Mostrando entradas con la etiqueta marcos. Mostrar todas las entradas
Mostrando entradas con la etiqueta marcos. Mostrar todas las entradas

martes, 6 de abril de 2021

A capeliña de San Lourenzo (Limodre - Laraxe)

Ofrendas e prendas personais xunto ó marco de San Lourenzo. Abogoso para os problemas de infertilidade, a miudo atópase roupa interior xunto del. (C) Andregoto Galíndez, 2021.

O famoso culto litolátrico que aínda se desenvolve en torno ó marco de San Lourenzo, así como as referencias á capeliña hoxe desaparecida (disque voou polos aires nunha explosión*) que albergaba a imaxe do santo, están recollidas pormenorizadamente no excelente traballo de Eva Loureiro Souto: "Límites parroquiais, límites simbólicos, conmemoracións rituais: o marco de San Lourenzo", Cátedra, nº 10, 2003). No seu estudo atopamos a cita que precisamos, que nos vai servir para asentar a nosa opinión sobre a capeliña ou ermida de San Lourenzo; segundo pensamos non se trataría dun edificio cristián, xa que, logo, estaba situada nun bivium e no medio do túmulo de terra que hoxe acolle o marco. O mesmo Vales Villamarín sospeitaba da existencia dun túmulo prehistórico no lugar: "la «chanta», clavada en el mismo lugar, donde presumimos tiene su emplazamiento el túmulo prehistórico" ("El marco del monte Medela", Anuario Brigantino, 1999, px. 14).

Eva Loureiro menciona unha entrevista a José Prego Mesías (El Ideal Gallego, 4 de agosto de 1961), un dos organizadores das festas de Laraxe. O xornalista preguntáballe a José se a imaxe do San Lourenzo era moi antiga, e este respostaba: "é bastante, pero aínda o era máis a que existía nunha cova situada precisamente no centro de catro parroquias: Laraxe, San Martiño do Porto, Limodre e Maniños".

Unha ermida ou unha capeliña rara vez son equiparadas coas covas, mais con frecuencia os megálitos si se denominan así (v. gr. Cova da Moura; Marco da Cova do Tesoureiro); ademáis, pola súa situación nos límites territoriais foron reaproveitados como marcos parroquiais. Temos polo tanto un bo fundamento para supoñer que o marco é resto dun megálito case totalmente destruído nunha voadura, cecais na procura dos míticos tesouros dos mouros, ou cecais, destruído pola Igrexa (e non sería a primeira vez), coa finalidade de atallar os cultos litolátricos pagáns.

Bivium ou bifurcación do camiño, visto dende a parte dianteira do túmulo que alberga o marco de San Lourenzo, con algún anaco de seixo branco característico das coirazas das mámoas. Un dos ramais conduce direitamente ó castro de Prismos.
(C) Andregoto Galíndez, 2021.

Temos que ter en conta a propia advocación a San Lourenzo. Como viramos xa noutra entrada (Un lucus en San Lourenzo de Niveiro) Blanca García Fernández-Albalat desenvolveu a conexión (tamén lingüística) entre o deus celta Lug e San Lourenzo (Las rutas sagradas de Galicia. Perduración de la religión celta de la Galicia antigua en el folklore actual, 1999). Mais na miña opinión a advocación a San Lourenzo podería partir dun culto previo que tiña lugar no recinto dun lucus ou bosque sagrado.

Así pois, a chamada capeliña de San Lourenzo semella ter sido un túmulo cristianizado, como o dolmen baixo a Capela da Santa Cruz (Cangas de Onís), ou o túmulo de Santa Eugina de Solano (Alt Urgell) e o de Saint Michel en Carnac, sobre os que se construíron capelas.

_________________________

*Francisco Vales Villamarín (apud Eva Lourenzo): "desapareceu por completo debido a unha grande explosión de foguetería ocorrida no seu interior".


miércoles, 26 de junio de 2019

Marco de Lodairo - San Xoan de Piñeiro

movere terminos etiam est extraordinarium crimen

Marco de Lodairo en la trasera de la Capela de la Asunción de Lodairo (San Xoan de Piñeiro - Ares).
(C) Andregoto Galíndez, 2019.

