Mostrando entradas con la etiqueta etimología. Mostrar todas las entradas
Mostrando entradas con la etiqueta etimología. Mostrar todas las entradas

miércoles, 24 de junio de 2026

A völva e a Vella que fía na roca

 

Rocas metálicas asociadas ás völur nórdicas aparecidas nalgúns enterramentos.

As antigas feiticeiras, videntes ou xamanas da mitoloxía nórdica chamadas völva (singular) / völur (plural) portaban sempre unha variña máxica que representaba unha roca manual, para fiar o destino que ían dispoñer para os seres humanos. A roca, como é ben coñecido, tamén é atributo das Moiras ou Parcas, divindades grecorromanas vencelladas ó fío do destino que elas mesmas fiaban, cortaban e tecían: "sic volvere Parcas", dicía Virxilio, usando un símil no que as deusas dispuñan os acontecementos tras torcer o fío entre os seus dedos xirando (verbo volvo, volvere) a roca.

Nas notas da primeira edición da Edda maior (1787) relaciónanse etimoloxicamente os termos völva e vala (variante de pronuncia) e máis o verbo latino volvere na acepción vencellada ó fiado e torcido do fío do destino. Völva, polo tanto, é a que torce o fío, e mesmo indistintamente a que fai xirar a roca.

Entón que acontece coa etimoloxía da nosa divindade fiandeira, a Vella que fía na roca? Ata o de agora tíñase por certo e seguro que o seu nome proviña do latín vetula > vella (galego) > vieja (castelán), polo que a deusa concibiuse entón como unha anciá. Mais se lembramos que don Edelmiro Bascuas estudara a produtividade da raíz paleoeuropea *WEL, "facer xirar", na hidronimia galega (no seu traballo "Ulla, Veleia y otros derivados de la raíz indoeuropea *WEL "hacer girar", Veleia, 1999-2000), poderiamos relacionar o nome da Vella con esta mesma raíz do antigo europeo (indoeuropeo): *WEL- > Velia > Vella, a que torce ou xira (o fío do destino). A verdadeira etimoloxía da Vella, *VELIA = divindade do destino que se presenta fiando na roca, quedou agochada na homonimia que se produciu trala introdución dos termos románicos vella > vieja procedentes do latín vetula.

sábado, 27 de diciembre de 2025

Etimoloxía de bacallao, capellá e badexo

A opinión máis extendida é que a palabra bacallao provén do vasco bakailao, que á súa vez sería préstamo do neerlandés antigo bakeljauw, variante por metátese silábica de kabeljauw. E non se di máis nada da orixe deste kabeljauw holandés. Porén, como sinalara Coromines (sub BACALAO), o grupo -lj- de kabeljauw dificilmente explicaríase nunha palabra xermánica xenuina, e suxire unha orixe romance. Esa palabra románica ou latina é, na nosa opinión, capellanum ou capellanus. O naturalista Conrad Gessner no século XVI (Historiae animalium) proporcionara numerosas variantes na escrita do xénero de peixes que nomeaba como capellanum piscem ("cappellani piscis vulgo dicti figura") equivalente do codfish inglés, ou sexa, do bacallao, e do stockfish ou peixe secado ó ar.


O nome de capellán consérvase no valenciano para designar ó peixe chamado tamén lirio ou bacaladilla "el capellà és el bacallaret sec que es sol secar a la mateixa barca". Algunha conexión tiveron estes peixes secos co clero, pois a mesma analoxía está presente no nome doutro peixe da familia dos gádidos, o badexo ou abadexo, palabra construída cun diminutivo despectivo dende o latín abatem, "abade", e que no castelán foi empregada como sinónimo de bacallao. Cecais a folla do peixe posta no secadeiro lembraba a túnica dun capelán ou abade pois, como sinalara Gessner, "cappellani piscis vulgo dicti figura" = son chamados peixes capelán polo pobo, pola súa figura.
Debuxo dun secadeiro de bacallao (revista Arquivo Nacional, 434, 1940).

Exposta esta etimoloxía, no avatar evolutivo de cappellanum a bacallao quédanos por explicar a evidente nasalización final que presentan as formas do occitano cabilhau, vasco bakailao, e holandés kabeljauw, e que ten que ser de orixe galego-portuguesa. Non queda outra!

lunes, 15 de septiembre de 2025

Glosas con algunhas etimoloxías nos tombos da Catedral de Lugo

África: "Odoarius Lucensis episcopus venit ex Africa, id est, ab Hispanice partibus quae in ditione Maurorum erant" = Odoario, bispo lucense, veu de África, é dicir, daquelas partes de Hispania que estaban baixo o dominio dos mouros (TV. fol. 28r).


Auctario: "est loco nemoroso. Montes arboribus consiti. Autta gotice. Unde Autario uel auctario. Vid. Glossarium Legionense. v. Auta" (TN fol. 52r).

Canónica: "id est domus in qua morabantur canonici" (TV fol. 11r).


Caracteres: "señales o escudos esculpidos en testimonio del patronato y propiedad" (TN fol. 96r).

Clamores: "son los derechos de llamar, citar, o convocar al trabajo del campo, senara o fazendera" (TN fol. 292r).


Cortina: "aún hoy en el Reino de León llaman Cortina a una heredad cercada, próxima a la casa, que muchos llaman Errañal, en que siembran cebada, para darla en verde a los bueyes, que llaman Erraña" (TN fol. 122v).


Cortinas: "vox Gallecia alias Curtinae in vetustis scripturis dicuntur, Curctinae deberent dici a curcto, quia sunt praedia curcta, id est, brevioribus terminis inclusa" (TV fol. 4r).


