Mostrando entradas con la etiqueta toponimia. Mostrar todas las entradas
Mostrando entradas con la etiqueta toponimia. Mostrar todas las entradas

martes, 15 de agosto de 2023

O topónimo Bernadal

 


Bernadal, Friol.

Ó ser un topónimo único presenta algunha dificultade para ligalo á etimoloxía que propón José Agra ("Acerca del infrecuente origen del apellido Bernadal", Estudios Mindonienses, 2022), na que o considera un fitotopónimo procedente do celta *VERN-, "amieiro", moi frecuente na toponimia francesa pero inexistente na nosa.

A única posibilidade etimolóxica que lle vemos é relacionalo coa familia da toponimia relativa ós pastos e refuxios de inverno para o gando: Invernadeiro, Invernal, Invernegas, Invernego, Invernés, Embernallas, Embernallúas. Na Idade Media rexístrase o topónimo de Navia como "hiuernalias": "offero ad hunc locum Sanctum omnem meam rem et mea hereditate prenominata, id est: in Nauia hiuernalias media" (ano 1091). E o de Ribeira de Piquín como "Iuernego" (ano 1087). Son derivados do latín hibernum, "inverno", como el topónimo occitano Uvernet (v. "Le four", no blog Vous voyez le topo - 7/2/2021).

Para o caso de Bernadal supomos a perda (aférese) da primeira sílaba átona, a partir da forma derivada invernada, recollida por Eladio Rodríguez como referida á "estación de inverno". De invernada, segundo a nosa opinión, se tería formado *(In)vernadal > Bernadal, para indicar o lugar onde se establecería o asentamento estacional para pasar a tempada máis fría. No léxico do Brasil aínda se conserva o sentido de invernadainvernagem como "ato de invernar; recolher o gado a uma invernada", quedando claro que houbo terras chamadas invernadas destinadas, pola súa especial cualidade temperada e dotacións, a acoller o gando nas épocas máis frías do ano (Enciclopedia agrícola brasileira, 1995).

O mantemento durante un milenio das Embernallas de Navia e o Invernego de Ribeira de Piquín indica que seguramente no noso territorio estes lugares foron reductos que as grandes mandas de hervíboros xa virían usando dende a prehistoria, seguindo o seu instinto: "Onde a vaca branca vaia face-la súa enfoscada, eilí iremos nós a face-la nosa mallada" (Aquilino Poncelas Abella: "Os Contos populares do Bierzo", 1993).

jueves, 11 de mayo de 2023

A toponimia: patrimonio cultural únicamente inmaterial?

A Xunta de Galicia na súa LEI 5/2016, do 4 de maio, do patrimonio cultural de Galicia, no seu título V adicado ó Patrimonio Cultural Inmaterial di:

"A Xunta de Galicia velará, xunto con outras institucións da Comunidade Autónoma, pola preservación da toponimia tradicional, que se considera un valor identitario da Comunidade Autónoma así como un instrumento para a concreción da denominación xeográfica dos pobos e dos seus bens".

O erro fundamental desta declaración de intencións estriba en encadrar a toponimia no patrimonio inmaterial, vixiando só a preservación dos nomes de lugar, cando a toponimia está ligada intrínsecamente ó territorio que nomea. Non se entende un topónimo sen o fragmento da xeografía, ou da paisaxe cultural ou natural nomeada. E isto é así porque os topónimos son signos lingüísticos, cunha cara significante (os sons) e unha cara significado (o contido semántico) que se reflicte exactamente no referente designado (no caso dos chamados topónimos transparentes, de significado coñecido).  

Decía Nadja Penko que no futuro inmediato "vaise introducir unha nova xeometría espacial, consistente coa moderna tecnoloxía agraria, pero non necesariamente respetuosa coa organización espacial actual e, en consecuencia, cos nomes do parcelario. A pesar de que con frecuencia son definidos como negativos, estes cambios son unha resposta ás tendenzas actuais, e algo completamente natural no desenvolvemento da paisaxe. A principal razón para valorar negativamente as paisaxes modernas son a súa monotonía, falta de diversidade, de atractivo visual, harmonía e identidade. Pese ás reservas e limitacións mencionadas, unha das formas de protexer o valor das paisaxes culturais tradicionais é a preservación dos field names (nomes do parcelario, microtoponimia). Mais os nomes só poden ser preservados coa única condición de que a súa integridade espacial se manteña" ("Significance of Toponyms, with Emphasis in Field Names, for Studying Cultural Landscape", Acta Geographica Slovenica, 2008).

Sen chegar ó extremo da investigadora, pois sabemos da utilidade de manter a toponimia tradicional ligada ó terreo (aínda que a forma e función deste mudara ou desaparecera) como xeradora de identidade comunitaria, ou como ferramenta para achegarse á historia e á paisaxe pasada, si concordamos con ela na necesidade de manter os field names e a súa integridade espacial sempre que sexa posible, sobre todo cando responden a formas de asentamento, ocupación do solo e actividades tradicionais que forman parte do noso patrimonio cultural e da nosa esencia como pobo.

A concentración parcelaria ortogonal do Castro de Galegos (Frades) desfixo o lado este do recinto castrexo da Idade de Ferro, os seus camiños periféricos e a característica paisaxe de agras de contornos arrondeados desenvolta no entorno.


Unha concentración que tivese protexido a fortificación prehistórica e os accesos tradicionais, con mínimas melloras nos mesmos, e que permitise o traballo cos tractores e outras máquinas (sen ser necesariamente cuadriculada, senón con outras xeometrías adecuadas ás formas dos polígonos agrarios subxacentes) tería sido moito máis oportuna e respetuosa coa paisaxe tradicional e a toponimia que a nomea.

Castro de Galegos no Voo Americano de 1956-57.

martes, 14 de junio de 2022

Coreotoponimia de Galicia

Achégase o verán, e previsiblemente teremos de novo nos suplementos dominicais estivais algún artigo lúdico sobre a toponimia do amor ou erotoponimia galega, baseado nas homofonías que se atopan entre o léxico cotián e o noso riquísimo corpus toponímico (v.gr. Cariño, ou Carantoña). Levamos xa un tempiño có arduo traballo de pór as cousas no seu sitio, insistindo en que o amor, se ben importante para o tipo medio galaico, queda sempre nun discreto segundo plano fronte ó disfrute gastronómico (Gastrotoponimia de Galicia), que non é outra cousa que un preludio ou preparación para a actividade máis importante da vida galega: a festa, tamén coñecida como "festa rachada" (AKA oenach céltico).

Imos ver, pois, como o espíritu festivo do galego, sempre pensando no seguinte oenach, se reflicte no eido da toponimia. E comezamos pola ubicación destes eventos. Campo da Festa é un topónimo recurrente por todo o país, existindo varias vilas ou aldeas nomeadas así. Non hai lugar digno de lembrar se non dispon dun: normalmente vai nunha explanada a carón da igrexa (á súa vez construída preto de ou sobre un castro) e está dotado dun palco de obra para a orquestra, o que tamén deixou pegada toponímica nomeando ata entidades de poboación como Palco da Música (Recesende - Teo) e Palco da Festa (Pacios - Castro de Rei). A actividade principal que se realiza nestes lugares é socializar mediante o baile, mocear ou conservar a parella que se ten atendendo ás necesidades románticas da mesma (o que nos leva nun círculo pechado ó tema da erotoponimia). Comer - Bailar - Amar.

A Bailadora ou Abaladoira son topónimos que fan referencia ás pedras de abalar ou de bailar, chamadas así porque se poden mover e tamén porque se bailaba sobre elas. Vidrieira no Santuario da Pedra de Abalar de Muxía cunha parella danzando riba dela, máis gaiteiro e tamborileiro tocando. (C) Andregoto Galíndez.

