Mostrando entradas con la etiqueta organización institucional y territorial. Mostrar todas las entradas
Mostrando entradas con la etiqueta organización institucional y territorial. Mostrar todas las entradas

domingo, 17 de julio de 2022

Castro e pazo de Bretoña - A Pastoriza

O castro de Bretoña fora proposto por Sánchez Pardo como modelo de continuidade de ocupación dun asentamento dende a Idade do Ferro: "situado en la aldea de igual nombre y que fue excavado parcialmente en los años 70 del s. XX por M. Chamoso Lamas (1975), localizando una ocupación romana así como una iglesia primitiva y una necrópolis que podrían corresponder a un monasterio-episcopado tardoantiguo" ("Castros y aldeas galaicorromanas...", Zephyrus, 2010).

Na descrición que del fornece Villaamil e Saavedra no século XVIII (Noticias de la Santa Iglesia de Mondoñedo) vemos que cumple a característica, recurrente neste casos, de ter albergado con posterioridade a igrexa no seu interior: "[...] uno de los mayores castros o fortalezas antiguas que tuvo el Reino de Galicia; los del foso o muro principal ocupan cerca de cuatro mil y quinientas toesas en cuadro, y los del contrafoso se extienden a la mitad más. Dentro de este cerco está situada la parroquia, que es una iglesia dedicada a la Asunción de Nuestra Señora".

No folio seguinte o prior de Mondoñedo fala sobre o nome que recibía unha das casas pegada ó exterior do foxo polo sur, a Casa do Zebedeo, e explica que pode non ser unha tradición orixinal a que liga o lugar ó Apostólo Santiago, aínda que engade que "contra este argumento negativo [que autores anteriores non teñan mencionado o nome da casa] tenemos en los foros antiguos, que pasa de 200 años hizo el Cabildo de Mondoñedo a favor de los causantes del labrador que la habita, la circunstancia de nombrarse en ellos A Casa do Pazo, que quiere decir la Casa del Palacio, expresión que no se puso sin misterio; a que se agrega que este mismo labrador goza (y gozaron sus ascendientes) la exención de las cargas comunes del voto, que generalmente pagan al Apóstol Santiago en todo el Reino, y no reconoce el señorío temporal del obispo de Mondoñedo con aquella cantidad anual de maravedís que pagan sus vecinos; los que miran el uso de esta regalía sin los celos que entre personas iguales suelen ocasionar estas diferencias. No está ligada esta singularidad a la persona, sino a la misma casa, porque si el labrador pasa su habitación a otra, pierde el privilegio y se confunde con el común de los paisanos".

Topamos pois cunha primeira evidencia na que se expón a exención tributaria dun pazo castrexo, aquí interpretada por Villaamil e Saavedra como posible mostra dun vínculo da Casa do Pazo de Bretoña co Apóstolo Santiago Zebedeo.

Conxunto castrexo-pacego. (C) Dolores González de la Peña, 2019.

O pazo, como é xeral, ía situado no exterior do recinto do Ferro, inmediato a este aínda que indepedente del; inclusive anterior ó propio castro se seguimos a proposta etimolóxica do profesor Moralejo, que suxería para a etimoloxía de pazo o indoeuropeo *palatiom, "casa absidal neolítica anexada ó seu recinto pecuario" (hipótese de Moralejo-Best). Semella evidente, pois, que o que refire Villaamil dá conta dun dereito consuetudinario mantido durante uns tres milenios, motivado por ser o lugar que ocupaba a Casa do Pazo o núcleo orixinal neolítico do asentamento gandeiro, formado pola vivenda do pastor e o curro (castro). Posiblemente por iso non lle tributaba nin lle tributaría a ningunha autoridade posterior, como a eclesiástica.

Maqueta do Castro de Bretoña, da que aproveitamos as casiñas de fóra para dar idea de como se podería ter articulado o espazo castrexo-pacego. (C) Eva Seoane - CIN Bretoña, 2020.

domingo, 20 de marzo de 2022

Freixo dos Avogados (Gadamil - Oroso)

Coñécese o costume celta de ter os brehons, os homes de leis da Irlanda, as súas asambleas ó ar libre nun tipo especial de recintos chamados raths, situados nos outeiros. No estudo de FitzPatrick trátase deste punto, e tamén da simboloxía do freixo como árbore sagrada, bile, que adoitaba plantarse nestes recintos de función xurídica nos que tiñan lugar as cerimonias de entronización dos chefes dos clans (v. Royal Inauguration in Gaelic Ireland C. 1100-1600: A Cultural Landscape Study, 2004). O bile, xa o temos visto no blog, era un símbolo da xenealoxía ou da estirpe do clan.