Según el Catastro de Ensenada marcaba el límite entre Franza (Mugardos) y Piñeiro (Ares): "[...]  limita con la modoña de dn. Nicolás Piñeiro, desde ésta va siguiendo al marco de piedra de grano establecido junto a la capilla, su advocación de nuestra señora de Lodairo" (Catastro de Ensenada: Mugardos-Franza). El recorrido del límite pasaba, como en la actualidad, por el marco y la modoña de Piñeiro (Roda do Castro de Piñeiro) en paralelo a la carretera de Teupoeira, impresionante camino castreño asfaltado que corre entre el primer parapeto del castro; notamos que el castro conserva su correspondiente pazo anexo con visible camino de unión entre ellos.


Nuestro buen amigo el profesor Porto Dapena decía en su Diccionario toponímico do Concello e Ría de Cedeira (Universidade da Coruña, 2014) que Ludeiro, como Lodairo, podrían provenir del latín *LUTARIUM, "lodoso", derivado de lutum, "lodo", o de *LOTANARIUM, "lamigueiro, populus nigra".

En el caso del Lodairo de Piñeiro nos inclinamos por la etimología que emparenta al topónimo con lutum, pero mejor con la acepción hispana que ofrece Du Cange: "Tapia, nostris Muraille de terre". Una construcción hecha con tierra (cfr. el epitafio del rey Alfonso V: "et fecit ecclesiam hanc de luto et latere").

En el sentido de separación, límite, frontera formada quizá por un valado de tierra o tapia, la ocurrencia de Sobrado "et per illas petras et inde ad illo lotario que sparte Osseto et Sunario" (año 1063) podría entenderse así.

Asimismo, en el Lodeiro de Esmelle, límite entre esta parroquia y la de Marmancón, se localizan los topónimos Muradella y Barreiro (Visor PBA), que parecen confirmar el sentido que proponemos (si Barreiro < barra, barrera); en el límite del Castro de Cos (Meangos - Abegondo) figura otro Lodeiro.

Más información sobre los marcos de la zona (marco de la Capela de San Marcos - Magalofes; marco de San Lourenzo - Laraxe; marco desaparecido de San Vitorio - Franza):

O marco da Cova do Tesoureiro (Arqueotoponimia, 28-06-2015).
El marco del Monte Medela (Vales Villamarín, Anuario Brigantino, 1999, nº 22, pg. 13-15).

Marco de la Capela de San Marcos (Magalofes).  Antiguamente se situaba en el coro de la capilla, según el Catastro de Ensenada: Fene -Sillobre.
(C) Andregoto Galíndez, 2015.


sábado, 16 de noviembre de 2013

Las piedras que fingen

El folklore popular nos ha transmitido la creencia de que algunas piedras, principalmente los menhires, están habitadas por un espíritu. En consonancia con esto, la documentación medieval ya recogía, para prohibirla, la costumbre pagana de rendir culto a determinadas piedras, consideradas ídolos o simulacros ficticios de algo, puede que de antiguos dioses, puede que de nosotros mismos. En numerosos textos medievales se describe la pervivencia del culto pagano a falsos ídolos de piedra, siendo particularmente interesante el documento que relata la cristianización que realizó, en la Bretaña francesa, San Sansón, grabando una cruz sobre un idolum o simulacrum, que era, finalmente, un menhir: "signum crucis, quod sanctus Samson sua manu cum quodam ferro in lapide stante sculpsit" (véase para la equivalencia simulacrum = lapide stante / menhir: d'Arbois de Jubainville: Le culte des menhir dans le monde celtique, 1906).

Se sabe que el dios más importante de los galos, Mercurio, era venerado en forma de menhir o marco: "Deum maxime Mercurium colunt, hujus sunt plurima simulacra" (Cesar, De Bello Gallico). Así, el testimonio de Cesar nos acerca al carácter simulácrico de los menhires. Un subtipo de menhir era el denominado herma, de ahí la interpretatio romana de considerar Mercurios (Hermes) a los simulacros galos.