Aínda que todo galego que se prece ó chegar a Chan da Danza (terras en Cesures - Barco de Valdeorras) improvisaría un punteado (tacón - tacón - tacón - punta - tacón), o que semella é que estamos ante un caso de homofonía entre o sustantivo danza, "baile", e o hidrónimo paleoeuropeo Alesantia > Asanza - As Anzas (J.J. Moralejo: "Topónimos célticos en Galicia", Paleohispánica 10, 2010), logo singularizado como *A Anza, coa preposición de aglutinada en Danza.

O Salón de Baile do Castellano, nome dunha entidade de poboación de Loureda - Arteixo, alude sen dúbida á existencia dunha sala de festas, versión coberta do campo da festa, precursora das modernas discotecas; non obstante a toponimia do tipo O Baile non garante sempre esta adscripción, pois a súa etimoloxía nalgún caso terá que ver có baile ou rexedor dunha bailía, "xurisdición territorial pertencente a unha orde relixioso-militar" (Fernando Cabeza Quiles: Toponimia de Galicia, 2008).

Dende logo que os músicos e os instrumentos musicais son elementos imprescindibles na boa marcha da festa, pero non sempre topónimos como O Gaiteiro (varios lugares), A Gaiteira (varios lugares), A Tamborileira (Pino - Cospeito), O Tamboril (Las - San Amaro), O Pandeiro (varios lugares), Pandeiriño (Peñosiños - Ramirás), Pandeirete (A Guía - Gomesende) e Pandeirón (Mougás - Oia) fan referencia a eles, quen o diría! Máis si cecais Guitar (Ulloa - Palas de Rei) ou Guitarro (Meixente - Sarria) e Batería (varios lugares da costa norte).

Tendo en conta que existe un sustantivo gato / gateiro (tipo de toxo) pode que a toponimia do tipo O Gaiteiro / A Gaiteira sexa en ocasións unha deformación dun posible *O Gateiro / *A Gateira, "terreo ou terra na que se ten sementado o toxo gateño"; chama a atención tamén a cantidade de fontes chamadas da Gaiteira - preguntámonos se non recibirían orixinalmente o nome de *Gateira coa acepción de "burato no muro dunha finca para recolle-la auga". Por suposto, contamos tamén coa posibilidade de que estes topónimos fagan referencia ós míticos profesionais da cornamusa que na Noite de San Xoán adoitaban xurdir dalgún túmulo ou mámoa onde se agochaban para facer soar o seu instrumento. Tamborileira e Tamboril poderían ser derivados dos topónimos Támbaro / Támaro, que temos estudado como provintes do latín tumulum, "mámoa". Os diversos Pandeiros son orónimos da familia de pando, "terreo entre dúas montañas". A Guitar e Guitarro non lles atopo etimoloxía, non sendo a que se aplica a La Guitarrera en Horcajo de Santiago, "porque la forma de la tierra recuerda a una guitarra" ("Informe lingüístico del proyecto piloto: Nomenclátor geográfico de Castilla - La Mancha"). Batería no senso de "conxunto de cañóns de artillería dispostos para atacar ó enemigo" ten a mesma etimoloxía que a batería como instrumento musical, isto é, o latín battuere, "golpear, bater".

A práctica do baile execútase na festa tradicional sempre na forma agarrada nun continuum que vai do máis ó menos agarrado dependendo da confianza. Se non tes unhas mínimas nocións do baile agarrado no pretendas ghastar pista. Xa nin vaias! O agarrado é o que ten maior tradición entre os paisanos de certa idade baixo a modalidade pecaminosa de Apretado Estreito (terras en Paradela - Toques) e a máis romántica coñecida como Curriño Apretado (Santa Comba de Carnota). Nelas é fundamental dominar as técnicas de Os Tres Pasos (Boqueixón e Baiona: seguramente *Tras Pazos con seseo), Os Xiros (varios lugares, do latín gyrum, "circuito, contorna dunha vila") e O Xiro Longo (Bravos - Ourol). Destacan tamén os xéneros modernos que practica a xuventude: a variante galega do reguetón, O Reguete (O Monte - Xove), hidrónimo derivado de rego, a Bosa Nova (seguramente unha Bouza Nova con pronuncia seseante) e A Rumba (Morás - Arteixo), topónimo para o que lamentablemente non dispomos de etimoloxía e xa olvidamos os pasos.

Bosa Nova (terras á beira do Xallas fronte a Esmorode - Santa Comba). Visor PBA da Xunta de Galicia, capa do Voo Americano de 1956-57.

Poderiamos concluír dicindo que Galicia vai estar estes meses Enfesta ou Infesta, topónimos bastante numerosos no noso país e que, aínda que o pareza, non teñen que ver coas festas, como pensaba eu de pequena cada vez que viaxaba en tren e pasaba pola estación de Betanzos - Infesta, cecais si cun participio analóxico do verbo latino fero, "levar, conducir", aplicado a unha vía de comunicación.

sábado, 21 de agosto de 2021

A conservación da vella microtoponimia

"Unha das razóns polas que os nomes do parcelario se conservaron é o feito de que eran coñecidos só por un pequeno número de xente que pertencía a unha comunidade pechada. A segunda razón da súa preservación é o mantemento da estrutura do parcelario e da propiedade á que fan referencia os nomes. Ambos feitos causarán a desaparición dos nomes nun futuro próximo. Agora vivimos nun periodo transicional no que, dunha parte, os patróns espaciais do territorio e a súa estrutura aínda se manteñen, mentres que, doutra banda, o estilo de vida da xente está cambiando, ou xa cambiou - incluso ó da xente que é propietaria ou mantedora destes espazos. Na maioría dos casos os nomes do parcelario preserváronse como medio de comunicación dos que traballaban nas terras agrícolas. Hoxe estas interaccións son cada vez menos habituais porque cada vez menos xente traballa nas granxas tradicionais; do que se desprende que vai diminuíndo a necesidade de comunicarse mediante os antigos nomes das leiras. Este proceso verase incrementado pola práctica da agricultura intensiva e o abandono dos cultivos nos terreos marxinais, que son menos rendibles para a produción agrícola. A estrutura parcelaria, un anacronismo do pasado ou do modo tradicional de practicar a agricultura, cambiará para adaptarse ás necesidades da agricultura moderna. Introduciráse unha nova xeometría espacial, adecuada ás necesidades das novas tecnoloxías aplicadas ós cultivos, e que non será necesariamente consistente coa actual organización do parcelario e os seus nomes. Estes procesos son, a pesares da súa consideración negativa, unha resposta ás tendencias contemporáneas e algo habitual no desenvolvemento da paisaxe. A principal razón para evaluar negativamente as paisaxes contemporáneas é a súa monotonía, ausencia de diversidade, atractivo visual, harmonía e identidade. A pesares das reservas feitas, unhas das posibles formas de valorar as paisaxes culturais tradicionais é preservar tambén os nomes do parcelario; máis os nomes só poderán preservarse coa condición de que a integridade espacial se manteña".

(Nadia Penko Seidl: "Significance of toponyms, with emphasis on field names, for studying cultural landscape", Acta geographica Slovenica, 48-1, 2008, 33-56).


Agras baixo o Castro de Ventosa en Santa Comba, que por tradición oral continúan a chamarse do mesmo xeito que se chamaban na antigüidade, a pesares de que agora non hai nestes lugares nin castros (Tras os Castros), nin cómaros (Combro), nin ruínas (Pereiras < petrarias).


Agra baixo o lugar de Almozara (Santa Comba), con parcelas denominadas Castro e Esqueiro, a pesares de ter mudado a forma do parcelario e non existir xa nengún castro nin aterrazamentos (esqueiros).


Castro completamente agrarizado xunto a San Cosme de Antes (Mazaricos), recoñecible pola topominima que se mantivo ata os nosos días: As Pedriñas, que da nome á croa, e Cancelas so Castro.