Freixo dos Avogados, xunto do castro da Revolta do Castrexo (Gadamil - Oroso).

Parécenos ter atopado a pegada toponímica que deixaron os nosos brehons no microtopónimo Freixo dos Avogados, xunto ó castro da Revolta do Castrexo, en Gadamil (Oroso). Segundo pensamos, non se trataría dunha motivación banal do topónimo, é dicir, dunha leira chamada Freixo, propiedade dun bufete de avogados, que sei eu... de Santiago, por exemplo, ou dunha familia alcumada así. Temos que analizar o nome no seu contexto, tendo en conta a súa situación preto do castro e que o freixo foi unha das árbores sagradas da cultura céltica que adoitaba vencellarse ós brehons (ós avogados, se queremos actualizar o termo) e ós emprazamentos dos parlamentos e dos recintos asamblearios onde tiñan lugar as eleccións dos chefes.

sábado, 4 de septiembre de 2021

Castro da Enxámea (Pazos - San Martiño de Rodís - Cerceda)


Completamente agrarizado xa, máis aínda perceptible na estrutura do parcelario e fácilmente identificable pola microtoponimia das leiras, temos moi pretiño de Pazos (San Martiño de Rodís) un castro non catalogado que poderiamos chamar da Enxámea. A estrutura do espazo castrexo configúrase dende un acceso (Portela) e un camiño perimetral (O Carril); no seu interior atopamos o recinto habitacional principal (Croa) e o antecastro (Enxámea).

Tiñan os castrexos unha forma de organización política semellante á das abellas? É moi curioso que un dos dous recintos habitacionais leve o nome de Enxámea, do latín examinem: "muchedumbre de abejas con su reina, que salen a formar una colonia", "muchedumbre de personas o animales juntos" (1). Pensamos que non é pola existencia de colmeas no lugar que o castro leve o nome de Enxámea, senón que se empregou metafóricamente por ter sido un lugar de habitación onde se convivía de forma apiñada e colaborativa, semellante á da estes insectos sociais, cecáis gobernados por un chefe.

Paralelamente, a paisaxe pacega neolítica (Pazos) coa que se iniciou a antropización do territorio ten deixado unha testemuña na microtoponimia da zona nos nomes de Casas Vellas e Monte dos Pallotes, seguramente redundantes, e motivados pola existencia de abrigos, cabanas dos pastores (os palatios indoeuropeos do profesor Moralejo), chozos ou pallozas como as que están a aparecer na parroquia de San Martiño de Rodís. Neste sentido, vencellamos a etimoloxía de Pazo < indoeuropeo palatiom, "aprisco neolítico para o gando, curro", cos termos galegos pallote e palloza, que xurdirían do mesmo étimo, como o búlgaro medieval e moderno polati e poljati que apuntara Best no seu estudo (2). As pallozas / pallotes non serían, pois, pervivencia das casas castrexas, senón das vivendas absidadas dos pastores neolíticos (palatios). 



(1) Lexicón etimológico y semántico del latín, Segura Munguía, 2014.
(2) “Comparative Indo-European Linguistics and Archaeology: towards a Historical Integration”, JIES, 1989, px. 335-340. Base da que partiu Moralejo para elaborar o seu: "Arco(s), Busto(s), Pazo(s) ¿toponimia de ganadería?" (As Tebras Alumeadas, 2005).

miércoles, 7 de octubre de 2020

Teixeverga

 

Teixeverga do Cano (Moeche), Agro do Ceo e Castro Sete (Cerdido). (C) Visor PBA da Xunta de Galicia, Capa do Vóo Americán de 1956-57.