Mamola: "id est, terminus" (TV fol. 28v).


martes, 19 de agosto de 2025

A gabardina: icónica prenda de orixe galega

No ano 1274 dona Rama Fernández, da parroquia de Sobrada (Tomiño - Pontevedra), legou ó mosteiro de Tomiño unha manda por valor de cen soldos, e dentre as súas pertenzas deixoulle ó seu confesor "Martino Iohanis, suum mantum et suam garuadynam", o seu manto e a súa gabardina; as mellores prendas unisex ou non binarias do fondo de armario da señora (v. Víctor Rodríguez Muñiz, Os mosteiros de Santa María de Tomiño e Santa Baia de Donas na Idade Media, Santiago de Compostela, Consello da Cultura Galega, 2022). Supomos que na escrita da palabra producíuse unha traslocación ou metátese do son vibrante, dende gauardynam a garuadynam.

O filólogo Joan Coromines tiña estudado a etimoloxía da palabra gabardina, atopando que a súa primeira documentación se rexistraba na obra castelá de Enrique de Villena, Arte Cisoria (1423). Nós non encontramos na Arte Cisoria de Villena a palabra "gavardina" que indica Coromines, a non ser no "Glosario" que acompaña o texto, que foi realizado polo editor Felipe-Benicio Navarro (1774-1832). Así pois, tendo en conta que no devandito "Glosario" o editor incluiu palabras modernas de uso pouco común que non se atopaban no texto da Arte Cisoria, teremos que considerar incorrecta a data de Coromines e pasar á que sería a primeira ocorrencia en castelán da palabra, a que aparece nas Coplas del Provincial (1465-66):

En un hospital vi estar,
al rincón de una cozina,
a Hernando el de Tovar
con su capa y gabardina [capa-gabardina]
es muy pobre, más por eso
muy ufano de hidalguía.

Como a primeira ocorrencia da palabra prodúcese nun documento galego medieval (1274), case douscentos anos anterior á primeira vez que se rexistra en castelán (1465-66), podemos soster que o termo gabardina é con seguridade de orixe galega ou galaica. Dende a nosa lingua pasaría ó castelán, e deste ó francés (en Rabelais lese "gualvardine"); finalmente do francés transmitiríase ó inglés (en Shakespeare lese "my Jewish gaberdine").

Gabardina empelicada e con capeliña (tipo Sherlock Holmes) fotografada no pobo de Vilar de Perdices no 2012. (C) Andregoto Galíndez.

Segundo Coromines a palabra gabardina viría dun cruce entre gabán e tabardo, prendas de vestir semellantes á gabardina. Mais gabán non se rexistra na documentación medieval galega, polo que non parece posible continuar sostendo a proposta do filólogo. Se atendemos á suxerencia que nos fixo o investigador José Manuel Barbosa Álvares, ó se localizar a orixe da palabra en Galicia, a etimoloxía do termo podería encontrarse nas linguas xermánicas que nos chegaron cos colonos suevos, e que nos deixaron outros termos vencellados ós campos semánticos da guerra e das prendas de vestir, como p.ex. luva (cfr. inglés glove): "et accepimus pro inde roboracione unas luvas" (ano 1183 - Oseira).

Tras valorar distintas posibilidades de combinacións morfolóxicas para a base xermánica WARD, "vixiar, protexer, gardar", que nos parece a máis axeitada, inclinámonos por unha prefixación da partícula GE- á base, que adoita aparecer na formación dos participios de pasado ou ben engade un sentido de reforzo do verbo: *GEWARDAIN = "prenda que resgarda, gorece e protexe", que viría ser a mesma idea que se reflicte no substantivo gardapó, substantivo composto formado cun primeiro elemento provinte tamén da base xermánica WARD, e que se define como una "peza de roupa que se pon sobre outros vestidos para preservalos da sucidade. Ao baixar da dilixencia, por debaixo do gardapó empoeirado lucía un impecable traxe gris".

Non obstante, como nos indica Barbosa, tampouco pode descartarse que a prenda tomara o seu nome do eido militar, do campo semántico da guerra. Segundo este investigador, podería ter sido unha especie casaco de coiro que levarían os wardingos (mesma base xermánica WARD, "vixiar, protexer, gardar"), gardiáns que formaban o séquito dos reis visigodos. Neste suposto, o nome destes oficiais reais sería a orixe do nome da prenda, coa mesma prefixación GE- que vimos de comentar. GEWARDING > GABARDIN-A.

O escocés Macintosh ou o inglés Burberry inventarían as teas impermeables para as gabardinas, que ó usarse nas trincheiras durante a Primeira Guerra Mundial pasaron a chamarse trenchs, mais o deseño da prenda e o seu nome orixinal son moda galega!

martes, 24 de octubre de 2023

Samaín e o veranciño de San Martiño

Relevo de San Martiño partindo a súa capa co pobre - mosteiro de San Martiño Pinario de Santiago de Compostela. (C) 1000 Lugares en Galicia.

Conta a lenda que o chamado Verao de San Martiño, o periodo cálido que comeza polo San Martiño (11 de novembro) e dura só uns días, se debe ó santo, que partiu a súa capa en dúas mitades, dándolle unha a un pobre aterido de frío. O efecto foi, evidentemente, que o pobre queceu. A miragre repetiríase periódicamente nestas datas nas que a temperatura aumenta e semella que San Martiño parte a súa capa con todos nós. Existen variantes da lenda, nas que pode intervir Deus, pero non imos profundirzar nelas pois o que nos interesa agora é só que no mes de novembro hai un verao vencellado a San Martiño.

Para a etimoloxía do nome da festa do Samhain irlandés, que cae como o seu nome indica no mes de novembro (samhna = novembro) unha das hipóteses con máis fundamento é a base indoeuropea sem-3 (Pokorny) da que sairían supostamente o nome do mes de Samonios galo (calendario de Coligny) que inauguraba o ano do calendario celta, mailo inglés summer, "verao".

Mais di Koch que non se entende, ou non está claro, por que unha festividade do calendario que marca o inicio do inverno (e do ano céltico) ía denominarse cunha palabra Samhain / Samonios que significaba verao. Certo é que non se entende, a non ser que teñamos en conta que no mes de novembro hai, efectivamente, un verao, o que chamamos aquí Veranciño de San Martiño.