A autora do texto citado, arquitecta da paisaxe, pretende regular de novo as principais leis que rixen a toponimia, como son o seu carácter permanente e case que inmutable a través do tempo e a súa capacidade de expandirse para denominar ós espazos contiguos ó sector orixinal que levaba o nome. Có abandono do rural moitos nomes deixarán de usarse, outros novos xurdirán recollendo os vellos (*Ocalital das Cancelas so Castro), outros abranguerán un territorio maior... máis certamente a condición de conservar por lei só aqueles que nomeen o vello parcelario semella unha boutade que non ten corroboración sobre o terreo e supón unha perda irreparable da historia da formación da nosa paisaxe cultural.


domingo, 15 de agosto de 2021

Mineiría galaico-romá nas Furnas de Mixón: a escombreira de Bercho da Ariceira

Relevo das Furnas de Mixón (Cerceda), coa microtoponimia relativa ó campo semántico da mineiría: o propio topónimo As Furnas, Furadelo e Bercho da Ariceira. (C) Visor PBA da Xunta de Galicia, capa catastral.

Bocamina dunha das furnas de Mixón. (C) Andregoto Galíndez, 2021.

Onte achegueime a Cerceda para visitar o esquecido patrimonio cultural do concello acompañada por Manuel Ruibal e Antón, veciños da parroquia de Rodís e infatigables investigadores do seu patrimonio cultural e inmaterial. A estrutura do antigo complexo mineiro das Furnas de Mixón é aínda moi perceptible: consta de seis bocaminas moi xuntas ás que se accede por estreitos corredores en pendente, que excavan o monte para penetrar nas entrañas da terra. Na fotografía vese o pasillo que leva á bocamina cuxo acceso está menos tupido; fentos dunha variedade endémica propia dunha paisaxe de laurisilva lémbrannos tempos remotísimos dunha cronoloxía infinda.

Como me sinalou Ruibal, a toponimia é indicadora da existencia desta paisaxe cultural mineira: non só, evidentemente, o nome de Furnas, tambén o inmediato topónimo Furadelo está relacionado coa actividade mineira. Pola miña parte, rastrexando a capa catastral da zona atopei o interesante microtopónimo Bercho da Ariceira asociado á parceliña 1123. Bercho pertence á mesma familia que o topónimo prerromán Bergido > Bierzo, que nomea a famosa paisaxe mineira de León. Ambos remiten á raíz indoeuropea *bhreg-, "quebrar, romper", que neste caso pode aludir a unha brecha ou fenda, ou a unha acumulación de rochas fracturadas (Roberts, A Comprehensive Etymological Dictionary of the Spanish Language, 2014, px. 263) como resultado da acumulación de escombro mineiro. Ariceira é unha variante de ouriceira, lugar onde hai ou se gardan os ourizos. As variantes ariceira / ouriceira inmediatamente lévanos a pensar que o microtopónimo está motivado, mellor que polos ourizos das castañas, pola existencia de ouro < latín aurum. Bercho da Ariceira será, entón, unha escombreira da mina de ouro das Furnas, cuxa explotación polo método da ruina montium podería datar da época galaico-romá, ó estaren vencellada ós asentamentos castrexos inmediatos, tal e como suxire Manuel Ruibal.

domingo, 7 de febrero de 2021

O caso do furto duns pelexos de viño en Rao (Navia de Suarna) polos de Candín (Valle de Ancares)

Os de Candín (Valle de Ancares) están a acusarnos de apropiación indebida do topónimo Ancares. E antes de contar a edificante historia que da título á entrada, vexamos un resumo da argumentación da acusación.

Segundo eles, Ancares non foi un topónimo galego ata fai ben pouco, cando llo roubamos co gaio de facer un couto de caza nos anos 60 do pasado século na zona denominada hoxe Os Ancares (Lugo). Ata entón, Ancares era descoñecido en Galicia. E dinno a pesares de o Porto de Ancares aparecer como límite das divisións territoriais de Galicia (condados) en documentos medievais xa desde o século VI: "inde ad aperturas proveheitur ad montes de Ibias, venitur vertens se ad Portum de Ancares, veniens ad Petram Caballar: finiturque in Paturnello" (ano 572).

A pesares de aparecer en vellos mapas o Porto de Ancares como límite entre Galicia, Asturias e León.

Porto de Ancares, Porto de Leitariegos, Porto de Somiedo e Porto de Ventana debuxados en 1767 por Antonio Sanjurjo Montenegro: Diccionario xeográfico de Tomás López. León, px. 819 do visor.
(C) BNE.

A pesares de aparecer os Picos de Ancares denomeando os montes preto de Cervantes ata en tarxetas postais escritas por turistas de principios do século XX.


"La pastorcita de Lama de Rei, Cervantes: para llegar a los Picos de Ancares se pasa por las orillas del río Cancelada. Hay allí hermosos sotos de robles y castaños y lugares de gran belleza, como este de Lama de Rei, donde posó para La Voz la joven pastora" (1936). (C) Biblioteca Galiciana.

Pois ben, a historia dos pelexos de viño que roubaron ou "interviron" os de Candín en Rao é como segue: "causa formada contra Domingo Fernández, alcalde de Candín, provincia de León, y otros, por haber invadido la venta del sur del Puerto de Ancares, correspondiente a la parroquia de Santa María de Rao, distrito municipal de Navia, provincia de Lugo, contra la voluntad del morador de la venta, llevándose varios pellejos de vino". No auto ponse de manifesto que o alcalde de Candín non tiña autoridade para intervir fóra do seu distrito, e que o dono do mesón tiña licencia concedida por parte do alcalde de Navia. Asimesmo, os límites dos concellos estaban ben claros dende 1833. E sen embargo, o gobernador de León fíxolle unha falcatruada ó xuiz de Fonsagrada para que se inhibise, dicíndolle que antes de xuzgar o alcalde de Candín había que revisar os límites outra vez... Finalmente, mediante sentenza do Consello de Estado declárase a nulidade desta competencia (Sentencias del Consejo de Estado, 1863).

Vemos nun documento legal de 1863 que o Porto de Ancares efectivamente existía onde sempre estivo. Nel había unha venta de viño, en Rao, que lles producía gran inquedanza os de Candín, como logo o couto de caza, e agora o nome de Ancares. Entón roubábanos o viño, e hoxe pretenden ser eles os únicos que teñen dereito sobre o topónimo Ancares, pois o expediente de cambio de nome do concello que se está a tramitar insírese nunha campaña difamatoria que ven de lonxe e  argumenta o que vimos de expor, que Ancares non é topónimo galego, ou que os galegos lles roubamos o topónimo recentemente por razóns turísticas.

Logo, outra parte do seu razonamento é que Candín sempre se chamou Ancares, máis isto non ten apoio na documentación outorgada polos propios veciños nas enquisas do Catastro de Ensenada. O que se chamaba Ancares, en León, ademáis da serra compartida con Galicia, era o valle de Ancares por onde discurre o río Ancares.

"Este pueblo se llama el lugar de Candín por cuyo título y nombre es conocido en este valle [Valle de Ancares] y provincia" (Catastro de Ensenada).

sábado, 27 de junio de 2020

Castro de Elviña: O Pouporón

Vista dos catro aterrazamentos do Castro de Elviña: O Pouporón. (C) Andregoto Galíndez, 2020.

Parécenos un derivado do latín populum, "poboado", con sufixo derivativo -ar, como por exemplo Vilar, máis sufixo aumentativo -ón.

Neste caso precisamos facer unha metátese p-l > l-p, trala caída da vogal postónica: póp(u)lo > polpo > *Polparón > Pouporón, con armonización vocálica o-a-o > o-o-o. Deste xeito, o vello nome do castro, conservado aínda ó comezo dos seus bancais agrícolas e no nome dun camiño que de Mesoiro ía cara Elviña (Camiño do Pouporón), viría motivado por ser un enorme asentamento de poboación que destacaría na contorna; unha especie de macrocidade castrexa.

No caso do topónimo contrario, A Poupariña (As Pontes), vemos que o sufixo -ar se conserva sen mutación vogálica, mentras que se lle engade o sufixo diminutivo -iña. Pode asemellarse morfolóxicamente ó menos corrente Vilariña (Fruíme - Lousame).

martes, 19 de mayo de 2020

Armada (Monfero)



Castro en O Alto do Xestoso (Monfero), en el lugar de A Armada. (C) Visor PBA de la Xunta de Galicia, capas del Vuelo Americano de 1956-57 y Sombreado.

