Mostrando entradas con la etiqueta embodiment hypothesis. Mostrar todas las entradas
Mostrando entradas con la etiqueta embodiment hypothesis. Mostrar todas las entradas

domingo, 7 de agosto de 2022

Os montes Nervasos nos Ancares lucenses

No ano 419 o exército de Hermerico, primeiro rei suevo da Gallaecia Lucense e Bracaranse, nunha campaña militar de expansión territorial contra os vándalos asdingos, dirixidos polo seu rei Gunderico, que ocupaban a Gallaecia Asturicense, foi sitiado por estes e obrigado a replegarse cara ós montes Nervasos.

Como ata o de agora o topónimo semellaba desaparecido, o lugar onde se desenvolveu este episodio histórico fora reducido, xa que logo ocurríu nunha fronteira territorial, a Arbás del Puerto (na fronteira entre Asturias e León). Mais di Vicetto que non se comprende esta retirada na que os suevos, en lugar de replegarse cara ó seu territorio, "metíanse máis e máis no corazón da madrigueira enimiga". A redución Nervasos - Arbás supón ademáis que o topónimo chegaría con erros de copia, sendo a forma correta Ervasos, o que é moito supoñer. O certo é que non houbo tal erro, pois consta de Hidacio "Narbasis montibus" (montes Narbases). Tamén Ptolomeo mencionara un foro ou feira do pobo dos Narbasos, na Gallaecia Lucense. 

Microtopónimo Fontes dos Narvases en Deva (Cervantes). Citado por Hubschmidt como Fonte dos Narvasoes segundo as minutas cartográficas do IGN (1).

Microtopónimo Narvasio (Donín - Becerreá).

Microtopónimo Nervaso (A Borquería - Becerreá).

A proliferación do topónimo Narvases / Narvasio / Nervaso na zona dos Ancares lucenses (concellos de Navia de Suarna, Cervantes e Becerreá) obriga a resituar a lexendaria batalla dos montes Nervasos nesta zona fronteiriza entre a Gallaecia Lucense e a Asturicence (León). A retirada do exército de Hermerico sería, como é lóxico, dende o territorio ocupado polos vándalos cara ó seu, replegándose nos Ancares.

No dicionario de Aníbal Otero (1967) rexístrase o sustantivo nervaso como nome da caña do maíz, e dise que a súa etimoloxía é o latín nervium, "nervio, tendón". Nós pensamos que os topónimos derivan dunha antiga raíz indoeuropea *sneu, "fluír", a mesma que dá o latín nervium ou o grego νεῦρον (neuron -> neurona). Podería terse aplicado tardiamente ó tallo fibroso dalgúns cereais, como a caña do maíz, máis en orixe aplicaríase a paisaxes fluviais formadas por numerosos regos que van tributando uns noutros ata acadar o cauce principal, formando como un sistema nervioso fluvial (2); ou ben, ás aristas montañosas, que forman as nervaduras dunha bóveda. Considerámolo, pois, un hidro-orónimo paleoeuropeo que podería ter sido o nome primitivo dos Ancares.

(1) "Substratprobleme: eine neue iberoromanisch-alpinlombardische Wortgleichung vorindogermanischen Ursprungs und die vorindogermanischen Suffixe -ano- und -s(s)-", Vox Romanica, 1969.

(2) Monteagudo no traballo "Hidronimia gallega" (Anuario Brigantino, 1999) recolle un "fluvium de Nervia".

miércoles, 19 de agosto de 2020

Cervicol: un castro en negativo. Castros en As Pontes

"et venit per illa serra de Cervicollo dividens inter Lamacengos [Labacengos] et Ortigaria finiturque in litore maris"

Cervicol (Somede - As Pontes), tal e como se menciona no Liber Fidei de Braga (ano 572) ó citar os límites do condado de Montenegro, ten pinta de ser un composto baixolatino de cervicem e collum, nun símil topográfico que alude á parte máis elevada dun monte como se se tratara da parte posterior do pescozo dun cuadrúpedo, a cruz. Ou sexa que, en principio, poderiamos descartar que o orónimo sexa un zootopónimo derivado de cervo.