Pilar cuadrangular o herma galo-romano del museo de Quimper.

Creo que por todo ello resulta relevante y revelante desarrollar un pequeño detalle etimológico que encaja con esta cualidad idoliforme y simulácrica de los menhires: teóricamente, el latín fictum, el nombre con el que se conocía a los hitos o mojones, a las pedrafitas o menhires, tanto puede provenir de figere, "fijar", como de fingere, "fingir, simular, figurar, tallar, esculpir". En el segundo caso, fictum es sinónimo de ídolo, simulacro, imago, escultura, talla. Por otra parte, intuyo que ese fingimiento o capacidad de simbolizar y representar del ídolo o ficto, puede acabar deviniendo falsedad.

En el ámbito lingüístico itálico encuentro varios casos, aunque no son mayoría, en que la secuencia petram fictam se interpreta o es traducida como "piedra tallada" (de fingere): uno es el actual topónimo Pietratagliata, denominado antiguamente Petram Fictam; otro, la traducción que realiza un estudioso italiano de la frase Petram fictam = rupe scolpita; otro autor defiende que el nombre de lugar Pietrafitta "sta per petra ficta (per manu hominis), cio è un menhir", recalcando el hecho de que son piedras talladas por la mano del hombre. Aunque a veces no lo parezca, por su tosquedad, todos los menhires están tallados.

¿Qué fingen las piedras? Antiguamente se distinguía, si se quería ser preciso, entre simulacro e ídolo (ficto): simulacro era una imagen semejante, que imitaba algo existente en la naturaleza, e ídolo, un soporte en blanco que podía ser utilizado por la gente para albergar cualquier contenido que el observador o el grupo pudiese desear. Por eso, para la teoría semiótica de Ockham el ídolo (ficto) era una imagen mental, la cara significado del signo lingüístico Es la misma distinción lingüística que Peirce establece entre los tipos de signos denominados iconos y símbolos, los iconos se parecen a lo que representan, los símbolos no; en ellos hay una convención arbitraria, una especie de acuerdo previo que determina su significado. Los símbolos y los ídolos son, por lo tanto, convencionales, resultado de un pacto social que es necesario respetar para mantener su validez. Los símbolos / ídolos son la esencia del lenguaje humano; en este caso, con la particularidad añadida de que el código es de piedra.

 Marco do Salto, Irís, Cabanas. (C) Ángel Facio, 2013.

Es difícil tratar de dilucidar si la toponimia del tipo Pedrafita proviene del participio fictum, "ídolo, efigie, piedra tallada, símbolo", tal y como indican el folklore, las tradiciones conservadas hasta la actualidad, y el carácter de signo territorial de los marcos o si, como se cree, proviene del latín fixam --> fictam, "fija, clavada".
  1. "Et inde ad Petra Ficta et inde ad Montem Miserum" (año 572, Braga)
  2. "Et inde per Petras fixas que ab antiquo fuerunt constructe" (año 877, Mondoñedo) 
  3. "Per petras fictas qui ab antiquo pro termino fuerunt constitutas" (año 911, Braga)
  4. "Invenimus petra alviata ficta pro terminum" (año 950, Celanova)
  5. "Venimus per signas et patronos fictos" (año 950, Celanova) 
  6. "Et muliones fictiles per summo autario" (año 950, Celanova)
  7. "Per forno, forca et fita" (año 1032, Celanova)
  8. "Petras mobiles uel fictas" (año 1089, Lourenzá); "Petras mobiles uel fictiles" (año 1077, Lourenzá)

Ficto de Trobajo del Camino, Museo de León. Inscripción: PRIVATU.

Del examen de la selección anterior se desprende la preferencia por el término fictum (de fingere), el hecho de que estos fictos eran artificiales, construidos por la mano del hombre (de fingere), y que servían como símbolos de demarcación territorial (de fingere). Todo lo cual avala la propuesta que estamos defendiendo. A pesar de ello, no cabe negar que se produjo un cruce o influencia del participio fixum (de figere), que no acabó de cuajar, pues toda la toponimia románica tiende a reflejar la forma primitiva: Pedrafita, Piedrahita, Pierrefitte.