Presentamos o primeiro topónimo bitemático composto co céltico -briga que atopamos no noso país, cunha pronunciación, por certo, paroxítona. A súa situación liminar próxima ó sel circular do Agro do Ceo, que ten a medida canónica dun sel maior ou invernizo (500 metros de diámetro) e é dependente do Castro Sete (Cerdido), parece indicar que o nome de Teixeverga aplicouse ós lindes do conxunto territorial dunha briga. Así mesmo, o desenvolvemento do agro parcelado neste caso parte da existencia previa dun sel gandeiro que acabou sendo reutilizado, como a míudo adoita ocurrir en Bizkaia (Los seles de Busturialdea - Urdaibai. Paisaje, cultura y etnografía, Rementería Arruza e Quintana Peña, 2010). Velaí, neste recuncho da paisaxe das Montañas Setentrionais, unha posible orixe do sistema de agras espallado por case toda Galicia. 

sábado, 29 de febrero de 2020

Pazo y castro de Dioño (Touro)


Nuevo castro frente al Pazo de Dioño (Touro), aparentemente sin inventariar según el Visor PBA de la Xunta de Galicia. Se trata de una muestra más de los complejos agroganaderos de la Edad del Hierro que se habrían formado alrededor de un *palatiom (> pazo) anterior, una "casa absidal propia de los pastores de la Edad del Bronce anexada a su recinto pecuario" (hipótesis de Moralejo-Best).

Nuestra propuesta etimológica para el topónimo Dioño < Decanus, en la acepción administrativa rural que recoge el glosario de Du Cange (1), implica la pérdida de la oclusiva sonora intervocálica procedente de la sonorización de la sorda correspondiente (decanus > de(g)año), cierre del primer formante del diptongo resultante (deaño > diaño) y variabilidad del mismo (diaño / dioño), como sucede, por ejemplo, en el nombre propio Diago / Diogo.

La familia toponímica de esta serie sería: Degaña (Cerdido), Pobra do Deán (Pobra do Caramiñal). La división administrativo-religiosa que se infiere de estos nombres de lugar aconseja encuadrarlos junto con los topónimos O Convento (cfr. O Convento y la letra C invertida en la toponimia de Gallaecia).

Asimismo, siguiendo la propuesta de Xosé Lluis García Arias (Toponimia asturiana: el porqué de los nombres de nuestros pueblos), que plantea que Vigaña (Grau; Belmonte de Miranda) posee una estructura similar a la del topónimo Degaña asturiano, formada sobre vicus, podríamos incluir Vioño (A Coruña) como derivado de vicus, siguiendo las mismas fases evolutivas que acabamos de exponer para Dioño. Aunque en los casos gallegos (Dioño y Vioño) sería más sencillo partir de las bases decu- y vicu- más sufijo -onus; posibilidad que viene sugerida por el Begoña vasco, que mantiene la vocal temática de vicu- (Valeriano Yarza Urquiola, "Notas sobre toponimia de origen romano en Bizkaia", Fontes Linguae Vasconum, 2015, nº 120, pgs. 345-384).

(1) Decania: Certa quantitas agrorum excolendorum, jurisdictioni decani subjecta = determinada extensión de terreno de cultivo sujeta a la jurisdicción de un deán o decano.
Decani vilatici: Ministri rurales, præpositi culturæ villæ vel definitæ alicujus agrorum quantitatis, operas laboresque rusticorum dirigentes [...] = administradores rurales al frente de los trabajos agrícolas de una villa o agro, que dirigen las tareas de los rústicos.

lunes, 10 de febrero de 2020

O Convento y la letra C invertida en la epigrafía de Gallaecia

Castro de Marrás (Melide). La croa recibe el nombre de O Convento, mientras que las parcelas agrícolas al pie de la entrada al recinto, con mejor acceso y orientación para labores de cultivo, se denominan Castro (raíz indoeuropea k̂es-, "cortar [el territorio], separar, parcelar"). (C) Capa catastral del Visor PBA de la Xunta de Galicia, Vuelo Americano de 1956-57.

Castro de Sas (Paderne). La croa recibe el nombre de O Convento, asimismo el parcelario situado al sur con la mejor orientación para el cultivo recibe el nombre de Castro. (C) Capa catastral del Visor PBA de la Xunta de Galicia, Vuelo Americano de 1956-57.