Se trata de una potente estructura defensiva en forma de almendra (navicular), con dos grandes fosos a los que se suma por el este una acumulación de piedras de origen natural, que actúa como chevaux de frise entre el recinto y los campos de cultivo. El topónimo A Armada hace referencia en este caso al recinto castreño fossatum, cercado por fosos. En los textos medievales los fosos de las armadas se denominan cousos: "causum de Armada" (CODOLGA: Sobrado, sin fecha). Nos parece que es la primera vez que se identifica claramente el topónimo Armada con un referente arqueológico real; no estaba claro hasta entonces si podría aludir a un tipo de trampa cinegética.

Localizamos otro castro sin catalogar en el lugar de Armada (Cumbraos - Sobrado). Uno de sus aterrazamientos viene delimitado por un terraplén que se indica en el Visor PBA con el microtopónimo Canal.

lunes, 12 de agosto de 2019

Guimarás / Ximarás

El problema sobre los topónimos Guimarás / Ximarás se reduce a saber si ambos remiten al mismo étimo, que parece ser el antropónimo germánico Wimaranis (caso genitivo de Wimara). A esta postura se acogen Navaza y Rivas Quintas, que suponen que los casos con fricativa palatal sorda (Ximarás) son ultracorrecciones de una pronunciación con gheada de un original Guimarás [Ghimarás]. Ghimarás le parecería al hablante una pronunciación castellana y, en consecuencia, sustituye ese sonido que le suena a jota castellana por el que normalmente tiene el gallego en este lugar: *joguete - xoguete, luego Ghimarás - Ximarás.

Por su parte, Boullón Agrelo ("A gheada na onomástica (achegas á estandarización)", Estudos de lingüística galega, 2012, nº 4) reduce el área de las formas con fricativa palatal sorda al norte de las provincias de A Coruña y Lugo, zona esta última donde en un amplio sector no existe gheada, y por lo tanto la pronunciación con gheada, prerrequisito para la ultracorrección Ghimarás - Ximarás, no se habría dado. Si bien, aduce la profesora, siempre es posible suponer un retroceso de la gheada en la zona. Aún suponiendo gheada en todo el norte de Lugo en la Edad Media, se pregunta "por qué esa presunta ultracorrección se dá só nos elementos desta serie, e non nos moi abundantes topónimos próximos que presentan [g]? [...] non houbo tal fenómeno en Gandía, A Garrona, Goia, A Pigaroa ou Sagramón topónimos opacos do mesmo concello [Xermade]; ou en Cospeito, onde están Xumarás e Ximarei, ó lado de Gabín, Goelas, Gornai, Guisande, Algara, Guldeiro ou As Paincegas".

Cierto, no existen *Xandía, *A Xarrona, *Xoia, *A Pixaroa o, difícilmente, *Saxramón, etc. En mi opinión esto puede explicarse por la inexistencia en estos casos de una vocal palatal (salvo en Guisande) que sería la que promueve la palatalización espontánea de la oclusiva velar de Guimarás en Ximarás. Así se explica la distribución complementaria que Boullón Agrelo percibe, que estaría afectando a los alófonos o realizaciones del fonema /g/ y tendría carácter diatópico. Como distribución complementaria, es imposible que remita a dos ítems antroponímicos diferentes, como sugiere la autora; necesariamente ha de ser el mismo. Además, resultaría casi milagrosa la existencia de dos topónimos de origen antroponímico casi idénticos aunque de origen diferente, restringidas sus zonas de dispersión, que no se solapan en absoluto. 


Distribución de la toponimia Guimarás / Ximarás. (C) Boullón Agrelo, "A gheada na onomástica (achegas á estandarización)", Estudos de lingüística galega, 2012, nº 4.

domingo, 13 de enero de 2019

Monelos - Someso - Martinete - Mesoiro

El nombre del río de Monelos se relaciona con el del topónimo asturiano Muniellos, que según Xosé Lluis García Arias proviene del celta *MUNNO, "montículo", probablemente porque a lo largo de su recorrido podrían observarse pequeñas elevaciones del terreno o tal vez mámoas. 

El río se nos presenta prácticamente canalizado bajo tierra en todo su recorrido. A su paso por los lugares de Martinete y Someso, donde se juntan el río que viene de Mesoiro y el arroyo que baja del Castro de Elviña, se muestran un par de tramos que se han dejado aflorar como testigos del recurso hídrico soterrado.

Es todavía un enclave de alto valor etnográfico (hórreos, reloj de sol, vestigios de un mazo para lino o batán: el martinete). Y mantiene, a pesar de las agresiones que ha sufrido, una pequeña muestra de biodiversidad, con vegetación de ribera umbría (la bióloga Leticia G. Becker identificó especímenes de hepáticas durante el roteiro de este fin de semana; según la Wikipedia las hepáticas "se encuentran en los bosques húmedos y en cortes de terrenos en condiciones muy húmedas y sombrías" ).

(C) IGN. Planimetría de Someso-Castro de Elviña.

Viene al caso la hepática porque sustenta la propuesta etimológica que proponemos para el topónimo Someso, del latín submersum, "sumergido, por debajo del nivel freático". Lo encontramos como topónimo en documentos de Celanova de principios del siglo XI: "vobis domno Cresconio facimus vobis cartula vendicionis de vinea nostra propria que habemus in villa de Submesso" (Fuente: CODOLGA).

Además, con la observación in situ podemos aportar evidencias de que la zona, a pesar del soterramiento del río, se inunda todavía con facilidad, muestra de que estuvo efectivamente bajo el nivel freático antiguamente; es decir, que el propio cauce era más ancho y ocupaba parte de la actual llanura de inundación. Someso sería, por lo tanto, un hidrónimo proveniente del latín "(locum) submersum" = lugar sumergido. Un lugar sumergido que acabó emergiendo, aunque todavía imperfectamente, pues continúa semi-encharcado.

Lentejas de agua que forman una fina película en la superficie anegada junto a las escalerillas próximas al martinete. (C) Andregoto Galíndez, 2018.

Respecto al topónimo Martinete, no presenta ningún problema etimológico al tratarse de un término documentado y en uso hasta hace poco. El martinete es un mecanismo hidráulico, un mazo (para ferrerías) o un batán (para lino).

Ya en la zona alta del curso fluvial el topónimo Mesoiro resulta más interesante, pues podría relacionarse con el mismo radical que vimos en la zona baja, siendo también un derivado de mersus, o bien provenir del latín mansionarium > Mesoiro / Mesoeiro, que no tienen que ver con las mesas (latín mensam), sino con los lugares de habitación. El glosario de Du Cange define a los mansionarios como "Manentes, Hospites" / "Qui mansionem alienam incolit, inquilinus". Véase Cabeza Quiles, Toponimia de Galicia, sub Meixoeiro.

sábado, 15 de diciembre de 2018

La relación entre el topónimo A Igrexa y las asambleas castreñas


El significado del latín ecclesia, del griego ekklésia, "asamblea, sociedad, junta, congregación", traduce perfectamente la estructura subyacente que ha pervivido desde la época castreña, aunque transformada sólo aparentemente en una institución religiosa: la comunidad política castreña, basada en la cohesión tribal de clanes y familias y posiblemente en su funcionamiento asambleario, al modo de los þing nórdicos. Queda claro al contemplar este mapa del visor PBA de la Xunta de Galicia, en el que casi junto a cada elemento patrimonial castreño (señalado por los círculos amarillos con un punto en su centro) ha surgido como un champiñón, superponiéndose, un topónimo que designa con nuevo nombre de igual significado a la vieja institución política que daba cohesión a la comunidad castreña, es decir, a la asamblea y al lugar donde se celebraba: A Igrexa / Eirexe, etc. (con sus equivalentes Junta de Freguesía y Assembleia de Freguesia, en Portugal).

