de L: Lhamas por Lamas, lhevou por levou, lhuva por luva, lhobo, etc.".

Comitatus de Chamoso. Río Neira, entre O Páramo e O Corgo.

A grafía medieval Flamosus (Chamoso) daría conta do resultado africado palatal xordo do l- inicial de lama, ó equiparalo co resultado ch procedente do grupo fl- latino (flamma > chama, "lapa"). O escribán estaría escoitando a pronuncia africada Chamoso e na escrita restituiría a grafía que el cría etimolóxica, pois xa daquela os grupos cl-, pl-, fl- terían evoluído cara o son africado palatal xordo ch (clamare > chamar; plorare > chorar; flos, floris > chorima).

Esta hipótese serve para establecer, no que atinxe á lingua galega, a palatalización do l- inicial e, indirectamente, a dos grupos pl-, cl-, fl- nun son africado palatal xordo nunha data anterior ó ano 569, cinco séculos antes das primeiras probas aportadas por Menéndez Pidal (Orígenes del español) para o ámbito castelán e leonés: nestas linguas a palabra latina clausa aparecía na documentación medieval como flausa, plosa e flosa; o verbo latino adclamare aparecía como aflamasen; planum como flano, etc. Estes casos de ultracorreccións probarían, segundo o mestre, que nos séculos XI e XII xa existía nestas linguas a evolución cara ll dos grupos pl-, cl-, fl- iniciais. O Flamoso [Chamoso] galego documentado no ano 569 ven sendo outro caso de ultracorrección que nos serve para plantexar consideracións semellantes ás de Pidal e, porén, remitir o fenómeno de palatalización dos grupos pl-, cl-, fl- na diacronía do galego ós remotos inicios da formación da lingua, cara finais do século V. 

lunes, 12 de diciembre de 2022

Soandres e Bendrade: a propósito de -n'r- > -ndr-

Nun artigo de Kenneth J. Wireback o investigador preguntábase por que os sons epentéticos b e d que xurden trala caída dunha vogal átona entre nasal m / n e vibrante, por exemplo no paso do latín memorare > *mem'rar > lembrar, non teñen un comportamento regular. O galego semella que evita a epéntese destes sons, mentras que o castelán e outras linguas románicas optan por ela: latín seminare > sembrar (castelán) / senrar e senra* (galego); veneris dies > vendredi (francés) / venres (galego), etc. ("On grammaticalization and the development of Latin /nVr/ in Spanish, Portuguese and other varieties of Western Romance", en Lusophone, Galician, and Hispanic Linguistics: Bridging Frames and Traditions, eds. Rei-Doval e Tejedo-Herrero, 2019).

A epéntese do b é regular cando o son nasal é un m (Tám(a)ra > Tambre), mentres que a do d é case inexistente ou imperceptible cando o son nasal é n (gen(e)rum > xenro, non *xendro).

Mais case inexistente non significa que non se practicase nos inicios da lingua. Temos exemplos, aínda que limitados ós escasos étimos que comportan unha cadea fónica formada pola nasal n + unha vogal átona perdida + o son vibrante simple r. E aquí imos ver dous casos tomados da toponimia, eido dos fósiles lingüísticos e dos eslabóns perdidos.

Soandres (A Laracha) é un topónimo composto pola preposición so, "xunto de" (1), máis o tema hidronímico paleoeuropeo Ánaris (mesma base hidronímica que o Anas de Guadiana). Este Ánaris é o hidrónimo que o xeógrafo hispanorromano Pomponio Mela (século I) mencionara entre o pobo prerromano dos ártabros ou arrotrebas. Ós ártabros, segundo o papiro de Artemidoro (século I a.C.), hai que resitualos no seo formado pola desembocadura do Anllóns, entre Laxe e Corme. Como é sabido, o Anllóns nace preto das Brañas da Estaca, en Soandres (A Laracha). Tendo en conta a reubicación do porto dos ártabros á que obriga o papiro de Artemidoro, non queda outra que reducir o río Ánaris ó Anllóns, que desemboca nel. É, porén, moi probable que o nome prerromano do río se conserve na súa cabeceira baixo a forma Andres, provinte de Án(a)ris > *Ánres > Andres, coa epéntese do d entre n'r da que estamos a falar. O nome do río logo sería sustituído polo latín *Angulones > Anllóns, motivado polos meandros do curso fluvial, mais o antigo hidrónimo se tería mantido dende a Idade Antiga ata a actualidade nomeando ó territorio que ocupa a súa cabeceira: Soandres = Xunto do Andres ou Ánaris.

Promontorio Ártabro segundo os datos do papiro de Artemidoro. (C) Albaladejo Vivero: "Acerca del contorno costero de la Iberia de Artemidoro", en La letra y la carta. Descripción verbal y representación gráfica en los diseños terrestres grecolatinos. Estudios en honor de Pietro Janni, eds. González Ponce, Gómez Espelosín e Chávez Reino, 2016.

Bendrade (Cuiña - Oza dos Ríos) é un topónimo escuro (2) se non se ten en conta na súa análise este fenómeno de epéntese; se se ten en conta, resulta doado averiguar a súa etimoloxía romana. Como nome propio, Veneratus, en caso xenitivo de posesión Ven(e)rati > Bendrade.


* A etimoloxía de senrar e senra a partires do latín seminare, é mea e de Harri Meier, e confronta a hipótese da orixe celta da palabra. V. Senra.

(1) Jairo Javier García Sánchez, "El elemento prefijal sub (> so) en toponimia. Reconsideración de su valor", Archivum, 2002.

(2) Dun hipotético antropónimo xermano *Brandatus, ou dun prerromano Bend- máis ráth, "defensa de terra" (Carlos Búa: "Thesaurus Palaeocallaecus", en Onomástica Galega, ed. Dieter Kremer, 2007).

viernes, 2 de septiembre de 2022

O problema da hidronimia Asno

 

Toponimia Chaudarna e Chao do Asno en Quintela de Leirado, preto da Mourisca.

Contaba don Edelmiro Bascuas un problemiña que o traía frito. No tema da hidronimia paleoeuropea *APS- con alargamento en -n metía por exemplo "Asnois" (ano 914) e xustificaba o actual Arnois por cambio s-r, é dicir, por rotacismo.