En nuestra opinión la denominación de O Convento para estos dos recintos del Hierro, en lugares tan separados entre sí, se debería a que compartían el mismo sistema de organización social galaico-romana que San Isidoro definía así: "vici et castella et pagi hi sunt qui nulla dignitate civitatis ornantur, sed vulgari hominum conventu incoluntur" = "Los vicos, castelos y pagos son los que no alcanzan la categoría de civitas y están habitados por una comunidad de hombres vulgares". Parece, entonces, que el contenido (la población que vive organizada en una comunidad o conventus) y la forma de organización sociopolítica motivan el nombre del continente (el recinto o croa habitacional), en una suerte de metonimia que, por otra parte, es relativamente frecuente (cfr. p. ej. el topónimo O Consistorio - Paderne, o A Xurisdición - Outes). 

Esta forma de organización en comunidades gentilicias o conventus tendría su reflejo en la epigrafía del noroeste en el conjunto de inscripciones en las que aparece la letra C invertida como indicadora de la adscripción a una unidad organizativa.

Aunque el signo ɔ viene siendo identificado por la mayor parte de los autores como una abreviatura de centuria (Tovar), o de castro / castelo (Mª Lourdes Albertos, apud Pereira Menaut, "Los castella y las comunidades de Gallaecia", Zephyrus, 1982, pgs. 249-267), nosotros consideramos, con Hübner, y a partir de los hallazgos proporcionados por el examen de la microtoponimia local, que el signo es la abreviatura de conventus, un tipo de organización social comunal indígena carente de la estructura política compleja de las civitas y diferente de los conventos juridicos romanos, con los que acabaría por confluir (1). Sobre esta organización sociopolítica conventual se superpondría durante la romanización, con un cambio de escala, la organización político-religiosa con el CONVENTUS como "Districtus, diœcesis Episcopi" (Glosario de Du Cange). Existe algún indicio más sobre esta relación, como el nombre del Castro do Bispo (Mántaras - Irixoa), que sugiere la motivación del nombre de lugar por ser, él mismo, otro conventus (diócesis episcopal). Probablemente por esta razón prácticamente a cada recinto habitacional del Hierro (Convento) le corresponde en la actualidad una parroquia.

La situación de las iglesias parroquiales en la croa de los castros o al pie del recinto es un hecho sorprendente que no se ha explicado de forma satisfactoria. Bouhier (La Galice: Essai geographique d'analyse et d'interpretation d'un vieux complexe agraire, 1979, V. 2, pgs. 1279-80) nota este aspecto, tratado ya por López Cuevillas y Serpa Pinto, que lo justificaban como cristianización de antiguos cultos paganos:

"En réalité, les relations sont beaucoup plus étroites et beaucoup plus profondes que celles d'une simple superposition de cultes. [...] la plupart de ces "castros" localisent les sièges paroissiaux, ce qui signifie concrètement que, même lorsqu'elle ne se trouve pas à l'interieur de la couronne ou au pied de l'oppidum, l'église n'en est jamais eloignée de plus de quelques centaines de mètres [...]. [...] à chaque "castro" corresponde très souvent une paroisse. [...] nous nous gardons bien de laisser entendre, comme l'a fait Ramón Otero Pedrayo, par une expression malheureuse, qui semble avoir dépassé sa pensée réelle, que la paroisse galicienne plonge ses racines dans le passé "celte". Mais on est bien obligé de convenir que les rapports flagrants existant, dans les zones moyennement ou fortement castrisées, entre la répartition des "castros" et celle des sièges de paroisses, militent en faveur d'une étonnante et imposante continuité dans le peuplement".

Aquí Bouhier se equivocaba al cuestionar a Otero Pedrayo; el estudio del microtopónimo O Convento como nombre de las croas demuestra una continuidad de las estructuras sociopolíticas y territoriales, que hunden sus raíces en el pasado celta.

Ara con la dedicatoria CONVE[N]TENE localizada en el Escoural da Ruxida, Fraguas - Santo Estevo de Parga (Guitiriz), muy cerca del núcleo de Os Curveiros (Friol). Museo Arqueolóxico Provincial de Lugo. (C) Dolores González de la Peña.

Sugerimos retomar la idea de Norah Joliffe (2) que suponía que el nombre correcto de la divinidad británica Coventina era en realidad Conventina, diosa de un conventus o comunidad de legionarios germanos estacionados en Carrawburgh. La retomamos aquí sin aplicar la acepción militar que proponía Joliffe para el término conventus, sino el sentido de comunidad civil que nos proporcionan el texto citado de San Isidoro y, por ahora, los dos microtopónimos O Convento localizados como nombre de sendos recintos del Hierro.