A lenda de San Martiño partindo a súa capa é coñecida na Irlanda. Na base de datos dúchas.ie, na School Collection (1930), a nena Áine Ní Fhágharta, de Galway, cóntaa no seu traballo "Oíche Fhéile Mártain", no que desenvolve outras tradicións significativas da data da festa de San Martiño, como a de sacrificar algún animal (aves, porcos, vacas) cuxo sangue logo é derramado polas esquinas da casa para protexela, sacrificio que sen dúbida hai que vinculalo á nosa matanza do porco polo San Martiño.

Logo o San Martiño irlandés tamén aparece vencellado ó verao; na narración da nena de Galway lígase a data da véspera do San Martiño, que cae "ar an deicmheadh lá dé mí na Shamna" (o décimo día de novembro) coa lenda da capa do santo, que explica o aumento das temperaturas do chamado Veranciño (de San Martiño).

Ademais, é que antigamente a data da festa do San Martiño irlandés era considerada a data auténtica do Samhain - Halloween:

  • "Long ago St Martin's Day was known as Old Hallow Eve" ("St Martin's Day" - Schools' Collection, 1930)
  • "Saint Martin's day is on 11th of November every year. It is also called Old Hallowe'en" ("St Martin Day" - Schools' Collection, 1930).
  • "We happened to be out fishing on Martin's Night, or as it's called Old Hallow Eve" (Joe McGowan, Sligo Folk Tales, 2015).
A anticipación de 10 días actual débese ó cambio do calendario juliano polo gregoriano, que se produciu no ano 1582, polo que nalgún caso as festas aparecen desdobradas, como é o caso do Samhain - Halloween - Véspera de Defuntos (Noite de Ánimas) do 31 de outubro e doutra banda o Oíche Fhéile Mártain - San Martiño do 10 ou 11 de novembro, que era o antigo Samhain ou Veranciño (de San Martiño).

Esperamos ter probada a relación do termo samhain céltico co verao, así como a relevancia da festividade de San Martiño, coas súas tradicións (matanza do porco, magostos, lumeiradas, etc.) como continuación cristianizada desta importante data do calendario celta.

Seguramente samhain sexa un diminutivo de samhna, "verao", logo ampliado o seu significado para designar todo o mes de novembro, como ocorre na Galicia e Portugal, lugares nos que San Martiño ou mes de San Martiño son empregados como sinónimos de novembro.

___________________________________________

Bibliografía sobre os veranciños na Europa: "El concepto de veranillo en Europa. Ensayo semántico-motivacional", Gargallo Gil e Ruiz-Zorrilla Cruzate.

martes, 20 de junio de 2023

A Manda, manada e A Encomenda

Provintes do latín manum dare > mandar, "estreitar a man, acordar, encargar, outorgar", estes termos poden designar tanto o feito de encomendar algo a alguén, como o conxunto de bens e accións (a executar con ditos bens) que se encargan ou encomendan a alguén.

Explicando o español manada (de gando), Malkiel, ó partir dunha premisa distinta á que expoñemos aquí, non entende o extremeño manadas, "regalos que se hacen los novios", mencionado por Zamora Vicente, e di que "lo más probable es que se relacione con rebaño; un pequeño rebaño puede servir de dádiva en una sociedad pastoril" ("Estudios de léxico pastoril: manada y piara", Bulletin Hispanique, 1951). Non é así: o extremeño manadas é cognado do galego mandas, "encargos", e proba que noutras linguas románicas peninsulares o étimo manda (< latín manum dare) desenvolveu un a epentético que desprazou o acento.

A aplicación de manda ó léxico pastoril é evidente, pois a manda ou man<a>da de gando é o conxunto de reses que se encomenda pola comunidade ó coidado dun pastor.

Na toponimia atopamos polo menos un lugar chamado A Manda en  Mazaricos, que podería ter a mesma motivación que o topónimo A Encomenda (Pobra de Trives) e Leira da Encomenda (Noceda - As Nogais), é dicir, ser terras provintes dunha doazón testamentaria: "facio hodie uobis mea manda de quantum hodie habeo et habere debeo" (1086 - Lourenzá); "facio manda de cuncta mea hereditate que iacet de termino Monte de Roca" (1134 - Lourenzá); "castello de Murgadanes que fuit Iohanis Agracii tali uidelicet pacto quod ego in tota mea uita teneam ipsam hereditatem in encomendam" (1227 - Fiães). A orixe da propiedade das terras por encomenda ou manda testamentaria tería motivado estes topónimos.

Polo tanto, é o pacto selado estreitando a man (manum dare) o que orixinou todos estes significados, que básicamente son:

  • encomenda, encarga, manda testamentaria
  • conxunto de bens que se encomendan - > manda de gando, rabaño / regalos dos novios / terras herdadas por manda testamentaria
  • doación, ofrenda a unha entidade sacra (v. Mondas / móndidas e mandas / mándidas no noso blog).

sábado, 28 de enero de 2023

Entroido - Antruejo

Nos textos medievais galegos temos o primeiro caso documentado do uso do termo Antroido ou Entroido para aludir ó fasto do calendario previo á Coresma, ó que hoxe chaman nalgúns lugares cosmopolitas Carnaval. Non é, porén, o documento do ano 1229 de Liébana (León) a más antiga testemuña do uso do sustantivo na Península, como se ten dito: "sea la primera [vez que se menciona] "Entroydo", que aparece ya en un documento leonés del año 1229" (Caro Baroja, El Carnaval).