Dicía que "aunque Asnois no tenga nada que ver con asno, se plantea un problema de hominimia prácticamente insoluble entre la raíz hidronímica y esta palabra en un buen grupo de nombres de ríos y de lugares, frecuentes sobre todo en Galicia y Portugal. Entre ellos: Regueiro do Asno (l. de Alpariz, Lalín, Pont.); Asneiro, afl. del Deza (Lalín, Pont.); Asneiros, afl. del Arenteiro (Carballiño, Our.; se llama también Asneiros un lugar de Hermedelo, Rois, Cor., y otro de Desterro, Rois, Our.); diminutivo Asnela (l. de Meilán, Riotorto, Lu. y l. de Riofrío, Mondariz, Pont.) [...]. En todos estos casos parece vano cualquier intento de buscar otra cosa que ríos o valles de Asnos; lo más probable es que sea lo que parece; sin embargo, es también muy posible que los asnos que corren por los valles de Asna o que van a beber al río Asneiro hayan nacido del agua de algún viejo *Aps-na o *Aps-narium. Pero, evidentemente, no es posible ir más allá de una mera posibilidad, y si en algún caso el origen fuera perromano, la confusión con el lat. asinus lo haría indetectable" (Estudios de hidronimia paleoeuropea gallega, 2002, punto 103).

Filolóxicamente non hai nada indetectable, é máis que nada cuestión de paciencia e sorte. O doblete toponímico Chaudarna e Chao do Asno que atopamos en Quintela de Leirado ven alumear a solución do problema da hidronimia Asno, que se resolve eliminando este tipo de hidrónimos. A hidronimia Asno pertence á prolífica raíz *ER-, "moverse", tema *Ar- con alargamento en -n, que da nome a ríos como o Arno (Etruria), Arneuse (Francia), Arnoia (afluente do Miño), Suarna (afluente do Navia), etc.

O rotacismo debeu ser un fenómeno antergo e moi extendido en Galicia e Portugal que levou a ultracorreccións como a que se documenta en "Asnois" (ano 914), sendo o termo orixinario Arnois, que é o que chega á actualidade. Ditas ultracorreccións estarían motivadas pola etimoloxía popular, que levaba a pensar que Arnois, xa que non significaba nada, tiña que ser unha mala pronuncia de Asnois (relacionado cos asnos). É a mesma ultracorrección que se observa no caso de Chao do Asno fronte ó orixinal Chaudarna, que produce a transformación dun hidrónimo paleoeuropeo nun burro.

sábado, 23 de julio de 2022

Prau, Praúa, Pravia, Piadela, Pravío

Do latín pratum, "prado", mediante a lenición ou suavización do son oclusivo sordo t > d > 0 chégase en asturiano a prau. Ó redor dos praos de Pravia existe o microtopónimo Praúa, hoxe conservado no rueiro como Avenida de Prahúa, cunha h intercalar que, como indica García Arias, separa a acumulación vocálica "en un intento de señalar la diferencia silábica".


Nós non consideramos Praúa un derivado do latín prata máis sufixo diminutivo -UCA, como fai García Arias, senón un femenino ou neutro plural en -a, formado analóxicamente a partir da base prau. Prau-a > Praúa sería, pois, unha forma de referirse ó conxunto homoxéneo dos praos cando en lugar de estar salpicados polo territorio van xuntos e contiguos ó modo das leiras das agras.

Semella que o nome da poboación tamén tería entón esta mesma orixe, pois Pravia podería ser resultado da posterior consonantización do wau intervocálico de Praua > Prava, cunha terminación -ia espontánea, que na historia do topónimo galego Piadela documéntase alternando coa outra no ano 1160: "in fraga Prauia scilicet aliquando Piava [...] per uiam de Genrrozo" (CODOLGA: documentación do Tumbo do Priorato das Cascas). O Pravia asturiano non sería polo tanto a frase preposicional "per Avia", de núcleo hidronímico, como adoita formularse por parte dos investigadores (García Arias, Xulio Concepción). Pravia sería literalmente, "a vila dos praos, do conxunto dos praos".

Na Crónica Albeldense (s. IX) dise do princeps Silo que "iste dum regnum accepit in Praua solium firmauit".

Propoñemos a mesma evolución para Pravío (Cambre) e a Pravia galega, hoxe Piadela (Betanzos), dende un pratum > prau. A fase orixinal Pravia alterna con Piava (ambas aparecen como equivalentes no documento do ano 1160). É dende esta última que se forma o diminutivo Piavela (ano 830), que termina sendo o actual Piadela, segundo demostrara Abelardo Moralejo ("Notas acerca de algunos topónimos de la comarca de Betanzos", Anuario Brigantino, 1981), aínda que o autor non lograra achegarse ó significado deste Piava / Piavela.

Os fenómenos de lenición celta e mantemento e consonantización do wau ó darse nesta serie fornecen indirectamente unha cronoloxía relativa para os mesmos: a lenición (t > d > 0) tivo que ser moi anterior á consonantización do wau (w > v / b), que implica betacismo. A lenición celta non é porén posterior ó betacismo, como se supón (v. Cano Aguilar, Historia de la lengua española, 2013, px. 118, punto 5.2.3) senón que tería xurdido en plena romanización aínda que os primeiros casos documentados daten do século II. 

sábado, 23 de noviembre de 2019

Mosteiro da Manguela - Arcos (Cuntis)

Castro de Arcos (Cuntis) con el Mosteiro da Manguela y las mámoas de O Chan do Castro. (C) Visor PBA de la Xunta de Galicia.

Ségun Álvarez Pérez, Manguela es un diminutivo de manga en el sentido de pieza de terreno de forma alargada (Marta Álvarez Pérez en Toponimia do Val do Fragoso. Bembrive, Universidade de Vigo, 2018, pg. 117). En mi opinión no siempre será así; en el contexto del Castro de Arcos (Cuntis), en el entorno de un campo de mámoas, más bien parece resultado del diminutivo mamoela, procedente del latín galaico mamulam, "tetilla, túmulo funerario" (lat. mammam, "teta"). Presenta la particularidad fonética de la velarización del archifonema nasal en final de sílaba influida por la evolución del diptongo oe > we, cuyo primer formante acaba siendo absorbido por la ene velar: maŋwela > maŋela.

La designación del lugar como Mosteiro da Manguela o Igrexa dos Mouros sugiere que el monumento funerario neolítico fue considerado en algún momento posterior un santuario pagano.