Defendemos, por lo tanto, la continuidad de la institución política asamblearia del Hierro Final transformada en institución religiosa cristiana. Este aspecto ha pasado desapercibido, y como mucho se evidencia en algún comentario secundario y anecdótico: "podemos hablar de la pervivencia, al menos inconsciente, del antiguo poblado [castreño] en el recuerdo comunitario a lo largo del tiempo, que se plasmará en ritos y tradiciones a él asociados así como a la concesión de un carácter sagrado a dicho lugar, en el cual se levantarán posteriormente a veces capillas e iglesias" ("Castros y aldeas galaicorromanas: sobre la evolución y transformación del poblamiento indígena en la Galicia romana", Sánchez-Pardo, 2010). En este sentido, la tesis de A. Pena Graña (1999), se aproxima más a lo que acabamos de exponer, pues se centra en la pervivencia de los territorios políticos castreños, denominados por él trebas, en forma de diócesis y parroquias, lo que da pie a proponer también la pervivencia de las instituciones políticas celtas en forma de ecclesias.

jueves, 6 de diciembre de 2018

Cuacos de Yuste

Probablemente del latín caccabum, "olla, cazuela, caldero", en referencia a las profundas marmitas que el río ha ido labrando en las rocas. como las piletillas de Garganta la Olla, donde se evidencia otro topónimo que alude al mismo fenómeno erosivo tan común en la Comarca de La Vera, famosa por sus piscinas naturales.

Caccabos habría experimentado en su evolución a Cuacos primero la lenición de la -b- (*kakawos), luego reducción del triptongo (*kakwos) y finalmente metátesis o cambio de posición silábica del grupo k+w (*kwakos).

jueves, 1 de noviembre de 2018

O Caritel (Foz)

Según Fernando Cabeza Quiles (Toponimia de Galicia) el topónimo Caritel provendría del latín caractere, "marca, señal, letra", posiblemente realizada en los mojones de delimitación de un territorio. También Xosé Lluis García Arias se inclina por esta opción etimológica aunque afina el sentido del sustantivo kaltere: "finxu o llende d'una propiedá" (Propuestes etimolóxiques).

Pero tratando de límites y su amojonamiento, sería mejor partir del étimo quartellum, "hito, mojón cuadrado (de cuatro caras)", similar al latín quadrellum (< quadrum), "menhir, mojón". La evolución fonética supone kw- > k-, epéntesis de vocal i tras r en posición trabada, y apócope. De esta forma el referente de Caritel habría sido primero el amojonamiento mediante hitos o pedrafitas, y en segundo lugar, el territorio así delimitado; en este último sentido, equivaldría al francés quartier, "barrio".

De la misma familia, la acepción moderna del sustantivo cartel, por su forma también cuadrada.

Cartel: término o señal de propiedad en el Museo de León. PRIVATU.
(C) Dolores González de la Peña.

viernes, 26 de octubre de 2018

Límites de la encomienda de Trevejo

A partir del privilegio en el que el rey Fernando II concedía la encomienda de Trevejo a la orden de San Juan de Jerusalén, por su participación en el cerco de Cáceres (s. XII), el historiador Domingo Domené establece unos exiguos límites territoriales para la misma: "los límites de Trevejo se establecían «per Cabeçam de Salama, per Cabeça del Castañar sicut aqua cadit in Elgia…». Salama es lo que hoy llamamos Jálama y el Castañar es el castañar, hoy llamado El Soto" ("Orígenes históricos y pervivencia de A Fala", Alcántara, nº 68, 2008).

Al reducir la "Cabeça del Castañar" al Castañar de Ojesto en San Martín de Trevejo, llamado El Soto / O Soito (el bosque), la extensión de la encomienda por el norte iría del Castillo de Trevejo a Villamiel y a San Martín, sin pasar a As Ellas ni llegar a Valverde del Fresno por el oeste ni a Cilleros por el sur. E identificando la Cabeza del Castañar con O Soito de San Martín de Trevejo el autor defiende que la villa se habría llamado antiguamente San Martín del Castañar.

Esto no es exacto ya que la expresión "cabeza de" equivale a la latina caput aquae y hace referencia al nacimiento de un río, generalmente en la zona elevada de una sierra o montaña. Así encontramos que uno de los afluentes que vierte al Eljas por la derecha, tal y como señala el documento ("así como cae su agua en el Eljas") es el Arroyo del Castañar, que nace al norte de Valverde del Fresno, en la frontera con Portugal.

Planimetría del IGN con el Arroyo del Castañar a su paso por Valverde del Fresno.

Los límites de la encomienda de Trevejo continuaban por el río Eljas abajo hasta un punto indeterminado, y luego volvían a subir por Balbellido (no logro encontrarlo) y Las Tinajas (bajo Cilleros), siguiendo por la sierra (posiblemente la de Santa Olalla) hacia otra cabeza, la de Bombarón,  donde nace el Arroyo Bombarón o de la Atalaya, cerca de Hoyos.

Antigua planimetría del IGN con el Arroyo Bombarón o de la Atalaya.


Minuta cartográfica del IGN, con Las Tinajas (abajo). Se observa todavía toponimia de la familia lingüística gallego-portuguesa: La Mariñeira.

Proporcionamos, de esta forma, la versión ampliada de la extensión original de la encomienda de Trevejo, donde cabían los pueblos de Valverde del Fresno, Eljas, San Martín, Villamiel, Cilleros y Hoyos. La traducción del documento de donación del rey Fernando II, que se encuentra en la Historia Civitatense de Antonio Sánchez Cabañas (BNE, f. 62r y 63v) nos ha permitido identificar correctamente los topónimos Bombarón y Tinajas (1):

"doy y concedo... el castillo mio de Trevejo, el cual está entre Monsanto y Alcántara y Coria, con todas las derechuras y pertenencias por sus términos: por la Cabeza de Jálama, por la Cabeza del Castañar, así como el agua cae en Helga, corre arriba [abajo] y vuelve arriba por Balbellido a la Cabeza de Tinallas y de ahí por la sierra a la Cabeza de Bombarón y va a Garganta Vieja y va en derecho arriba a la Cabeza de Jálama arriba nombrada, y de ahí por todos sus términos grandes y pequeños, nuevos y antiguos".

La peculiaridad de estos dos topónimos radica en su carácter gallego-portugués, siendo posiblemente los testimonios más antiguos de topónimos gallego-portugueses en el territorio de la encomienda de Trevejo.

Bombarón es sin duda un "bom varão", un bonhome, en alusión, tal vez, a algún eremita, alcalde o personaje relevante que tendría su vivienda en el curso del río. No escapa la relacion entre el hidrónimo Bombarón y la advocacion de la iglesia de Hoyos, Nuestra Señora del Buen Barón o del Buen Varón, en la que aparece castellanizado el hagiotopónimo gallego-portugués. Según José Luis Rodríguez Plasencia "Nuestra Señora del Buen Varón es una imagen sedente, negra, fechada en el siglo xiii, que antaño estuvo recogida en una antigua capilla y hoy se venera en la iglesia parroquial de Hoyos, de donde es patrona. La imagen tiene en la espalda dos argollas para ser transportada en una lanza, ya que se trata de una imagen de campaña. Fue encontrada en una cueva próxima al arroyo de Bombarón" ("Apariciones marianas en Extremadura", Revista de Folklore, 2012). La aparición de la imagen en la cueva refuerza la interpretación del referente de "bom varão" como un hombre santo o ermitaño.

El topónimo Tinajas o Tinallas podría venir motivado por el afloramiento en superficie de restos de tegulae de un asentamiento romano (Casillas Antúnez: "Los estudios toponomásticos en Extremadura: estado de la cuestión", en Toponimia de España, ed. Gordón Peral, 2010). Aunque yo me inclino por la posibilidad de que en el lugar se encuentre un campo de urnas cinerarias, es decir, que haya sido un lugar de enterramientos en tinaja, similar al que supone Martín Galindo en Eljas ("Sepulcros y ritos funerarios en el área de la Sierra de Jálama", Sierra de Gata Digital, 2015). Existen ejemplos de campos de urnas próximos en Elvas (Portugal) o en Malpartida de Cáceres.