É máis, na documentación galega temos a secuencia do proceso de transformación da frase completa que denominaba a data, "introito Quadragesimae", na súa versión curta, "introito", de onde saen as formas coas que aínda coñecemos hoxe ó Antroido ou Entroido. A transformación explícase por sinécdoque, isto é, tomar a parte polo todo. Velaí os documentos: 

- "die introidum" (ano 1220, Oseira); a ocurrencia máis antiga conservada do termo

- "intruitum Quadragesimae" (ano 1228, Melón); a frase completa da que xurde o nome 

- "festo de entroidu" (ano 1251, Ramirás); na nosa opinión a intención do escribán fora consideralo fasto do calendario (confusión corrente nos textos antigos, a de festo por fasto)

Respecto ó termo leonés antruejo, compartimos a opinión de Fritz Krüger: a variante antrudio, con metátese ou cambio de posición da iode orixinal, promove a palatalización do grupo d+y nun son fricativo palatal que acaba evoluíndo ó son fricativo velar xordo (V. "En torno a dos palabras salmantinas: bica, antruejo", Nueva Revista de Filología Hispánica, 1953). Non ten ningunha ciencia.

A palabra, formada a partires do latín, é de orixe galaico nun sentido amplo, como era de esperar ó conservarse na zona onde tamén perviven as primitivas mascaradas invernais que se executan nestas datas, e que por elo reciben o mesmo nome.

Reflexión atopada nun diario galego do século pasado sobre o suposto abolengo castelán da palabra antruido - antruejo: "indudablemente, el gallego no puede probar, en este caso, su antigüedad de origen sobre el castellano y, así, hemos renunciado a la consulta del gallego para buscar el origen de una palabra que tiene más antiguo abolengo castellano". Colle fama e bótate a durmir!

jueves, 22 de diciembre de 2022

Avium inspex = augur

 


Localizamos nun glosario de St. Gallen (Glossaria diversa, Cod. Sang. 292, p. 171) o significado exacto do termo latino augur, que se glosa como "inspector avium garrularum", é dicir, o que examina o canto das aves. Resulta relevante, non para precisar a ben coñecida actividade dos augures, senón para asegurar o valor da expresión "inspector avium" como sinónima de augur.

A expresión aparece nunha inscrición romana de Astorga adicada a Lucio Valerio, "avium inspex". Dita profesión que desempeñaría o Lucio Valerio viña identificándose, pacíficamente e sen discrepancias, coa de augur, ata que fai uns anos Santiago Montero propuxera que o "avium inspex" sería, mellor, un tipo de adiviño de menor rango que o de augur que se limitaría a examinar as entrañas das aves.

Desenvolto en torno a esta idea do menor rango do "avium inspex", ven logo o curioso artigo de Ioan Piso, que chega a dicir que se Asturica Augusta tivese sido un municipio, o liberto Lucio Valerio tería exercido como augur, grao funcionarial de alto rango, mais ó aparecer como simple "avium inspex" denota que Asturica Augusta non era municipio! O que? Como non ía ser municipio a capital dun conventus? (v. "L'avium inspex et le statut d' Asturica Augusta", Anuari de Filologia. Antiqva et Mediaevalia, 2018).

miércoles, 4 de mayo de 2022

Parias, vaqueiros e bó-airí irlandeses

"Bó-aire, por que se chama así?

O seu rango de aire venlle das vacas" (Brehon laws).

As linguas celtas, aínda que non é requisito sustancial, adoitan perder o p- inicial da lingua nai indoeuropea. O clásico exemplo: o indoeuropeo patar, "pai, padre" > athir, en irlandés / pater, en latín.

Posiblemente o nome da casta hindú dos parias ten a súa orixe no indoeuropeo *per, base a partir da cal se forma o sánscrito पर para, “que está fóra [da sociedade], outsider" (v. grego para-, "que está ó marxe").

Os parias formaron na antigüidade, e forman agora, unha casta aparte, fóra da estratificada sociedade hindú e relegada ó desempeño das tarefas máis duras ou servís, consideradas así polas castas dirixentes superiores, que non pegan selo, como as nosas. Son excluídos fundamentalmente por teren contacto có gando, ou cós restos procedentes deste (coiro, ósos, sangue, excrementos) - v. os exemplos de Edward Balfour (Cyclopaedia of India, II, 1871, px. 82): existían pastores (Gopala: go = vaca), os que aproveitaban a bosta ou esterco, os que muxían ou leiteiros... 

Neste sentido, a clasificación dos parias e o seu vencello có gando é moi semellante á clase dos bó-airí irlandeses, divididos en varios niveis dependendo da cantidade de gando que posuían, e de se tiñan terras propias para crialo nelas. Os bó-airí, en cuxo nome observamos o termo , "vaca", eran, pois, na Irlanda medieval, unha casta encargada do gando. Porén é completamente inverosímil que o segundo elemento do termo, aire, estea relacionado có sánscrito arya, "señor, persoa venerable", pois é que a casta dos arios non tocaba o gando; o gando era competencia exclusiva dos parias, termo que tería pasado ás linguas célticas perdendo normativamente o p- inicial, e evoluíndo precisamente a aire (nominativo sg.) / airí (nominativo pl.).

Estamos ante unha segregación cunha mesma orixe prehistórica, indoeuropea, que deu lugar a castas ou clases separadas na India e na Irlanda, aínda que de diferentes formas. Algo parecido ó que ocorreu aquí cós vaqueiros de alzada, tamén en certa maneira considerados intocables, segregados se concorrían có resto dos veciños a actos comúns (na igrexa, por exemplo).

No noso léxico o lugar segregado ocupado polo vaqueiro celta (bó-aire) e a súa manda deixou pegada na toponimia (Goiriz), e nos sustantivos boariza, goiriza e demáis variantes que temos estudado en Goiriz y O Buriz. Compostos cuxo segundo elemento podeiría vir do céltico aire < ie. *per-, "ó marxe de", coa preceptiva perda do p- inicial.

domingo, 17 de abril de 2022

Boicentril

Hai certa discrepancia sobre a ubicación do castro que gobernaba o druida celta Boicentril, personaxe creada por Francisco Tettamancy na súa obra de 1912 titulada Boicentril. O druidismo e o celtismo gallegos. A epopeya irlandesa. Se foi chefe do castro de Cañás ou do castro de Ameás, ambos pertencentes ó concello de Carral e situados moi próximos entre eles.