En todo caso, Manguela (varias ocurrencias en la toponimia de Galicia) presenta un caso de ene velar grafiado con el dígrafo ng, que alterna con representaciones como Manuela (Covas, Ferrol), para lo que sería, en principio, un mismo sonido [ŋ] procedente de -n- / -m- intervocálica que queda en posición de neutralización si va seguida de wau.

Véase para este fenómeno el estudio de Carmen Pensado, "Nw en gallego y portugués. Multiplicidad de tratamientos como consecuencia de la interacción de cambios fonéticos" (Verba, 12, 1985). A lo expuesto por la autora (p. ej. latín manuale > portugués mangual) nosotros avanzamos un paso más prescribiendo la caída de wau en algunos casos, como en este Manguela, y quizá en Pinguela, si se trata de un diminutivo equivalente al orónimo leonés Piñuelo.

lunes, 12 de agosto de 2019

Guimarás / Ximarás

El problema sobre los topónimos Guimarás / Ximarás se reduce a saber si ambos remiten al mismo étimo, que parece ser el antropónimo germánico Wimaranis (caso genitivo de Wimara). A esta postura se acogen Navaza y Rivas Quintas, que suponen que los casos con fricativa palatal sorda (Ximarás) son ultracorrecciones de una pronunciación con gheada de un original Guimarás [Ghimarás]. Ghimarás le parecería al hablante una pronunciación castellana y, en consecuencia, sustituye ese sonido que le suena a jota castellana por el que normalmente tiene el gallego en este lugar: *joguete - xoguete, luego Ghimarás - Ximarás.

Por su parte, Boullón Agrelo ("A gheada na onomástica (achegas á estandarización)", Estudos de lingüística galega, 2012, nº 4) reduce el área de las formas con fricativa palatal sorda al norte de las provincias de A Coruña y Lugo, zona esta última donde en un amplio sector no existe gheada, y por lo tanto la pronunciación con gheada, prerrequisito para la ultracorrección Ghimarás - Ximarás, no se habría dado. Si bien, aduce la profesora, siempre es posible suponer un retroceso de la gheada en la zona. Aún suponiendo gheada en todo el norte de Lugo en la Edad Media, se pregunta "por qué esa presunta ultracorrección se dá só nos elementos desta serie, e non nos moi abundantes topónimos próximos que presentan [g]? [...] non houbo tal fenómeno en Gandía, A Garrona, Goia, A Pigaroa ou Sagramón topónimos opacos do mesmo concello [Xermade]; ou en Cospeito, onde están Xumarás e Ximarei, ó lado de Gabín, Goelas, Gornai, Guisande, Algara, Guldeiro ou As Paincegas".

Cierto, no existen *Xandía, *A Xarrona, *Xoia, *A Pixaroa o, difícilmente, *Saxramón, etc. En mi opinión esto puede explicarse por la inexistencia en estos casos de una vocal palatal (salvo en Guisande) que sería la que promueve la palatalización espontánea de la oclusiva velar de Guimarás en Ximarás. Así se explica la distribución complementaria que Boullón Agrelo percibe, que estaría afectando a los alófonos o realizaciones del fonema /g/ y tendría carácter diatópico. Como distribución complementaria, es imposible que remita a dos ítems antroponímicos diferentes, como sugiere la autora; necesariamente ha de ser el mismo. Además, resultaría casi milagrosa la existencia de dos topónimos de origen antroponímico casi idénticos aunque de origen diferente, restringidas sus zonas de dispersión, que no se solapan en absoluto. 


Distribución de la toponimia Guimarás / Ximarás. (C) Boullón Agrelo, "A gheada na onomástica (achegas á estandarización)", Estudos de lingüística galega, 2012, nº 4.

domingo, 23 de diciembre de 2018

Penencia y la lengua céltica de los ártabros

Punta Penencia (Ferrol), como Pen-hir (Camaret-sur-Mer, Bretaña), da nombre a un promontorio terrestre que se adentra en el mar, un espolón o pequeño cabo. El topónimo es, por lo tanto, redundante, ya que glosa en una nueva lengua la misma idea que ya se expresaba en la antigua y olvidada lengua de los ártabros (punta = pen).

La etimología de estos dos topónimos es céltica, e importa mucho para establecer la tipología de lenguas célticas que se hablaron en Galicia antes de su romanización, y brevemente tras ella, pues las dos evoluciones que ha sufrido el étimo indoeuropeo *kwen, "cabeza, extremo, punta", han permitido diferenciar a los especialistas dos principales grupos de lenguas célticas, el Celta P y el Celta Q.

En goidélico o Celta Q la evolución del indoeuropeo *kwen, "cabeza, punta", fue hacia CENN, perdiéndose el apéndice labiovelar y manteniendo la oclusiva velar. Pertenecen al Celta Q- el gaélico irlandés, el escocés y el manés. Son lenguas célticas más conservadoras, como se verá.

En britónico o Celta P la evolución de *kwen fue hacia PEN, bilabializándose el grupo kw. Son lenguas de este tipo el galés, el córnico y el bretón. Y también fueron britónicas las lenguas célticas que se hablaron en las costas de Galicia inmediatas al Promontorio Céltico, junto a los ártabros o arrotrebas, a juzgar por este tipo de topónimos que todavía sobreviven (véase también Petón y Cueto / Coto: celta P vs celta KW).

Este hecho resulta importantísimo para establecer la filiación britónica de las lenguas célticas de Galicia, que se creían de tipo goidélico (Celta Q), como el resto de las lenguas célticas hispanas. A mi juicio, la innovación KW > P que se produjo en los tres finisterres atlánticos se explicaría por un estrecho contacto que podría deberse a la pertenencia de todos ellos a una misma cultura marítima o proto-estado (similar al de los Pueblos del Mar), del que no participaría, o lo haría en menor medida, el marginal territorio escoto-irlandés: al no experimentar la misma innovación fonética estaría mostrando indirectamente una menor integración o dependencia con respecto a los otros tres territorios.

Penencia < *Pennentia, podría ser un compuesto equivalente al orónimo galés Pennant, glosado como "caput vallis", formado por un segundo elemento nanto, "valle", también atestiguado en la antigua hidronimia de Galicia: "Sancte Marie in ripa Nantone ubi dicunt Mosoncio" (s. X, documentos de Sobrado). Evidentemente, la consideración de Penencia como caput vallis implica una configuración costera distinta, con un retroceso de la costa que se habría producido durante el último periodo glaciar.