(C) Martín Galindo, 1993. Reconstrucción hipotética de los campos de urnas de Eljas a partir de los restos arqueológicos, los testimonios de hallazgos de tesoros, y la existencia de leyendas de tesoros de moros sobre los hoyos de Eljas estudiados por el autor.

(1) Aparecen transcritos como Monbaron y Tiguallas en la versión del documento en latín de Carlos de Ayala Martínez, y Salama es interpretada por el autor como Salamanca.

domingo, 21 de octubre de 2018

Churruchana, Churruchao y Turuptiana


Una de las dehesas de Villamiel (Cáceres) se denomina La Churruchana, nombre que también lleva la ribera que la atraviesa. Este curioso topónimo lo encontramos, asimismo, en Galicia en Santiago de Compostela (O Churruchao - vinculado al Castelo da Rocha Forte) y en Coirós (Ruínas do Churruchao), y como apellido de la familia de Os Churruchaos o Turrichaos, conocida por la participación de uno de sus miembros en el asesinato del arzobispo de Compostela Suero Gómez de Toledo en el s. XIV.

Según un documento que proporciona Domingo Domené, el nombre de la Churruchana se entendió como Torre Susana: “a do dicen la Torre Susana, en la dehesa de Villalba" ("Los Reyes Católicos: el final del desmadre", Sierra de Gata Digital, 2012). La tradición gallega explica, en cambio, el topónimo y apellido Churruchao o Turrichao como proveniente de turris plana (lat. planum > chao / chan, en gallego-portugués). Quizá Turris Planum = Chao da Torre.

Lo que parece evidente es la relación del nombre de lugar con la existencia de una torre, veremos ahora qué tipo de torre. En la Churruchana de la Dehesa de Villalba fue probablemente donde apareció una estatua-menhir decorada con motivos geométricos de ondas propios del megalitismo (ídolo de Villalba), por lo que podríamos estar ante toponimia derivada de Torrucha, topónimo que indica la existencia de recintos-torre:

"prácticamente idénticos en organización y estructura a los recintos de altura y fortificaciones, los recintos-torre presentan un rasgo diferenciador esencial respecto a aquéllos: su localización en el llano [...] la estructura de estas construcciones suele responder a plantas regulares, de tendencia rectangular e incluso trapezoidal, con uno o más recintos realizados con aparejo ciclópeo. Su extensión media oscila entre los 300 y 400 m2 [...] La adopción del término "torre" para referirnos a esta variante de construcción ciclópea se debe fundamentalmente a razones de toponimia, ya que resulta muy frecuente encontrarnos vocablos como "Torruco", "Torruquillo", "Torrecilla", "Torreón", "Torrucha"" ("Poblamiento prerromano y recintos ciclópeos de La Serena (Badajoz)", Rodríguez Díaz y Ortiz Romero, 1989).

Bien derivados de Torrucha (a su vez proveniente del latín turrem, "torre"), bien procedentes del latín turris (in) planum (fortificación en llano, no en altura), el topónimo Churruchana / Churruchao indicaría la existencia de un recinto fortificado prerromano. En el caso de O Churruchao de Santiago de Compostela, además de la fortaleza medieval de Rocha Forte, bajo la cual pudo haber existido otra anterior, tenemos muy cerca los petroglifos de armas del Castriño de Conxo, datados en el Bronce Final; y en La Churruchana de Villamiel, suficientes hallazgos arqueológicos que demuestran un asentamiento continuado desde el Bronce Final a la época romana.

Petroglifos del Castriño de Conxo. (C) Megaliticia, 2015.

Pero invalida la etimología latina la existencia de un asentamiento entre los Galaicos Lucenses mencionado por Ptolomeo, Turuptiana, que podría encajar en los resultados Turruchana > Churruchana. Nos lleva a suponer un étimo prerromano *TUR, "montículo", a partir de la base indoeuropea TEU, "hicharse", de Pokorny. Siendo estos montículos restos de antiguas fortalezas, a modo de tells, yacimientos arqueológicos en forma de montículos.

sábado, 20 de octubre de 2018

Bandeira

En Verín, según el glosario de Constantino García, se conserva el sustantivo bandeira con la acepción de "conjunto de malladores". De la misma se deduce un significado original compatible con las definiciones que encontramos en el Du Cange:

  • banderia = viris qui sub banderia seu vexillo militant (facción que milita bajo una bandera o estandarte)
  • banderium = cohors militaris (destacamento militar)
  • bandia = bandus, districtus, jurisdictio (distrito, jurisdicción territorial)


Es posible, por tanto, sostener la existencia del topónimo Bandeira (varios lugares) en nuestro territorio con el significado de distrito o jurisdicción, en particular refiriéndose a una de las partes que integran la entidad jurídica territorial, su población, es decir, al conjunto humano sujeto y ligado por un vínculo político o pacto.

La antigüedad de esta modalidad de convivencia política puede rastrearse mediante la epigrafía hasta la serie de inscripciones dedicadas al dios Bandue, que según Rosa Pedrero Sancho ("Aproximación lingüística al teónimo lusitano-gallego Bandue/Bandi", 1997), sería el dios de los vínculos (parentesco, clanes, tribus, ciudades y pueblos) por lo que siempre aparecería acompañado de un epíteto de carácter local (toponímico): Calaico, Veigebreaegus, etc.

Los matices militares de Bandua o Bandue que resalta Blanca García Fernández-Albalat, así como la interpretatio romana de Bandua como Marte, se explicarían en mi opinión por la adopción de un vínculo político basado en la militarización por la necesidad de establecer pactos para la defensa territorial, posiblemente en la época del asedio romano de Gallaecia y Lusitania (v. Olivares Pedreño, Los dioses de la Hispania céltica, pg. 165 y ss.: "Bandua, el protector de la comunidad", para el asunto de la dispersión territorial de la epigrafía de Bandua en Lusitania y Gallaecia).

Podemos descartar una etimología de Bandeira a partir de la época de las invasiones germanas, puesto que se documenta con anterioridad a las mismas el sustantivo prerromano teonímico Bandue, del cual parece derivar, relativo al pacto político y a la divinidad que lo tutela. La etimología de Bandeira es, como la de Bandue, la propuesta por Holder, el radical indoeuropeo BAND-, "atar, ligar". La entidad sería en mi opinión, más que nada, la abstracción de un vínculo de carácter sacro que sufrió un proceso de evemerización convirtiéndose en dios.

La doble acepción recogida en el Du Cange para banderia, relativa al conjunto humano vinculado por un pacto político-militar (conservada con restricción de su significado en Verín) y relativa al estandarte o enseña que los representaba dificulta establecer el significado de los topónimos Bandeira, pudiendo ser indicativos de la existencia de una de estas antiguas jurisdicciones o bien ser lugares donde se izaban estandartes en épocas posteriores (Outeiro dos Pendóns - Santa Mariña de Augas Santas; Pau da Bandeira - Ferrol).

domingo, 23 de septiembre de 2018

Toponimia mayor y gentilicios de Xálima

Trevejo / Trebellu


Don Ramón Menéndez Pidal llegó medio siglo tarde a Xálima; tras hospedarse en el pazo Ojesto de San Martín en 1910 no fue hasta 50 años después, con 91 años y ya sin necesidad de atenerse a precauciones ideológicas de ningún tipo, que se ocupó brevemente de exponer la cuestión filológica de la filiación de las Falas de os Tres Lugaris y de arrojar alguna luz sobre el origen de los principales nombres de lugar del territorio:

"Trevejo, cuya etimología evidente Trebellius, conocido nombre romano, excluye su invención en el siglo XII. En conclusión, el que en este tan pequeño territorio de Jálama los dos principales centros de población lleven tales nombres, Eljas-Trevejo, nos prueba la existencia allí de gentes enraizadas en el terreno desde tiempos célticos" (Enciclopedia lingüística hispánica, V. I, CSIC, 1960, pg. 52).

