Xamanismo euroasiático nas Kalendae Ianuarias: nota a Ginzburg

O italiano Carlo Ginzburg (Historia Nocturna, 1989) insire no caixón do xamanismo euroasiático os combates extáticos que os Benandanti friulanos executaban nos séculos XVI-XVII contra as forzas do mal en determinadas épocas do ano (as témporas), co fin de obter boas colleitas para a súa comunidade. Mais no só; Ginzburg tamén introduce no mesmo caixón do xamanismo rituais semellantes, ou idénticos, que se executaban polos mesmos motivos e nas mesmas épocas do ano, pero non eran extáticos, a alma non abandonaba o corpo para saír a loitar, senón que se executaban realmente, en corpo. Neste subgrupo inclúe, pois, as características mascaradas de invernía que teñen lugar durante os doce días que van dende Nadal a Reis, ou nas kalendae ianuarias. Así, considera ligados ó fenómeno do xamanismo euroasiático os Benandanti friulanos (rito extático) e os grupos de xovens enmascarados como animais que saen combater nos doce días, e selecciona os seguintes: regös (Hungría), eskari (Bulgaria macedónica), surovaskari (Bulgaria oriental), călușari  (Romanía), e koljadanti (Ucraína). É moi significativo que no nome dos koljiadanti ucraínos se atope o termo koljada = Kalenda.

O curioso do mapa de Ginzburg, sacado do seu libro Historia Nocturna, é que detén a dispersión das mascaradas de invernía na liña dos Pirineos. O noroeste da Península Ibérica, determinante e fundamental na expresión e conservación de centos destes rituais pagáns dende a prehistoria, queda á marxe no estudo do italiano. Tamén deixa de lado os mummers irlandeses (wren boys) que nos doce días saen caracterizados de personaxes fixados representando unha comedia na que interveñen o demo (Beelzebub ou Bilsy Bob), o doctor, San Patricio, o home de palla... na que o doctor remata por resucitar un deles que morre nun combate figurado. Esgota ter que replicar esta arteira eliminación que, estamos seguras, non se debe á ignorancia do estudoso italiano. E non imos perder o tempo nin en respostala nin en elucubrar sobre os motivos que tiña Ginzburg para propor este mapa incompleto.

Volantes de Santiago de Arriba (Chantada) percorrendo os campos. Chamamos a atención sobre o nome da máscara, Volante podería aludir ó voo ou transo, como o que realizaban os Benandanti friulanos. (C) Dolores González de la Peña, 2025.

Só indicamos que no achegamento ás mascaradas da invernía peninsulares como permanencia dun ritual de orixe xamánico, hipótese que levamos sostendo con continuidade dende fai xa vinte anos ("Los bigotes del peliqueiro" 2007) cabe, polo tanto, aproximarse a elas dende a mesma perspectiva que emprega Ginzburg para estudar as mascaradas de invernía do leste de Europa como manifestación dun antigo rito xamánico que podía ser extático ou non. Non son distintos os peliqueiros e os zamarróns dos călușari e os koljadanti por moito que o italiano finxa ignoralos. Trátase en tódolos casos de combates rituais contra as forzas do mal (xamanismo), cos que se persigue un beneficio para a comunidade no cambio de estación ou comezo dun novo ciclo anual: ben sexa caza abundante ou fertilidade dos campos e abondosas colleitas.