Os Tres Aguillóns en Pen-hir. (C) A. Galíndez, 2008.

(C) Winfrid Scut, 2017.

En las diversas teorías que intentan explicar la dispersión geográfica del Celta P o se olvidan de Galicia, o se recurre a los britones de Mailoc que llegan en el siglo VI. Winfrid Scut en 2017 (1) propuso que el paleo-río que se situaba entre la Bretaña francesa y las tierras que hoy forman las Islas Británicas separaba un territorio que compartía una misma lengua (Celta P) durante el Paleolítico; este territorio quedó escindido completamente con la formación del Canal de la Mancha y la escisión produjo los tres dialectos del Celta P: galés, córnico y bretón. Dentro del paradigma de la Continuidad Paleolítica, la explicación que se ofrezca tendrá que tener en cuenta al finisterre gallego como parte de ese paleo-territorio armoricano ocupado por hablantes de Celta P.

(1) "A Geography of P-Celtic", Maastrich, 2017, Language in European Prehistory: https://youtu.be/Jjq_sywIsXg

jueves, 6 de diciembre de 2018

¿Es el gallego "dicir" un vulgarismo?

Mapa reelaborado a partir del de Carballo Calero dedicado a la forma verbal "decer".
En azul, las formas patrimoniales con inflexión por i: dicir / disir (con seseo). Distribuidas por toda Galicia y con mayor incidencia en su zona oriental.
En rojo, las formas de influencia castellana: decir / desir (con seseo), concentradas en las rías, zonas comerciales estratégicas por donde penetran las novedades y modas lingüísticas ajenas a nuestro dominio lingüístico.
En verde, la forma decer, a la que dedica Carballo Calero su artículo. 

La opinión más autorizada sobre la forma dicir del gallego nos la ofrece el profesor Fernández Rei: "No suroeste de Ourense e en falas occidentais da Coruña seguía (e segue) viva a forma decer, que debería ser a estándar, porque é solución inequívocamente galega, mentres que dicir se cadra é resultado de harmonización vocálica, a partir dun préstamo castelán decir" (Fernández Rei, "A codificación do galego moderno. "O papel do Instituto da Lingua Galega e da Real Academia Galega nese proceso", en Lenguas minoritarias en Europa y estandarización, Giralt Latorre y Nagore Laín (eds.), Universidad de Zaragoza, 2018).

Me resultará difícil argumentar en contra de su autorizadísima opinión, y probablemente me equivoque en mis argumentos, pero tal vez dicir sea producto de la armonización vocálica desde la forma dicer (antigua forma existente en gallego, ya obsoleta), y por lo tanto, una solución también inequívocamente gallega, igualmente válida como normativa.

La forma verbal latina dicere, como escribere, en recta evolución produjeron dicer y escriber, formas ya obsoletas. Seguramente sufrieron un proceso metafónico por influencia de la i radical que cerró un grado la vocal palatal siguiente: dicir (y escribir). Lo mismo sucedió en astur-leonés: dicir, idil (en extremeño).

En mi opinión dicir es una forma patrimonial, no vulgar, de la que se separó el castellano creando una inversión del vocalismo i-e de dicer en e-i (decir), o bien una disimilación desde el estadio i-i de dicir, ya inflexionado, en e-i (decir). Por otra parte, no se justifica considerar dicir un vulgarismo, pero no escribir, si ambos sufrieron el mismo proceso de inflexión. A no ser, claro, que la calificación de vulgarismo venga por su separación de la norma castellana, a la que somos ajenos, y por lo tanto no nos atañe; o de la norma portuguesa, que conserva dizer (pero, escrever), y que sí nos atañe, pero no tiene en cuenta que nuestro dominio lingüístico comparte los fenómenos de metafonía tan extendidos en el astur-leonés.

Para la Real Academia Galega las formas decer y dicir son producto de la armonización vocálica, la primera armoniza la vocal radical con la de la desinencia de infinitivo, y la segunda, al revés, armoniza la vocal de la desinencia de infinitivo con la vocal radical (Normas ortográficas e morfolóxicas do idioma galego, pg. 139). Podemos ir, por lo tanto, descartando que se trate de un vulgarismo.

Asimimo, el ilustre filólogo Ricardo Carballo Calero afirmaba que decer no era "uma forma arbitrária ou indocumentada, sendo uma forma autêntica do galego médio, que ou se forma então por assimilação vocálica do i radical ao e da desinência, assimilação favorecida pelo enfraquecimento da pronúncia, produtora da escuridade do timbre, ou aflora à escrita desde uma vida oral que pode ser muito antiga. Tambén podería explicar-se por outras razões de carácter fonético, ou por cruzamentos semánticos, e mesmo por influência do castelhano, que también abriu em e o i do étimo" ("Novos testemunhos grâficos do galego decer, 'dizer'", Verba, 7, 1980).

O bien por procesos fónicos de asimilación similares a los que señala Carvallo Calero para decer, o bien por procesos fónicos de inflexión o metafonía por i, tanto dicir como escribir son palabras patrimoniales del gallego, procedentes de las variantes rectas y obsoletas dicer y escriber.

Ejemplos antiguos de formas con asimilación regresiva (decer < dicer) e inflexión o asimilación progresiva (dicir < dicer):
  1. quando lles eu der eſta pitança, o conbento ſſer tiudo a dezer ſſenas mjſſas por myña alma ſſaluo os domaayros (año 1292: Corpus Xelmírez - Monterrei)
  2. Et se y alguus clerigos acaesceren que queiran dizir minssas por mia alma quelle den VII soldos et medio a cada huun (año 1305: Corpus Xelmírez - Ribadavia)
  3. Eu Pero martinez Notario sobredito de Tebra e de seu termyo aisto presente ffui e esta carta en mya preseça ffyz a escrever (año 1307: Corpus Xelmírez - Tomiño)
  4. Eu Pedro Rodríguez, notario póblico del rey dado en Trasancos e en Besoucos, a todo isto fuy presente e en mĩã presença fiz escrivir e meu signal y pogno e confirmo. (año 1252: Corpus Xelmírez - Trasancos)

domingo, 7 de octubre de 2018

Un caso de diptongación de o abierta en la antigua lengua lusitana

Según la hipótesis de Schürr la diptongación de o abierta y e abierta tónicas procedentes del sistema fonológico latino habría sido general en el conjunto de la Romania en época preliteraria, para, a continuación, producirse la monoptongación de esos diptongos en lenguas como el gallego-portugués, por lo que no quedarían restos visibles de la misma. Dámaso Alonso con bastante acidez le respondió que en teoría no hay obstáculo alguno para suponer que en una época sin testimonios escritos hayan sucedido las cosas más asombrosas, e indemostrables.