Ademais, en Cervicol atopamos unha extraña construcción terrena, o que podería ser unha especie de castro invertido ou en negativo, cunha croa / cunca / cova hemiesférica excavada por baixo do nivel do chan, mentras que o parapeito queda a rentes do chan: lógrase de modo natural sen necesidade de aumentar a súa altura mediante a formación de terrapléns, como é o máis habitual na construcción dos recintos de voluminosos aneis de terra da Idade do Ferro.



Desde o noso punto de vista estamos ante unha técnica construtiva de camuflaxe, xa que as defensas non destacan do entorno; son unha parte natural do mesmo. Cecais, o sistema, ou a idea, xurde tambén da necesidade de minimizar o impacto ecolóxico na paisaxe, posto que a zona que ocuparía o anel das murallas perimetrais de terra dos castros máis correntes é, deste outro xeito, completamente aproveitable para os usos agrogandeiros propios da Idade do Ferro. A continuidade formal entre o parcelario do monte e o que rodea o Castro de Cervicol é perceptible na fotografía aérea do Vóo Americán de 1956-57 na esquina superior esquerda.

Castro, mina, cráter (dun meteorito)?


Grazas a Xosé María Ferro Formoso, de As Pontes, temos a seguridade de que no lugar de Cervicol houbo un castro exactamente na parcela que ocupa a singular cunca hemiesférica e o anel de terra a rentes do chan que acabamos de describir. O investigador local ven de atopar o nome de Castro na parcela 14; pasounos desapercibido por non estar na capa da información catastral, senon agochado nas fichas do parcelario, ás que se accede pinchando sobre o correspondente código numérico na fiestra que se abre cando pinchamos sobre cada unha das parcelas. Así, por exemplo, imos atopando que a 22 leva o nome de Capilla (pola capeliña da Virxe das Neves), e a 19 o de Hermida.



Nome da parcela onde se atopa o Castro de Cervicol, según información fornecida por Xosé María Ferro Formoso. Fonte: Visor PBA da Xunta de Galicia.

Neste contexto, xa irrevocablemente castrexo grazas á contribución de Xosé María, a existencia da capeliña de Nosa Señora das Neves cobra merecida relevancia. Seguramente a súa fundación débese á continuidade simbólica do lugar, referente para a poboación desde, cando menos, a Idade do Ferro; feito ben coñecido e que se ven chamando "cristianización de lugares de culto pagáns".

O Castro do Barral


Tamén nas Pontes de García Rodríguez, doutro lado do Camiño Real a Ortigueira, e fronte por fronte do Castro de Cervicol, atopamos un castro no lugar do Barral. Sitúase nun outeiro, e a súa tipoloxía é de pequenos bancais ou aterrazamentos en estrutura anular; fáltalle unha porción polo oeste, debido ós traballos agrícolas. A toponimia do seu entorno, Barral e Barreiro, se vencella co tema posiblemente preindoeuropeo *BARR-, "defensa", tratado na entrada As Barreiras - Vimianzo. A súa localización permite ir reconstruíndo a paisaxe do Ferro nas Pontes, que parece vertebrada, como a dos túmulos neolíticos, polo antigo eixe de comunicacións do Camiño dos Arrieiros estudado por don Federico Maciñeira e Pardo de Lama.

Castros - Sucadio



Localizamos outro castro en As Pontes ó noroeste de Sucadio, indicado polo nome da parcela 482 sita na Serra de Cabanas. Non hai tal baleiro de recintos da Idade do Ferro no territorio das Montañas Setentrionais; acontece que non está ben prospectado.

Castros das Casas Ermas - Aparral


O antigo Camiño Real de Betanzos a Viveiro pasaba baixo os Castros das Casas Ermas ou de Palvelo, no Aparral, segundo a información recollida na minuta cartográfica do IGN.