Dicía o propio autor nos apéndices ó poema que "no promedio das parroquias de San Xoán de Sergude, San Vicente de Vigo e Santaya de Cañás (concello de Carral, provincia da Cruña) aséntase -xa máis adentro da de San Vicente- o Castro nomeado Boicentril. Conta a tradición que o moimento dito chámase d'este xeito porque n-él tivo a súa vecindade a familia arrotreba, cuxo xefe nomeábase Boicentril".

Se seguimos as indicacións de Tettamancy, o castro de Boicentril ha ser o de Ameás, que xa cae dentro da parroquia de San Vicente de Vigo (1). Doutra banda, non atopo estudos sobre o nombre do castro e o nome do druida, polo que deduzco que se considera inventado polo autor?  É falsa, entón, a tradición popular que refire Tettamancy, na que se atribúe o nome do castro ó nome do heroe fundador do mesmo?

Na nosa opinión non sería estraño que o autor versionase no seu poema unha breve lenda recollida na contorna, que explicaba o topónimo Boicentril polo nome do fundador epónimo do castro. Son moi frecuentes dentro da etimoloxía popular este tipo de explicacións, que no ámbito irlandés constitúen un xénero literario por se mesmas: o das dindsenchas.

Microtoponimia Boicentril e Penedo Boicentril ó redor do castro de Ameás segundo as fichas catastrais do Visor PBA da Xunta de Galicia. (1) Castro de Cañás, (2) Castro de Ameás.

A existencia do microtopónimo Boicentril no entorno do castro de Ameás lévanos a soster, por imperativo da evidencia, que esta obra de Tettamancy está baseada nunha lenda tradicional, como indicaba o propio autor; lenda na que se desenvolve o xénero literario das etimoloxías populares, fornecidas polo pobo sen moita máis base que o mito, e tan semellantes ó xénero irlandés das dindsenchas. O que si sería da colleita do autor é, na aclaración que fai, o etnónimo arrotreba, pois vemos imposible que se transmitise na tradición do pobo o nome dunha tribu de hai 2.000 anos mencionada polo historiador romano Plinio que non está nada claro se era correcto (ártabros ou arrotrebas?).

(1) Tal e como sostén Pablo Fernández Ans en Os Ans de Tellado. Xenealoxía dun apelido, 2017.

jueves, 13 de enero de 2022

Bidentes

Que o señor Pepe do Curro é un dono do gando, un lord of cattle de raigame, xa estaba moi claro para nós cando nos fornecera a explicación do que era unha revolta. Agora resólvenos indirectamente un outro enigma ó explicarnos o sistema para coñecer a idade das vacas polos dentes: que era, na relixión romana, unha víctima bidente destinada ós sacrificios, e por que os sacerdotes que oficiaban estes se chamaban bidentais?

"As vacas nacen con oito dentes pequeniños abaixo, arriba non teñen dentes. E ós dous anos cáenlles os dous do medio (están de mamotes), logo sáenlles no oco dous dentes definitivos (están de palletas), logo outros dous máis un a cada lado das palletas (están de medio dente)... logo están de seis dentes, e cando tiñan oito dentes estaban cerradas, coa dentadura completa. Despois non había forma de saber a idade das vacas, ó non ser polo desgaste" (1).

O gando bidente no mundo romano, como no noso, era o que estaba de palletas, é dicir que xa lle saíran os dous primeiros dentes definitivos e comezara, polo tanto, a deixar de ser unha cría, un xato, no caso das vacas. Tiña, entón, máis de dous anos.

No século II o urbanita romano Aulo Gelio ó escoitar unha explicación semellante sobre as ovellas bidentes ("que tiñan dous dentes") non daba creto ó non saber que a referencia a eses dous dentes era polos dous primeiros definitivos, meirandes que os de leite. Aulo Gelio imaxinaba unha ovella con só dous dentes e escachaba coa risa (Noites Áticas).

Xuvenca, vaca bidente ou que está de palletas.

(1) Transcrición da grabación fornecida polo seu neto Manuel Ruibal.

sábado, 25 de julio de 2020

Burato do Couso. Couso 3

Burato do Couso no Castro de Hermunde.
(C) Visor PBA da Xunta de Galicia, capa do Vóo Americán de 1956-57.

A ver se desta damos atopado a etimoloxía deste topónimo dunha vez, tras ensaiar e revisar varias posibilidades nalgunhas entradas do blog. Agora paréceme que a base semántica dos buratos que asoman en todos os cousos, tanto cando se aplica a camiños moi encaixados no terreo, trampas de caza ou foxos de límite, como cando nomea ó embigo (couselo), podería ter xurdido do participio do verbo latino cavo, "excavar", tras confluir na súa conxugación coa de caveo, "protexer, gardar", que tivo un participio bárbaro causum > couso, ademáis de cautum > couto.

"Diuiserunt etiam Canedum de Outariz et de Sancta Columba per Cautum Ueterem qui est prope domos de Outariz, deinde per marchos et cruces fixas in lapidibus ascendendo, deinde per iuxta pennam Lubusomeam de Voytores, deinde per cruces de sub casali de Conchaada et inde in directum per alias cruces usque ad marchum de Aqua Derribada et ex alia parte riuulj de Aqua Derribada per crucem que est fixa uersus Azzageedo iuxta Coussum Uetus" (documento de Santa Comba de Naves, ano 1230. Fonte: CODOLGA). Neste documento estaríase a falar dun foxo de demarcación, verbo cavo, no momento no que se produce a confusión coa conxugación de caveo. Desto se deduce que o microtopónimo do Castro de Hermunde, Burato do Couso, é redundante, pois couso tambén significa burato.

domingo, 5 de julio de 2020

Etimoloxía de ferrado

O ferrado é a cuarta parte dunha fanega ou teiga, así pois, podería descartarse a etimoloxía que fai vir o termo do latín ferratum, un derivado do nome do metal ferrum, "ferro", e propor a mesma que ten o ferdella terra que ven no Du Cange: unha ferdella foi tamén a cuarta parte dunha virgata.