Pero en las épocas preliterarias hay testimonios epigráficos. Si analizamos la inscripción de Lamas de Moledo (Castro Daire - Portugal) en busca de restos de diptongación, bien sea de léxico patrimonial o posibles préstamos del latín, topamos con las palabras UEAMINI y PORCOM. En la segunda palabra (PORCOM = puerco) se observa que la o abierta tónica no muestra evidencias de diptongación, posiblemente por encontrarse en sílaba trabada (por-com), contexto que impediría la pronunciación con exagerada apertura. La otra palabra, UEAMINI, es posiblemente la primera vez que se intenta grafiar la pronunciación exageradamente abierta de una o tónica por escribas que se manejaban adecuadamente en latín (Rufino y Tiro, que escribieron el documento epigráfico) y no fueron capaces de reconocer en el sonido extraordinariamente prolongado y de apertura modulada la o breve latina de HOMINE, "hombre". Así, lo escribieron no ya como un diptongo ue / ua (como encontramos en documentos medievales: uemne, uamne), sino como el triptongo uea. Llamo la atención sobre la sílaba libre (uea-mi-ni), contexto que favorecería la exageradísima apertura de la o, frente a por-com; también hay que notar el posible influjo de las vocales siguientes, cerradas, cuya presencia tiende a abrir la vocal precedente por contraste en el que la cantidad silábica desempeñaría un papel fundamental (germen de los procesos metafónicos).

Nada nos autoriza, sin embargo, a suponer diptongación en lusitano antiguo, ni en el galaico-portugués primitivo, como quería Schürr, pues parece evidente que el caso de la grafía UEA en lugar de O se debe a la interferencia lingüística o incapacidad de los escribas de reconocer un sonido extraño a su sistema fonológico. En todo caso, estaríamos ante la constatación temprana (siglo V) de la hipótesis de Francisco A. Marcos-Marín que pensaba que en la Edad Media los diptongos procedentes de las vocales abiertas tónicas no eran exactamente diptongos, sino que eran sentidos por el hablante como realizaciones de los fonemas /Ɔ/ y /ɛ/ ("La diptongación protohispánica", 1999).

La comprensión de la inscripción de Lamas gana claridad con la interpretación que estamos proponiendo del término UEAMINI-CORI que la encabeza, que posiblemente se refiera a los "grupos humanos" locales que realizan la ofrenda. La propuesta parte de que la inscripción se data aproximadamente en el siglo V, fecha en la que se inicia el proceso que lleva a la diptongación de la o abierta tónica, y se sustenta sobre todo en la presencia documentada epigráficamente de los dos expertos escribas que transcriben un documento en una lengua que no es la suya.


martes, 17 de julio de 2018

Influjo del elemento 'legionario romano' en la lengua española

A propósito de la reciente publicación en el Diario de Sevilla de una entrevista con la profesora Pons, de la Facultad de Filología de Sevilla, sobre sus trabajos como divulgadora de diversas cuestiones relativas a la lengua española, he visto reacciones de sorpresa ante el titular: "Que se diga 'jigo', 'jarto' o 'jambre' se debe a la influencia del euskera, no del árabe".

La influencia del vasco en el paso de la f- inicial latina a la h- aspirada del castellano, para después acabar desapareciendo la aspiración (h muda) (faba > jaba > haba), salvo en Andalucía occidental y Extremadura ("quien no diga jacha, jigo y jiguera, no es de mi tierra") no es una teoría de la profesora Pons (ni ella dice que lo sea), ya tiene un siglo, y fue desarrollada por el padre de la filología hispánica, Don Ramón Menéndez Pidal, principalmente en su conferencia "Influjo del elemento vasco en la lengua española" (Conferencia en Guernica en el III Congreso de Estudios Vascos, 1922). 

El Maestro se basaba fundamentalmente en que la f- latina se conservaba en casi todas las lenguas románicas salvo en gascón y en castellano, dos áreas lingüísticas limítrofes con el territorio del euskera, cuyo sistema fonológico carecía en los estadios más antiguos del fonema /f/. Asimismo reconocía, pero como quitándole importancia, que el fenómeno de la pronunciación de f- como h- aspirada ya se producía en latín, considerándose un vulgarismo: las clases populares decían haba (con aspiración) en vez de faba. Su objetivo, al pretender el origen vasco de esta pronunciación aspirada de la f-, era prestigiar el castellano por el supuesto influjo euskera, evitando así reducir el fenómeno de la aspiración a su origen vulgar (como tantos otros que crearon el germen de las lenguas románicas) y aquí cito el final de su conferencia:

"Para todo el que rinde culto al pasado como fuerte [¿fuente de?] preparación para el presente y para el porvenir, el vasco, resto único de las lenguas primitivas de España y de Aquitania, despierta el mayor interés de veneración que puede despertar ninguna otra reliquia de la más remota antigüedad, abriendo ante nuestros ojos un abismo atractivo de misterioso interés. Y este interés se ensancha aún con las consideraciones que acabamos de hacer [f- > h- aspirada es de origen vasco] ya que nos llevan a la conclusión que indiqué al principio: creo que puede confirmarse el influjo del elemento vasco y de las lenguas ibéricas afines en el desarrollo de muy principales características de la lengua española".

Con esta estrategia, la característica de ser una venerable reliquia de remota antigüedad se contagia también al castellano, que pasa a ser en parte heredero del vasco, nada más y nada menos que tocado y euskerizado en su sistema fonológico. Pero ¿quién no desea prestigiar su lengua? Y si además se es un genio, como lo fue el ilustre hispanista, salen teorías tan impactantes y originales, aunque probablemente falsas.