La etimología del topónimo Trevejo o Trebellu no resulta tan evidente como le parecía a Pidal, aunque su hipótesis del nombre propio de origen romano sea la más aceptada por el peso debido a la autoridad del maestro. Antonio M. Castaño Fernández completa el análisis del topónimo Trevejo añadiendo la de Pedro Machado, relativa al Trebelho de Vila-Real (Portugal) y al Trebello de Pontevedra; para este último autor el nombre de lugar provendría del sustantivo trebelho, "trebejo, utensilio, pieza del ajedrez" (Los nombres de Extremadura. Estudios de toponimia extremeña, 2004).

Xosé-Henrique Costas González no ofrece explicación etimológica alguna pero señala que "é un topónimo que podemos achar en varios lugares de Galicia, pero a forma Trevejo non a achamos por ningures no dominio castelán, polo que poderiamos pensar que ese Trevejo é un topónimo galego castelanizado" (O Valego. As falas de orixe galega do Val do Ellas, 2013, pg. 111). Si bien es cierto que Trevejo no se encuentra en el dominio lingüístico castellano, sí se encuentra Trevijano (Logroño), que sin duda es topónimo derivado de Trevejo > Trevijo, con inflexión e > i por yod.

En resumen, hasta ahora podemos contar con dos opiniones sobre la etimología del topónimo Trevejo, o bien su origen se remonta a un nombre de posesor romano, Trebellius, o bien su nombre hace referencia a utensilios indeterminados, tal vez aperos de labranza, o cualquier otra herramienta, arma, etc.

Me extraña mucho que no se haya formulado todavía la propuesta evidente y que creo más razonable, que vincularía el nombre de lugar Trebellu con el sustantivo prerromano indoeuropeo treba, "tribu, núcleo habitacional de un grupo, castro, etc.", documentado en los compuestos teonímicos Trebarune y Trebopala de una inscripción (1) de Sabugal en antigua lengua lusitana (Cabeço das Fraguas, concello de Sabugal, ubicado a menos de 30 km en línea recta desde Valverde del Fresno), forma etnónimos prerromanos como el de los Arrotrebas galaicos y se documenta como topónimo prerromano lusitano en la forma Tribola (batalla de Tribola en la que participó Viriato), además de aparecer ampliamente diseminado como topónimo antiguo en el dominio territorial de las lenguas itálicas con diversas variantes (Trebia, Trebula). En la documentación gallega medieval tenemos el testimonio del año 1101 en el que se recoge el actual San Xiao do Trebo (Cariño - A Coruña) como Trebula: "in uilla de Carino et alia in sancto Juliano de Trebula, et alias in Cetaria, et in Narraone" (documentos del priorato de Xubia). Puede seguirse un detallado análisis sobre la toponimia del tipo *TREBA, en la obra de Fernando Cabeza Quiles, Toponimia céltica de Galicia, ed. Toxosoutos, 2014, pg. 427-44.


Ribera Trevejana. (C) Planimetrías del IGN.

El sustantivo treba en diminutivo y bajo su forma masculina (indicando variación de tamaño en la alternancia de género) dio nombre en primer lugar al núcleo de Trevejo o mejor Trebellu, seguramenente de origen prerromano, cerca de Villamiel, pasando a determinar después el nombre de la villa de San Martín de Trebellu (anteriormente San Martín dos Viñus). También ha creado el hidrónimo Ribera Trevejana, afluente del río Basádiga. Si seguimos el curso de la ribera hasta su nacimiento podremos comprobar que los arroyos que la forman nacen alrededor del castillo de Trebellu. Nos encontramos por lo tanto ante un topónimo indicativo de un núcleo habitacional de una tribu céltica lusitana mantenido al menos durante dos milenios, "que nos prueba la existencia allí de gentes enraizadas en el terreno desde tiempos célticos" (Pidal).


Cumbre del Xálima desde San Martín. (C) Dolores González de la Peña, 2018.

Respecto al gentilicio mañego circula la idea de que se trata de una aféresis sincopada de *(san)martiniego, pero también cabría considerarlo derivado arcaico del orónimo prerromano Sálama, con pérdida de la -l- intervocálica propia del lusitano, *Saama > Samañego > Mañego. De esta forma, el gentilicio vendría motivado por habitar los vecinos de San Martín la falda del monte Xálima, probando la existencia del doblete patrimonial *Sama - Xálima a partir de la forma prerromana Sálama, de carácter hidronímico.

Eljas / As Ellas / Erges


Topónimo e hidrónimo opaco donde los haya, fue examinado por Menéndez Pidal, que se limitó a compararlo con el Herly francés (proveniente del céltico Herliacum). La forma plural del nombre, ya notada por este autor, obliga a considerar un referente de carácter múltiple de al menos dos elementos. Un étimo posible, que explicaría tanto la evolución portuguesa (Erges) como la lagarteira (Ellas), podría ser el latín illas ecclesias, de donde * As Ellejas > As Ellas, "las iglesias", que sería indicativo de la repoblación del territorio en la Edad Media mediante la implantación de iglesias-fortaleza. En portugués se documentan las variantes ergueja / ergueija / egreija / egreja / irgueija / igreija, algunas con anticipación de la erre del grupo -gr- procedente de -gl-: ecclesias > eglejas > egrejas > erguejas... forma frecuente en la toponimia extremeña y salmantina, como Herguijuela (del diminutivo ecclesiola). También erejas, que perfectamente puede evolucionar a Erges bajo influencia de los plurales femeninos en -es propios del superestrato astur-leonés (Pidal). En este sentido, un documento de la catedral de León del año 953 otorgado por Ordoño III menciona unas "ecclesias in alhauce de Salamantica, quantas edificaberunt ibidem populatores patris mei qui fuerunt de Legione", edificadas en el s. X por los repobladores de Ramiro II procedentes de León. Este alfoz llegaba posiblemente hasta el enclave de Trevejo.


Mapa con el enclave de repoblación de Trevejo (Trevejo, Cilleros, Villamiel y San Martín) según el Diccionario Geográfico de Tomás López, León y Palencia.

El gentilicio lagarteiro de As Ellas evidentemente se interpreta popularmente como relacionado con los lagartos, de ahí la representación reciente del grabado de uno de estos reptiles en la fuente de la Plaza Mayor de As Ellas, pero conviene mejor con la actividad vitivinícola de la comarca, que se refleja en el nombre del río Lagares (Trevejo), en el antiguo nombre de San Martín (dos Viñus), en el propio topónimo de Cilleros o Cileirus (de cella vinaria, "bodega") o en la proliferación de boigas de viñu particulares, la posibilidad de derivar el gentilicio lagarteiro del leonesismo lagareta, "depósito para pisar la uva", de donde saldría lagareteiro, "encargado del oficio de pisar la uva", tal vez por la dedicación a esta actividad como forma principal de ganarse el sustento en el pasado en As Ellas. Se aplica el nombre popular de lagareta también a los numerosos sepulcros antropomorfos excavados en la roca, que se encuentran labrados exentos y sobre todo in situ, trabajados en la roca madre, desde el castillo de Trevejo a As Ellas, pasando por la Dehesa de Villalba (Villamiel) a El Palancar (Valverde del Fresno). 


Fuente de la Plaza Mayor de As Ellas, con el lagarto. (C) Dolores González de la Peña, 2018.

Eljas fue una aldea fortificada de la que aún quedan vestigios de dos torres y una muralla que se denominaba La Cerca y daba nombre a la villa en algunos mapas antiguos.


MapasValverde del Fresno, La Cerca y Salvaleón en el "Mapa y descripzion de la parte que corresponde a la Provinzia de Estremadura" (1751). (C) Biblioteca Virtual de Defensa.