A etimoloxía, entón, podería atoparse no ámbito dos numerais, no termo indoeuropeo que orixina o inglés fourth, ou o altoalemán antigo feordo / fiordo, "cuarto". Cecáis a forma *ferd- chegou a Galicia vía os colonos xermáns. Unha análise completa deste ordinal pode verse en Indoeuropean Numerals (Jadranka C. Gvozdanovic, 1992, px. 627).


sábado, 4 de enero de 2020

Per foramen acus

Leo con franco interés tres páginas de un artículo que James Duran (Proxecto Gaelaico) publicó en 2015 en el Anuario Brigantino sobre la relación entre el goidélico cró y el gallego croa: "Descubrindo o vocabulario de substrato celta en Galicia", pgs. 47-49).

La relación es evidente, pues la croa galaica designa toponímicamente un recinto circular, y en goidélico cró también tiene la acepción de "curro ou croa na que se gardan animais domésticos", además de "ollo dunha agulla" (ib., pg. 48). Así, por lo tanto, estructuras circulares, furados, etc.

Duran sugiere un étimo común céltico para el gallego y el goidélico, cognado del latín corona; este étimo en las lenguas celtas guardaría el primitivo significado de "recinto para ganado", que el latín perdió o nunca tuvo. La propuesta de Duran resulta muy interesante porque indicaría la función de recintos ganaderos de los antecastros y de las croas que no presentan restos habitacionales, ya apuntada por la bibliografía especializada  (p.ej. Menéndez de Luarca, La construcción del territorio. Mapa histórico del Noroeste de la Península Ibérica, 2000, pg. 36).

El autor finaliza esta parte con una exclamación: "podemos estar seguros de que a palabra gaélica cró non foi tomada como préstamo dos romanos!". Entonces me pregunto: ¿cómo explicar que cruna tenga en italiano una de las acepciones del cró goidélico?

"filo che s' infila nella cruna dell'ago per cucire" = hilo que se enhebra en el ojo de la aguja para coser.

Respecto al galés crau, bretón kraou, goidélico irlandés cró, que tienen ambos significados (establo y ojo de la aguja) "Ernault warnt uns in seinem mittelbretonischen Wörterbuch das keltische Wort mit ital. cruna = Nadelöhr [ojo de la aguja]".

Como no parece que el italiano cruna usado por Dante en la Divina Comedia con este sentido plantee muchos problemas para sustentar su etimología en el latín corona, sería posible proponer una especialización céltica del sema "figura de forma circular" contenido en el término latino: en la totalidad de las lenguas célticas se habría adoptado como neologismo para nombrar los viejos referentes que formaban los curros para ganado, y en algunas de ellas (pero no en gallego) así como en italiano, el ojo de las agujas. Este proceso que se conoce como deriva semántica demuestra que el pensamiento domina sobre el lenguaje, o lo que es lo mismo, que se puede ser celta de pensamiento aunque se obre en latín.

La relación formal entre el ojo de las agujas y los recintos pecuarios seguramente estuvo extendida fuera del ámbito que tratamos, se percibe en la frase bíblica "facilius est camelum per foramen acus transire, quam divitem intrare in regnum Caelorum". Si no se basa en la forma circular de ambos referentes quizá aluda a un estrecho paso que en los curros pecuarios impediría que el ganado entrase o saliese a voluntad. É máis doado que o gando pase por unha ucheira que o rico entre no reino dos ceos. Difícil, pero no imposible.

sábado, 28 de diciembre de 2019

Fernandeiros, fernandos y fernandiño

Gonzalo Navaza en su Fitotoponimia gallega (punto 107.2) nos informa de que en Farnadeiros (Muiños, Baixa Limia) escuchó la variante local del nombre como Fernandeiros. El nombre de lugar se documenta desde la Edad Media como Farnatarios (año 1051), lo mismo que el Farnadeiros de O Corgo (Farnatarios, año 747), y es un derivado del latín farina, "harina".

Por su parte, el Padre Sarmiento en el siglo XVIII ya había consignado que el Chenopodium Album, una especie de quinoa llamada en gallego farnentos, debía su nombre al aspecto fariñento de sus hojas y que en Armenteira recibía el nombre de fernandos. Nos indicaba, por lo tanto, la misma etimología que sigue Navaza, y localizaba una deturpación del mismo tipo, provocada por el cruce con el nombre propio de origen germánico Fernando.

Finalmente, será por esta misma interferencia que el trocito de pan (farinatum > farnato > farnado) recibe en algunas partes el cariñoso nombre de fernandiño, según el Diccionario de Cuveiro Piñol. Asimismo, como microtopónimo, las tierras llamadas Fernandas etimológicamente remitirán a *Farnadas < Farinatas, por estar dedicadas posiblemente al cultivo de cereales (v. también farnar, "fecundarse los cereales o la vid"; que consideramos un derivado del bajo latín *farinare, "polinizar").

jueves, 3 de octubre de 2019

Como zorra por rastrojo

Intriga la expresión anticuada "como puta por rastrojo", que no se entiende a pesar de algún intento de explicarla por la presencia de prostitutas durante las tareas de siega en tiempos pretéritos, aprovechando la circunstancia de que habría muchos hombres en el campo entre los que elegir clientela. Pero los rastrojos de una era no son, desde luego, el lugar más apropiado para el desempeño de estas funciones.