En el Miles Gloriosus (El legionario fanfarrón) de Plauto se ilustra la forma vulgar de hablar de los legionarios jugando con este defecto: "feminas octo in urceum" (8 mujeres en la pota), en lugar de "heminas octo in urceum" (8 medidas en la pota).

No haré una recopilación exhaustiva, ni siquiera un apéndice al Appendix Probi, pero en latín hay documentados casos de hebris en lugar de febris, haba por faba, y al revés (ultracorrecciones que demuestran que existía el defecto), fordeum en lugar de hordeum, fostis en lugar de hostis, feminas en lugar de heminas, etc.

La pronunciación de f- inicial latina como h- aspirada era considerada vulgar en latín, y un defecto utilizado por los autores de comedias para provocar la risa fácil. Es bastante más posible que haya sido un fenómeno latente y originario de las zonas más militarizadas del Imperio, con elevada presencia de clases populares y malhablados legionarios con sus canabae; zonas como precisamente Aquitania y las dos Beturias (Extremadura y Andalucía occidental). Pero a lo mejor esto no deja de ser otra hipótesis dentro del friquilingüismo, como la de Gregorio Salvador, que defendió la posibilidad de que los hablantes de castellano hubiesen perdido la dentadura por falta de flúor en las aguas de Castilla, imposibilitando la pronunciación de la fricativa labiodental al carecer de uno de los puntos de articulación (v. estado de la cuestión en FJ Calvo del Olmo, "Una frontera lingüística en las lenguas románicas: La pérdida de f- latina en castellano", Abehache, nº 2, 2012).

viernes, 29 de junio de 2018

Rajoy, Feijóo, Sanjurjo, Panjón, Sanjenjo, Joane: el problema de los arcaísmos gráficos

He oído de fuentes fidedignas que a nuestro presidente le molesta que pronuncien su apellido con fricativa palatal sorda, pero es así como se pronuncia, le guste o no: Feixóo.

Si un hablante de gallego pronuncia Rajoy, Feijóo o Sanjurjo con jota a la castellana, además de mezclar normas gráficas pertenecientes a distintas lenguas, está cometiendo el mismo tipo de error que cuando un hablante de español pronuncia México con ks, en vez de con fricativa velar sorda (jota castellana). Estos errores se producen por ignorar el fenómeno de los arcaísmos gráficos o grafías etimológicas.

Los apellidos gallegos mencionados no es que estén mal escritos con jota, están mal pronunciados. En nuestro país se pronuncian por lo general con jota castellana por presión lingüística y desconocimiento de la norma propia, cuando ha de emplearse nuestra "xe": la grafía jota que conservan estos apellidos gallegos es un arcaísmo gráfico propio de nuestra lengua que indicaba el antiguo sonido fricativo prepalatal sonoro (como en francés Jean), que acabó por evolucionar a "xe". Por lo tanto han de pronunciarse Raxoy, Feixóo y Sanxurxo porque ese era el sonido que había tras la letra jota del gallego. La norma antigua exigía, para la representación del sonido fricativo prepalatal sonoro, g ante e/i y j ante a/o/u (o bien el dígrafo gi ante o/u) pero no estaba muy definida y j acabó usándose en todas las combinaciones.

año 979: "ecclesiam sancti Jurgii" (fuente: CODOLGA documentos de Lourenzá). San Xurxo de Lourenzá.

año 1005: "Ragiolo" (fuente: CODOLGA documentos de Celanova). Nombre personal, probablemente sea el étimo de Raxoy / Rajoy, diminutivo del latín radium, "rayo".

año 1074: "alio loco que vocitant Ragioo" (fuente: CODOLGA documentos de Lérez, Pontevedra). La traducción es "en un lugar llamado Raxoy"; aunque el falso amigo loco pueda llevarnos a pensar en un lunático llamado Rajoy. Es un caso interesante, que muestra la doble norma gráfica actual, según se trate del lugar o del apellido.

Lo mismo sucede con los topónimos que antiguamente y según normativa o tendencia propia del gallego se escribían con jota gallega para representar el sonido fricativo prepalatal sonoro (Joane, Panjón, Sangenjo / Sanjenjo), esta letra arcaizante ha de pronunciarse "xe": Xoane, Panxón, Sanxenxo.

En una comunidad afectada por la diglosia en la que la presión de la norma castellana provoca la identificación inmediata de la grafía "j" con el sonido fricativo velar sordo castellano, resulta imposible mantener las grafías tradicionales, de ahí que, para facilitarnos la vida, la Academia Galega haya optado por suprimirlas y normalizar la toponimia: Xoane, Panxón, Sanxenxo. La toponimia se puede regular, no así los apellidos personales, que han conservado la grafía tradicional, sí, pero a costa de perder su auténtica pronunciación.

miércoles, 17 de mayo de 2017

Petón y Cueto / Coto: celta P vs celta KW

Vengo de Pitões das Júnias, de las VI Jornadas Galaico-Portuguesas, en las cuales el Padre Fontes nos informó a los presentes de la existencia de más de veinte mámoas en la freguesía, proponiendo realizar una futura ruta de senderismo por ellas para ponerlas en valor. No me resultó extraño, ya que el propio topónimo Pitões hace referencia probablemente a ellas, o bien, según me indicó Lúcia Jorge, Presidenta de la Junta de Freguesía, a las numerosas elevaciones del abrupto terreno en el que se sitúa el pueblo; siendo, por tanto, un orónimo. En Galicia la forma Petón tambien tiene valor orográfico (v. Petón da Campaíña, Corme) y en ocasiones también se aplica a los túmulos funerarios; de la misma forma que el galés coetan da nombre a numerosos dólmenes, concretamente a la piedra cobertera.

Carreg Coetan Arthur (Gales). (C) Dolores González de la Peña, 2013.

Es precisamente la forma galesa coetan la que nos sirve para relacionar las formas galaico-lusitanas Petón / Pitões con las celtibéricas Cueto / Coto, "altura, elevación, túmulo funerario neolítico" (v. por ejemplo, aplicado en este último sentido, el dolmen de la Cotorrita (Burgos), en el que el topónimo viene motivado por la designación del propio dolmen).