(1) Santos Yanguas, sobre la naturaleza del conventus frente a la civitas, su función religiosa, que "encubre una función política y administrativa", y sobre "la división eclesiástica en obispados [...] basada en las divisiones administrativas romanas en conventus": El ejército y la romanización de Galicia: conquista y anexión del Noroeste de la Península Ibérica, 1988, pgs. 71-85.

(2) "Dea Brigantia", Archaeological Journal, XCVIII, 1941, pgs. 36-61.

martes, 17 de agosto de 2010

Regoela Vella

San Vicente de Regoela es una parroquia de Cabanas (A Coruña) que fue un coto redondo (Madoz), término técnico que designaba un pequeño territorio delimitado desde tiempos antiguos mediante lindes naturales, tales como cursos de agua, o amojonamientos que señalaban la propiedad comunal. Los petroglifos de círculos concéntricos y cruciformes del Couto dos Golpes cerca de Regoela muestran los deslindes entre este término y el de Caaveiro, "esa confirmación [dos lindes] debeu extenderse ó longo de moito tempo a xulgar polas diferentes tipoloxías dos gravados" (Gravados rupestres no Couto dos Golpes, Anuario Brigantino, 2006, nº 29). La etimología del topónimo Regoela, así como la de los varios Régua distribuidos por Portugal (Peso da Régua) y Galicia (Suarregua - Santiago, Regua - Foz, Régoa - Cedeira, A Regoela - Friol) se ha trazado, siguiendo a Valladares, desde el latín regulam (regla monacal, monacato), con pérdida de -l- intervocálica (regua / régoa) y sufijación diminutiva en el caso de Regoela. Las primeras menciones escritas del nombre datan de principios del s. XII a principios del XIII 1. santo Vicentio de Reguela (1114) 2. sanctum Vincencium de Regulella (1117, Caaveiro) 3. mea portione de Laragia, et mea portione de Reguela Vetula (1201, Caaveiro) Con el ejemplo nº 2 parece que se confirma la hipótesis de que se trata de un diminutivo en -ella procedente del latín regula. De todas formas, la hipótesis hidronímica propuesta por otros autores (celta rego = canal) continúa en pie sustentada por la presencia de numerosos topónimos Rego en nuestro territorio, y por el francés rigola (v. en Du Cange rigola = rivulus) que seguramente procede de la base hidronímica celta rego. Era lo que pensaba Vicetto en 1886 en su Historia de Galicia: "creemos más exacta la voz régoa derivada de rego, surco, hondonada, foso" (escribiendo sobre el Régoa de Cedeira). Una tercera opción que propondré aquí, basada en el hecho de haber sido Regoela un coto redondo en el centro del cual todavía se conserva un antiguo castro, será considerar la toponimia Régoa o su diminutivo Regoela como procedente del latín regulam en su acepción menos conocida relativa al ager o territorio. Du Cange por un lado reconoce que regulus (acepción 5) significaba cantón en galo, un cantón que sería semejante a nuestro coto redondo de Regoela. Por otra parte tenemos en Italia el antiquísmo régimen socioeconómico de los regolieri (zona de Cortina d'Ampezzo, arco alpino); articulados en regole, cada regola es un territorio familiar donde vive la comunidad en torno a un fuoco (hogar), las unidades territoriales son pequeñas, y su economía se define básicamente como de subsistencia con bienes en mancomún, fundamentalmente montes y pastos. Son comunas, aunque no monacales, donde las decisiones se toman en asamblea presidida por los capifamiglia, descendientes directos de los habitantes originales, y están gobernadas por un regolani elegido por un año. El sistema guarda similitud con lo que conocemos de las sociedades y el hábitat castreño galaico, así como con cierta forma de posesión y gestión del territorio como son las mancomunidades de montes. Más que cierta similitud. Si miramos bien atrás leeremos en las fuentes antiguas que los bárbaros del mundo occidental (Hispania y Galia) estaban gobernados por regulus como Viriato o Indibil, regidores locales de estos pequeños territorios con centros habitacionales en castros u oppida (régulas). El Régoa cedeirés también encaja en esta propuesta, pues se sitúa en el extremo de la sierra de A Capelada, donde todavía sobrevive la explotación del territorio de forma mancomunada, con costumbres ancestrales: los caballos propiedad de la mancomunidad pastan libremente hasta que se realiza su rapa en los curros.