Parece que estamos ante una confusión derivada del hecho de que el sustantivo zorra tiene varias acepciones en las lenguas peninsulares, una relativa al animal, otra a la mujer que ejerce la prostitución y otra, obsoleta, que designaba el medio de arrastre conocido también como narria, una especie de carro sin ruedas, a modo de trineo, que en otras partes se denomina también corza, jamuga, rastra, etc. Ha de entenderse, entonces, que la expresión primitiva era "como zorra (narria) por rastrojo", e indicaría una especie de zarandeo vital apresurado e incómodo, por símil con el trajín de estos medios de arrastre desplazándose inestables, en contacto directo con la tierra y el polvo durante las tareas agrícolas.

Al caer en desuso la acepción de zorra como medio de arrastre, la expresión "como zorra por rastrojo" pasó a entenderse como una alusión a las prostitutas, de ahí la versión incorrecta e incomprensible "como puta por rastrojo". La sustitución se debe al tabú que existe sobre la malsonante palabra zorra como sinónimo de prostituta.

"[...] para marcharse los domingos con Bea y Carla al Parque de Atracciones. Luego se queja porque las crías le traen como a zorra por rastrojo, y le pegan unas palizas de padre y muy señor mío" (Antonio Izquierdo, Claves para un día de febrero, 1982).

domingo, 29 de septiembre de 2019

Carelle, Carelo, el carozo y el carallo

Castro do Carelo en O Buriz - Guitiriz. Resulta, además, interesante porque en la microtoponimia conservamos el nombre del curro castreño (O Curro do Castro) y podemos ver su estructura como parte integrante del recinto.

Para los topónimos Carelle (Sobrado) y Carelo (Guitiriz) me limitaré a decir que tras la lectura del exhaustivo trabajo de Hubschmid ("Problèmes d'etymologie et de sémantique comparée. Roum. codru, alban. kodër et quelques représentants du lat. quadrum, quadra dans les langues romanes de l'Occident" (Nouvelle revue d'onomastique, 1985, nº 5-6, pgs. 120-141) no me cabe ninguna duda de que debemos encuadrarlos entre los derivados del latín quadrellum o quadrella, junto con los topónimos Coirela / Courela. Las evoluciones fonéticas de los derivados del latín quadrum en la Romania, con diversas soluciones del vocalismo wa y del grupo dr se explican con detalle en el artículo citado.

Como complemento del codru rumano en su acepción de "pedazo o corteza de pan, corrosco" (latín quadra panis o casei) nos complace apuntar las correspondencias gallegas cadrozo, carozo y carolo, que Hubschmid no conocía. Así su hipótesis se equilibra en los extremos de la Romania.

Vista del mar desde A Pedra do Cadro, Muros. (C) Anxo Martínez, 2014.

En cuanto a qué acepción de las comentadas por el autor se adapta mejor a nuestros topónimos Carelle o Carelo, nos inclinamos por la oronímica relativa a elevaciones del terreno, rumano codru, "colina": Monte Quadro (orónimo histórico gallego, año 1197, Toxosoutos: CODOLGA), Pedra do Cadro (orónimo de Muros), cuya existencia complementa el codru, "montaña", rumano equilibrando otra vez la propuesta de Hubschmid en los extremos de la Romania.

Sobre el orónimo Pedra do Cadro, según un informante de Aurora Lestón y Milagros Torrado "la gran mole granítica que corona el monte cumplía una función geográfica, ya que solía emplearse para la orientación en el mar" ("El altar rupestre de A Pedra da Pía (Esteiro, Muros, Galicia)", Anuario Brigantino, 2011). No se confirma, por lo tanto, la suposición de Hubschmid de que la acepción de "colina" del rumano y albanés provenga de una deriva semántica desde la idea de "ángulo o esquina de un cuadrado"; más bien parece que algunos montes tuvieron la misma función delimitadora o de referencia en el territorio equiparable a la de los quadros, "mojones, menhires", romanos. De aquí a postular que los marcos o quadros primitivos de un territorio eran sus montes, y que el quadrum - menhir es una versión en miniatura de este sistema natural de delimitación territorial sólo hay un paso.

Dentro de esta acepción pueden entenderse Carelo y Carelle, formas en diminutivo, como referidas al montículo artificial de sus respectivos castros. Asimismo, Coirós < *quadreolos. También será de aplicación al problema de la Roma quadrata, expresión que no aludiría a la forma cuadrada de la ciudad, sino a que estaba delimitada desde su fundación (una discusión del asunto en A. Grandazzi, "La Roma quadrata: mythe ou réalité", Mélanges de l'école française de Rome, 1993, 105-2, pgs. 493-545).

Siguiendo con el resto de acepciones comentadas por Hubschmid: además de la de "montaña", menciona "parcela de terreno de forma más o menos cuadrada", así como "plaza pública", "cementerio" y "foresta". Suponemos que el sema relativo a la forma cuadrada del predio es secundario, resultado de concepciones modernas y simétricas de la división territorial, y que el sentido primitivo se limitaría a indicar una porción territorial delimitada por quadros (los quadros de los gromáticos o agrimensores romanos > Carro, Cairo, Carallo*, etc., "mojón, menhir, marco").

*Ejemplos en Hubschmid, ibid.: "Quadralium (1078), Willelmun de Quadralio (1229, BSSS 38, 94), Quaralio (1240, BSSS 24, 210), homines Caralii (1306, BSSS 24, 219) > Caraglio, Cuneo, dialectalement Caraj". Véase también la entrada que publicamos en 2014: Pedra do Carallo.

*   *   *  *


En mayo de 2008, sin conocer el estudio de Hubschmid, presenté una propuesta sobre los topónimos Courela y Coirela en un artículo publicado en la web Celtiberia.net. Reproduzco esa parte a continuación, aunque creo que las acepciones relativas a parcelaciones tan tardías no son de aplicación para los casos que estamos comentando ahora.