Aparentemente todos ellas son formas inconexas que se hacen derivar respectivamente de las raíces prerromanas *PET- y *COTT-, "altura, elevación". Pero en virtud de la evolución del indoeuropeo KW- hacia P- en determinadas lenguas célticas, COËT- > PET-; mientras que el grupo KW- indoeuropeo se mantiene en el resto de lenguas célticas, COËT- > CUET- / COT-. Esta posibilidad requeriría replantear la adscripción de las lenguas célticas en los grupos KW y P, pues de ser cierta, no cuadra con la adscripción total del galés dentro del celta P y obligaría a considerar al lusitano como celta P.

viernes, 23 de octubre de 2015

Pena Oubiña y Pennouindos

Con toda seguridad el topónimo coruñés y el orónimo leonés Peña Ubiña son célticos, más concretamente, del subtipo celta p, en el cual se produce la evolución de la labiovelar kw hacia p (*kwenn-, "cabeza, montaña", > pen-). Exactamente en Peña Ubiña, del céltico Penno Ouindos, "montaña blanca", se localiza el Monte Vindio donde astures y cántabros, buscando refugio, fueron cercados por los romanos y perecieron todos de hambre  en el año 25 a.C.


El topónimo es equivalente por lo tanto del galo Pennovindos, del galés Penwyn, y del antiguo irlandés Cenfinän, "montaña o cabeza blanca". Pero en el caso del antiguo irlandés, como lengua céltica del subtipo k, la evolución de la labiovelar kw- es hacia k-, kwenn- > kenn-, perdiéndose el apéndice labial. Este hecho por sí solo impide considerar a la lengua celta hablada en el oeste peninsular dentro del subtipo celta k o goidélico irlandés (gaelaico, según nomenclatura moderna) y complica el cuadro de las lenguas celtas peninsulares, donde coexistirían, como en las insulares, ambos subtipos.

Respecto a la evolución Ouindius / Vindius, "blanco, nevado", > ubiño y el femenino ubiña, con una aparente asimilación del grupo consonántico nd > nn, atípica en las lenguas románicas del oeste peninsular, que conservan siempre el grupo sin asimilar, podría explicarse por la presencia de la yod, que palatalizaría el sonido dental previo: ndy > ny > ñ. Y de hecho la forma que aparece en el historiador galaico Orosio, que se refiere al monte como Vinnio, podría estar indicando esta palatalización, o tal vez una simple asimilación progresiva nd > nn.

Por supuesto que también es posible la evolución desde el latín albina, "blanca" > oubiña, pero este calificativo es un supuesto no atestiguado, al contrario que Pennovindos o el calco latino Mons Vindius.

sábado, 19 de julio de 2014

Sobre la forma Jidoiros

La grafía j se usó en gallego para representar el sonido fricativo palatal sordo, y la costumbre sobrevivió como arcaísmo grafico en la toponimia y en los apellidos (Seijo, Sanjurjo, Joane, Feijoo, Rajoy - que han de pronunciarse Seixo, Sanxurxo, Xoane, Feixoo, Raxoy). Por infección de la norma ortográfica del castellano se pasó a leerla como la jota en este idioma, olvidando que en el nuestro también fue letra aunque con sonido distinto y particular. Probablemente sea este hecho al que se refería Sobreira en 1794, a la confusión de nuestra "g griega" (la χ), fricativa palatal sorda, con la jota del castellano, fricativa velar sorda, y a sus funestas consecuencias.

Los dos islotes próximos a la Isla de Arousa figuran en un mapa de Antonio Alcalá (1791, copiado en 1810) como Fidoiros, con una F mayúscula en cursiva que claramente es un error de copia por Jidoiros, justificable por el parecido entre estas dos letras manuscritas. El error se perpetúa en algunos derroteros del siglo XIX y hasta mereció una entrada en el Diccionario gallego-castellano de Porto Rey.

Del Plano de la Ría de Arousa en el Reino de Galicia, de Antonio Alcalá. (C) Biblioteca Nacional de España.

Restituida la jota en la escritura, Jidoiro, cabe preguntarse de acuerdo con qué norma habrá de leerse, si con la norma gallega antigua, habremos de leer Xidoiro, como en O Xidoiro de A Merca y en el de Palas de Rei, si con la castellana moderna, habremos de leer Ghidoiro, y pensar que la jota intenta representar la gheada de un supuesto original sin ella, *Guidoiro.

Sobre los Xidoiros dice Manuel Rodríguez Rodríguez en Hidrotoponimia de la Ría de Arosa (1976) "en algunos mapas figura Guidoiro, que debido a la geada frecuente en la Ría de Arosa, se convirtío en Jidoiro, y finalmente en Xidoiro para algunos". Para Rodríguez Rodríguez, o para Moralejo Laso, el problema se resuelve en un pispás reduciéndolo a una gheada que, sentida como jota castellana, se corrije e hiperenxebriza (Xidoiro).  Pero las ocurrencias más antiguas son las de Alcalá y los derroteros del siglo XIX, en donde aparece la errata Fidoiros en lugar de Jidoiros, que intuyo que está representando el sonido fricativo palatal sordo que hoy escribimos con x.

En mi opinión el problema es justamente al revés de como lo plantean estos autores: es la adopción de una norma gráfica ajena, junto con los sonidos que representa, la responsable de que algunos comiencen a pronunciar Jidoiros con jota a la castellana. Ante este sonido, la mayoría de la población gallega de la isla percibiría una vulgarísima gheada que necesitaría de la existencia del inexistente *Guidoiros, con oclusiva velar sonora. *Guidoiros es resultado de lo que nos contaba Sobreira, como si dijéramos Sangurgo, Feigoo o Ragoy. Para evitarnos una malsonante gheada caemos en la gueada, todo por haber olvidado cómo se pronunciaba nuestra jota. De ello se deduce que la gheada existía antes de la intrusión del sistema castellano, y que ya era considerada vulgar por los hablantes de gallego.

En el estudio de Rodríguez Rodríguez se apuntan otros casos de los cuales vamos a comentar dos:

1. "Aranjues: pronunciación popular de Arangüés". El autor restituye un supuesto *Arangüés y considera que la pronunciación popular es un caso de gheada. Pero en Galicia no existe el topónimo Arangüés, sino Aranxuez (Santa Comba, Ferrol). Así, se dio una pronunciación con jota castellana (Aranjuez), que fue sentida como vulgar gheada por los hablantes de gallego e hipercorregida como *Arangüés, con gueada.