O microtopónimo Castros de Palvelo aparece na información das fichas das parcelas ó leste da parcela chamada Castros, que na fotografía do Vóo Americán de 1956-57 semella unha croa.

O contexto megalítico (mámoa da Cruz do Forno) e viario suxire unha datación moi antiga para os Castros de Palvelo, xa moi esvaídos.


domingo, 17 de mayo de 2020

Nogueira

Planteamos la posibilidad de que tras la microtoponimia correspondiente a esta serie pueda esconderse el mismo étimo que origina el inglés nook (of land): "angular piece of land; a nook of land projecting into another district, parish or field". En la obra de Wilson (Interpreting Land Records) se define INHOC (con i- protética) como "nook or corner of a commom or fallow field, enclosed and cultivated"; asimismo se recoge en Du Cange como noca o nocha terrae.

Así pues, en el topónimo Nogueira y relacionados (Nogueiroa, Nogueirosa, Noceda) podría existir homonimia, con dos etimologías diferentes. La primera es la fitotoponímica, que remite al estrato latino: nucariam, "nogal", un derivado de nucem, "nuez". La segunda podría provenir del superestrato germano, un derivado de noca (terrae), "ángulo, predio que se proyecta en forma de cuña sobre otro territorio". Sería el caso, por ejemplo, de A Nogueira que localizamos en el extremo este del Castro de Bardaos (Tordoia), o As Nogueiras al este del Castro de Montouto (Abegondo).

De confirmarse esta propuesta estudiando mayor número de evidencias, el microtopónimo serviría para identificar nuevos yacimientos al designar cada uno de los remates cuneiformes del perímetro viario que rodea los asentamientos del Hierro.

La base que comentamos podría ser el étimo del gallego nocelo y noca do dedo (Franco Grande), "nudillo", un pequeño ángulo que forma la articulación de los dedos de la mano cuya principal acepción pudo haber sido de aplicación a la estructura del paisaje: articulaciones viarias, extremos del parcelario, etc. Prueba de ello, el topónimo Anuqueira / Anoqueira junto al Castro da Lagoa (Sobrado), con conservación de la oclusiva sorda. Por otra parte, la existencia de noz, "prominencia na gorxa, óso hioide", noca / nuca, "cerviz", y noca do dedo, "nudillo", nos obligan a considerar si todos los significados que estamos analizando relacionados con las articulaciones del cuerpo humano, así como los topográficos (ángulo, extremo, protuberancia), no podrían remitir al latín nucem, "fruto, nuez". En este caso, cabría añadir la serie Nogueira a la toponimia anatómica que estudia Xaverio Ballester ("Toponimia anatómica. ¡Cuerpo a tierra!", Liburna, nº2, 2009).

Castro de Santaia de Probaos (As Galanas - Oza-Cesuras). As Nogueiras nombra una parcela que forma un pico que se proyecta en el extremo noreste.

Castro de Chouso (Ortigueira). Al norte, donde se juntan los bordes del ámbito perimetral castreño, Nogueirido.

viernes, 19 de abril de 2019

Los pies del río

Del latín calcem, "talón", sale el gallego couce con el sentido de "coz o golpe que dan los caballos, mulos, etc. con el pie hacia atrás" (Porto Rey, 1990). Pero también tuvo que tener el significado primario de talón o calcañar, pues se conserva como hidrónimo aplicado sólo a las curvas pronunciadas del curso fluvial del Sor, percibidas como si fuesen los talones de los pies del río, o un animal dando una coz. Por lo tanto, la etimología de los Couce hidrónimos propuesta por Moralejo Laso para Coucerredondo, Coucegordo y Couceseco (As Pontes), "cuyo primer elemento corresponde al castellano cauce, del latín calice", no es correcta (Toponimia Gallega y Leonesa, 1977, pg. 88).

Couce da Cabana - Sor. Quizá el más llamativo por guardar mayor parecido con la forma del pie.
(C) Visor PBA de la Xunta.

Couce dos Mouros - Sor. (C) Visor PBA de la Xunta.