Valverde del Fresno / Valverdi do Fresnu

Salvaleón


Poco se puede añadir al topónimo, completamente transparente en su significado, a no ser que pretendamos remontarlo o emparentarlo con alguna de las formas documentadas para El Bierzo (prerromano Bergidum): "alia uinea in Bericio cum sua cuba de octo metros in sancto Martino" (año 1015, documentación de Astorga). Formas como ésta en caso genitivo (*Vallem Bericii) podrían haber originado nuestro Valverde, mostrando la característica pronunciación como oclusiva dental d de la africada sonora medieval. Según Costas no cabe aducir, como propuso Leite de Vasconcelos, que el topónimo haya sido Valverde do Freixo, pues no hay documentación antigua que apoye esta posibilidad (pg. 109).

Mayor interés filológico encontramos en el topónimo Salvaleón, antigua fortaleza abandonada que según la tradición fue el origen de la población que se desplazó a Valverde en el s. XIV (Antonio Corredera: "Valverdi: ¿Pur qué a chamamus Valverdi du Fresnu?", 2009). En mi opinión el topónimo es con seguridad de origen árabe, probablemente procedente de la frase Yabal al-Uyun = "Monte de las Fuentes"; gran cantidad de topónimos hispanos rematados en -león se deben a una reinterpretación romance de la expresión árabe al-Uyun (p. ej. Gibraleón) como referencias al felino o al antiguo reino de León. En la demarcación territorial del concello de Valverde encontramos justo sobre Salvaleón los topónimos de origen mozárabe Fumadel y Juanel, que nos indican con claridad el habla mozárabe (lengua románica teóricamente extinguida y derivada del latín, muy similar al gallego-portugués) de la población originaria de Salvaleón.

"allase incorporada [a] esta villa el término de la villa y plaza de armas destruida Salvalion y asi mismo el de la aldea o caserios de la Granja cuya santa imagen se alla en esta Sta. Iglesia. La fundacion de ella no hay noticia, solo en la plaza ppca. se alla una fuente de canteria con las armas de Trajano Emperador esculpidas en una lapiz" (Capellán Rodrigo Morillo Velarde, Valverde del Fresno, 1794: Diccionario Geográfico de Tomás López, Extremadura, f. 224). Ignoro dónde estará en la actualidad el relieve con las armas de Trajano, posiblemente integrando alguna colección privada del pueblo.

Villamiel / Vilamel


"De Vilamel / Ni busques nora ni mulhel". El refrán con retranca que aplican los mañegos a sus vecinos nos sirve de pretexto para estudiar el topónimo en sus dos variantes. Que yo sepa Villamiel no es famosa por su miel, como Hoyos lo es por su queso, así que la relación del nombre de lugar con este producto derivado de la apicultura podría ser sólo aparente.

La toponimia gallega del tipo Vilamil suele explicarse a partir del nombre de posesor germano Wiliamiro, lo que tal vez situaría el momento en que se aplicó al lugar esta denominación en la época del reino suevo de Gallaecia, cuya mayor expansión llegó hasta Mérida y la Bética durante el reinado de Requila (s. V). Cabe también la posibilidad de que estemos ante un compuesto híbrido de la palabra latina villa + el orónimo precéltico *MEL, "elevación, montaña, roca", supuesto que encajaría con la situación elevada del pueblo.

Hoyos / Foius


Existen varios lugares que incluiremos en este pequeño estudio por vecindad, aunque se encuentran en la zona geográfica que los habitantes de Xálima denominan Extremadura, a la cual sienten que no pertenecen totalmente, tan fuerte es el hecho diferencial lingüístico y cultural del reducto de Xálima. Una muestra de que se consideran fuera de Extremadura es la conversación sobre los dulces mañegos que sostuve en San Martín, donde me dijeron que allí no se hacían "perrunillas, como en Extremadura" (entonces me pregunté dónde estaba, si aquello no era Extremadura...).

Los pueblos vecinos, como Hoyos o Cilleros, tienen sus nombres propios en castellano y en fala. Se podría considerar la nomenclatura en fala como exotopónimo, es decir, un nombre de lugar otorgado por hablantes de fuera de la comunidad, aunque no estemos totalmente seguros de que no haya sido a la inversa, y que la toponimia en fala de estos lugares haya sido la original traducida posteriormente al castellano.

El nombre de este pueblo proviene del latín fovea, "hoya, depresión en el terreno", de donde el masculino foveum, "hoyo". Como voz toponímica alude con frecuencia a la existencia de fosos para cazar lobos (fogium lupalem), pero también a la existencia de excavaciones de origen minero, como las localizadas por el arqueólogo Antonio González Cordero en el término municipal vecino de Perales del Puerto (comunicación personal, septiembre de 2018).

Cilleros / Cileirus


Derivado del latín cella, "bodega", en probable alusión a depósitos para grano o cellas vinarias. Se trata de un nombre de lugar muy común en Galicia (Celeiro de Mariñaos - Barreiros, Lugo) que Fernando Cabeza Quiles (Toponimia de Galicia, pg. 249) pone en relación con depósitos para grano pertenecientes a antiguos monasterios: "celeiros dos antigos mosteiros onde os aforados debían depositar o foro anual en forma de diferentes colleitas".

Su documentación más antigua es la forma Celleirolo, que aparece en una delimitación territorial del año 1226: "divido sive determino easdem villas a Trevello per serram de Celleirolo, et exinde per montem de Tinnallas per aguas vertentes". El diptongo decreciente ei muestra ya el carácter gallego-portugués del topónimo, sufijado por el diminutivo de origen latino -olo, que hubiese evolucionado a *Celeiró. Por lo que parece, los hablantes optaron por utilizar la forma positiva del topónimo, eliminando la sufijación diminutiva; la forma actual en plural apunta a un incremento, a partir de la Edad Media, de estos depósitos para excedentes de productos agrícolas.  


(1) Convendría realizar un barrido de las montañas alrededor de San Martín, desde As Malladas a las Torres de Fernán Centeno, en busca de las "piedras con letras" que, según uno de mis informantes, abundan en su entorno, pues podrían contener más de una inscripción en lengua lusitana.

jueves, 6 de septiembre de 2018

Sortelha y las sortes suevorum


La nueva revista Somos Sierra de Gata tiene una sección dedicada a la Fala dos Tres Lugaris, que admite escritos en fala o investigaciones sobre la fala redactadas en cualquier lengua; otra de las secciones contiene artículos sobre los municipios vecinos, con breve información etimológica sobre el origen de los topónimos. En el número 1, de 2018, se analiza Sortelha (Sabugal) cuyo nombre se pone en relación con el castellano sortija por la forma anillada o circular de sus murallas. En mi opinión el étimo es el latín sorticula, "suerte", pero no en el sentido que evoluciona finalmente hacia sortija (anillo) por utilizarse estos objetos para echar la suerte o adivinar el destino, según se cree. Sorte en latín altomedieval designaba el lote de terreno que correspondía en un reparto de territorio (1), por lo que Sortelha podría ser vestigio de uno de estos repartos, quizá uno de los famosos lotes que les correspondieron a los suevos, dado que la frontera suroeste del reino suevo de Gallaecia caía precisamente por esta zona hasta Sierra de Gata, y fue este sistema de lotes o suertes el que utilizaron los germanos para establecerse en el territorio.

De regreso tras mi visita a la Sierra de Gata, he consultado la Toponímia Portuguesa, de Almeida Fernandes, donde critica la opinión de Pedro Machado ("tal vez do lat. sorticula [...] de sortelha, sortilha "anel", por causa do feitio do castelo"), inclinándose por la misma etimología que propuse, la "solução sorticula, uma sors da divisão tercenária gôtica da propriedade romana", salvando la no minúscula discrepancia de atribuir a los godos, y no a los suevos, el reparto territorial.

(1) "El término sors y relacionados en el Liber Iudicum. De nuevo el problema de la división de las tierras", L.A.G. Moreno, 1983: "documentación legal y diplomática merovingia así como itálica de la misma época señalan indubitablemente que el significado más usual del término sors -junto a otros más restringidos como reino o región [...]- era el de propiedad fundiaria, tanto en el sentido de conjunto patrimonial transmisible hereditariamente -de donde la noción restringida de herencia paterna- como en el de finca o dominio aislado o formando parte de un conjunto patrimonial más amplio".