2. "Xarrido: acaso de Garrido a Jarrido". El autor supone una gheada en un imaginado *Garrido, que crearía la impresión en el hablante de estar usando la jota castellana, por lo que la sustituiría por la gallega. Demasiadas suposiciones: véase Punta Xarrido en Ferrol.

Respecto al origen etimológico de Xidoiro había propuesto el latín scitorium, variante de asciterium, por parecer los megalitos pequeños monasterios o eremitorios (Xidoiros y Moustoirs), pero en vista de que los dólmenes estarían ya cubiertos por las dunas en época galaico-romana y altomedieval, no habría lugar a esta justificación del nombre. En cambio, y ya que la isla fue utilizada como cantera, tal vez cabría recurrir al latín de los canteros, jerga en la cual xido significa bonito, hermoso. Razón no les faltaría, porque estos islotes son diminutos y bellísimos paraísos.

Últimamente también estuve contemplando la posibilidad del término náutico gallego-portugués surgidouro / surgidoiro, "porto, ancoradouro". Se podría argumentar una aféresis de la primera sílaba, que por su carácter átono se pronunciaría con poca fuerza. Surgere con el sentido de emerger del agua, varar, se documenta en el corpus medieval gallego ya en el s. X-XI (base de datos del CODOLGA). Claro que esta última etimología no parece de aplicación a los Xidoiros de A Merca y Palas de Rei.


sábado, 5 de julio de 2014

El Mosque

Minuta Cartográfica del término municipal de Casas de Millán, año 1899, hoja PLANI100719.
(C) Instituto Geográfico Nacional de España.

El topónimo Mosque tiene el mismo origen etimológico que la oronimia leonesa del tipo Muesca, probablemente derivan de *morsicam, del verbo latino morsicare, "morder", para indicar un mordisco en el terreno, una "hendidura, grieta" (XL García Arias: La Mosquitera). Según Julio Concepción, "aplicada la voz al terreno, suele emplearse para señalar rebajas del suelo por donde pasa un camino o por donde se comunican dos laderas opuestas a uno y otro lado de la loma" (entrada Muezca del Diccionario etimológico de toponimia asturiana).

Lo interesante de El Mosque casito es que, además de designar una muesca en el terreno por donde vierte el Arroyo de la Barrosa, en la cartografía actual, cuando se acuerdan de él, aparece como El Bosque. La forma Bosque podría deberse a una falsa interpretación del topónimo original, aunque habría que tener en cuenta la fuerte tendencia en esta zona extremeña a la desnasalización de la m, que se articula como una especie de b. Así [bába] por [máma] ("madre"); la primera vez que escuché esta pronunciación pensé que el niño podría estar acatarrado..., afortunadamente tuve la oportunidad de notar otros casos en otras personas, como el de la pronunciación Banibanta o Panibanta, en lugar de Marimanta, un ser fantástico del folklore.

En el Diccionario etimológico de la lengua castellana de Corominas se explica que la palabra bosque es una voz tardía en castellano y portugués, tomada del catalán u occitano bòsc, que existe también en francés, en las hablas del norte y centro de Italia y en los idiomas germánicos, y añade "de origen incierto, probablemente prerromano".

Me pregunto si el bòsc occitano y el bosque leonés no tendrán un mismo origen en el latín *morsicum, si no habrán sufrido ambos grupos lingüísticos el proceso de desnasalización MOSK- > BOSK- que hemos descrito. En el plano semántico, el sentido de la toponimia del tipo Muesca y el del término bosque parecen ajustarse a la familia de los orónimos que describen anfractuosidades del terreno, matos espesos e intrincados.

miércoles, 15 de febrero de 2012

Seselle y las cacuminales del galaico-portugués

Si el topónimo Castra Caecilia en lugar de situarse en la Vía de la Plata estuviese en Galicia o en Portugal habría evolucionado, con seseo, hacia Seselle (Ares) o Sezelhe (Montalegre), documentado como Sezily en 1258. Esta idea ya había sido enunciada en la Tentativa etymologica-toponymica de Pedro Augusto Ferreira, donde nos informa, sin más explicación, por evidente, de que:

"Zezelhe por Secelhe: de Cecilia [...]; tamén Cecilius deu Silho e Silio, povoações nossas".

Pero todavía se encuentra difundida la idea de Piel de que se trata de un topónimo originado por el nombre de posesor germano Sisildi, compuesto de (h)ildi, "combate", elemento que entraría en la composición de antroponimia femenina y cuya evolución sería ld > ll, palatal lateral. En la base de datos del CODOLGA encontramos a una mujer llamada domna Sesilli en un documento sin fecha (anterior a 1300), y en otra documentación alguna Sesilde y Sisilde.

Sin embargo, la evolución más segura es justamente al revés: un sonido lateral a medio camino de la palatalización (proveniente del grupo l+yod de Caecilia) origina un resultado geminado lateral-cacuminal ld, algo similar a lo que sucede en ciertas áreas del astur-leonés que presentan sonidos cacuminales, a medio camino entre l (forma de articulación) y d (punto de articulación), provenientes de ll geminada y l en posición inicial. Es decir, que tanto Seselle (resultado palatal) como Sisilde (resultado cacuminal) pueden explicarse satisfactoriamente desde Caecilia, lo que resultaría aplicable a otros pares, -elle / -ilde < -ilia, e iría extendiendo el mapa de una antigua isoglosa cacuminal hacia Galicia y Portugal. Los sonidos cacuminales galaico-portugueses son, pues, un resultado esporádico del grupo l+yod (yod segunda) en posición postónica (Caecília > Sesílde); este fenómeno habrá de estar relacionado con la evolución del otro caso de yod segunda, la que se produce en capít(u)lum > cabildo.

Hasta ahora los términos cabildo, espalda, molde... se consideraban transposiciones o metátesis de grupos dl provenientes de t'l o d'l, capit(u)lum, spat(u)lam, mod(u)lum, pero bien podrían ser un resultado natural, cacuminal, equivalente de los palatales esperados *cabillo, *espalla o *molle.

Respecto a estos casos en que las villas u otros asentamientos reciben nombre de mujer, podremos pensar directamente en posesoras que les daban su nombre, o en posesores que concordaban el suyo con el género femenino del sustantivo villa; así se cree que sucedió con Castra Caecilia, cuya fundación se atribuye, tal vez sin más fundamento que éste, a Caecilius Metellus.