Couce Longo - Sor. (C) Visor PBA de la Xunta.

Gallu do Couce - Sor. (C) Visor PBA de la Xunta.

De la misma opinión es Xosé González, que en su blog Toponimia do concello de Ortigueira indica que O Couce (Devesos) "viría de calce "calcañar", e designa metaforicamente un "sitio de forma semicircular que remata en terraplén ou baixada pronunciada".

jueves, 18 de abril de 2019

Ombreiro

Siguiendo con la embodiment hypothesis aplicada a la hidronimia, acostumbrados como estamos a interpretar los hidrónimos a partir de las bases hidronímicas paleoeuropeas de Krahe (Pokorny), todas referidas a conceptos como agua, río, fluir, brotar, húmedo, brillante, etc. quizá nos hayan pasado desapercibidas otras motivaciones que pudieron haber funcionado a la hora de nombrar los ríos. 

Niclas Burenhult en su estudio sobre la toponimia de los Jahai, cazadores recolectores de la península de Malasia, nota que la categorización del paisaje se estructura como extensión metafórica del cuerpo humano y las relaciones intra-familiares. Así por ejemplo: "the main stream of a drainage system is referred to as ley tɔm 'water-body'; klapə tɔm 'water-shoulder' represents an upper tributary, and bli? tɔm 'water-thigh' (or can tɔm 'water-foot') denotes a lower tributary [...] A drainage system thus appears to be conceptualised as a body lying face-down" ("Landscape terms and toponyms in Jahai: a field report", Working Papers 51, Lund University, 2005).

En nuestro caso la utilización como hidrónimos de sustantivos que denotan las cinturas escapular y pélvica no parece guardar relación con la situación de los tributarios de un río, sino con el punto en que se unen al cauce principal formando como una articulación del cuerpo humano. Indistintamente encontramos Coxegueira (coxa, cintura pélvica) u Ombreiro (cintura escapular < latín humerarium < humerum, "hombro") aplicados a los puntos en que se incorpora el afluente al río principal.

Ombreiro (Lugo) se sitúa donde el río Narla entra en el Miño.

También encontramos una posible articulación del río Mao llamada Umeri: "usque in ribulo de Omano figet se in Umeri" (Samos, año 1072: CODOLGA). Donde incluso podríamos proponer que el nombre de Omano (variante documentada Humano) podría ser una metáfora del cauce fluvial como cuerpo humano, en el sentido señalado por Burenhult.

El ilustre profesor JJ Moralejo no tuvo en cuenta la embodiment hypothesis y afirmaba que esta serie de topónimos derivaban del nombre celta del aliso: "la Galicia oriental comparte con Asturias, L’Umeiru, Los Umeirus, y con el leonés (h)umero (¿y con Húmera M y el portugués Hombres Penacova Co?) un nombre para el aliso: *umer-ariu- > OMBREIRO Lugo Lu y Bóveda Lu y *umer-ale > OMBRAL Guitiriz Lu" ("Topónimos célticos en Galicia", Paleohispánica 10, 2010).

jueves, 28 de marzo de 2019

Caxigueira - Coxegueira (Cerdido)


A su paso por el término municipal de Cerdido confluyen en el río Pontellas varios tributarios formando como las piernas de un cuerpo humano, una cintura pélvica. En estos puntos encontramos los microtopónimos Coxegueira y Caxigueira, que me parecen un derivado de coxa, "articulación del fémur con la cadera". Serían uno de los muchos ejemplos en los que la topografía y la disposición del paisaje, en este caso del paisaje fluvial, se conceptualiza como la un cuerpo humano, al estar determinado nuestro razonamiento por nuestra estructura física (según la embodiment hypothesis o hipótesis de la corporalidad o corporeización de Johnson y Lakoff).

Es más probable que algunos de los Caxigueira de nuestra toponimia, si se encuentran en juntas de aguas, sean Coxegueiras transmutadas en aparentes fitotopónimos (de caxigo, quercus faginea). Sospechemos incluso de los Caxigales.