COURELA, COIRELA

El Padre Santa Rosa de Viterbo en el siglo XVIII (Elucidário) supuso equivalentes courela y quadrela; Piel se sumó a esta idea y la hizo extensiva a la medida para áridos quairam (medieval: quaira de triigo) > queira, remitiendo estos términos al latín QUADRUS. Como también se barajan propuestas prerromanas (Almeida Fernandes propone para Courelha la base indoeuropea KAR-, “piedra”, y queira se quiere retrotraer al árabe kayl (1) ) parece necesaria una revisión del problema.

Courela en portugués es una “parcela de terra cultivada, comprida e estreita” (2). Las primeras documentaciones del término son tardías, hacia el siglo XIII, y predominan las formas quayrela y coyrela con el sentido lato de parcela de tierra asignada:

“chantando vinhas e olivaaes e pomares e rompendo [labrando] bem e fielmente cada huum as coyrelas que lhe forem assiinadas”, siglo XIV (3).

En la toponimia asturiana se conserva mejor el topónimo originario, Cuadriella: “En el año de 1307, para poblar el concejo de Castropol se repartió el territorio en zonas llamadas quadriellas, que fueron adjudicándose a las personas beneficiadas (4). García Arias en su web de toponimia asturiana recoge la forma e insiste en este aspecto de la parcelación (5).

El tipo de propiedad se denominaba “heredat de quadriela” en el Fuero de Cáceres, c 1234-1275 (CORDE), y en principio comenzó siendo un terreno que otorgaban los cuadrilleros (jefes de una compañía militar) a un soldado como recompensa por la conquista de un territorio (6).

La evolución fonética en portugués pasa por la vocalización de la d en posición implosiva CADRELLA > CAIRELA, “no Castelo duas Quayrelas”, 1274 (7), siendo posterior la forma coirela (hacia el siglo XIV) y la forma alternante courela más tardía, hacia el XV: “huum lagar d’azeite com todas suas casas e com quatro courellas de ollivaaes”, 1440 (8).

El siguiente documento francés garantiza completamente la equivalencia, pues la pone de manifiesto al hacer constar el término original en su título “De quartello terre…” y en el cuerpo el evolucionado “quarrellum terre, qui est in capite ville sancti Georgii, super viam que ducit Marcillei” (9). El país vecino habría utilizado una fracción ¼ para sus parcelaciones. Étimo, por cierto, que a la vista de lo expuesto me parece mucho más apropiado para cortello (cuadra) < quarticulum, que la propuesta que lo considera diminutivo del latín cohortem > corte.

(1) L Seabra Lopes: “Sistemas legais de medidas de peso e capacidade, do Condado Portucalense ao século XVI”, Portugalia, XXIV, 2003, pgs. 113-164.
(2) MJ Sánchez Fernández: “Apuntes para la descripción del español hablado en Olivenza”, 1997.
(3) Saúl António Gomes: “Um manuscrito iluminado alcobacense trecentista: o “Caderno dos Forais” do Couto”.
(4) JJ Pardo y Pérez-Sanjulián: “San Esteban de Piantón, A Veiga, en las tierras del Eo al Navia. II”, 2007.
(5) JL García Arias, Toponimia asturiana: La Cuadra.
(6) Para más detalles sobre este sistema de reparto de tierras: JF Powers, "Townsmen and Soldiers: The Interaction of Urban and Military Organization in the Militias of Mediaeval Castile”, Speculum, Vol. 46, No. 4 (Oct., 1971), pgs. 641-655.
(7) Inventário dos bens de reguengo que o mosteiro de Santa Eufémia possui em Carapito, documento 61.
(8) Documento 2 del apéndice documental del trabajo de MJ Azevedo Santos, “O Azeite e a vida do homem medieval”.
(9) Cartulaire de l'abbaye de Saint-Père de Chartres, documento LXXX.

martes, 5 de marzo de 2019

Esquío

En provenzal esquiu significaba "salvaje, bruto, sañudo, rabioso", de esta lengua pasó al galaico-portugués de las cantigas de amor como esquío / esquivo / esquíu. Con este apelativo la mujer o la pareja de amantes solían designar al marido de ella en el triángulo amoroso:

Senhor do meu coraçon, cativo
sodes en eu viver con que vivo;
mays non ous'oj'eu convosc'a falar,
ca ey mui gram medo do esquivo
Esquiv'aja Deus quem me lhi foy dar.
(Don Dinís)

La etimología de esta palabra será con certeza, y a pesar de las propuestas germánicas (Meyer-Lübke propuso el fráncico *skiuhan, "temer" [1]), el latín scaevum, "zurdo, siniestro, cruel, perverso, torcido, de mal carácter", bien desde el provenzal, o directamente desde el latín.

La familia del trovador Fernando Esquío, oriunda de Neda (ría de Ferrol), llevaría este sobrenombre no por las ardillas (esquíos) que adornan el campo de su escudo, sino por haber sido alguno de sus antepasados zurdo (2), o bien extremadamente cruel; cualidad esta última que con demasiada frecuencia aparece asociada a los señores feudales medievales. La propuesta, relacionada con el mundo feudal y guerrero, tiene más lógica que pensar que haya sido una ardilla el animal totémico de la familia, como lo fue el jabalí para los Andrade. La aparición de las ardillas en su escudo de armas se debería a la homonimia de este esquío < scaevum, "zurdo", con el esquío < sciurus, "ardilla". Una especie de lenguaje jeroglífico mediante un juego de palabras, típico de la heráldica.

Tumba de Diego Esquío en San Nicolás de Neda. Al fondo, el escudo de armas con dos ardillas trepando a un árbol. El difunto lleva corta espada a la derecha, como los zurdos; claro que del otro lado no se vería...
(C) Andregoto Galíndez, 2018.

(2)  Los mejores gladiadores de Roma eran zurdos, "si el individuo era zurdo (“scaeva”) se le estimaba mucho más debido a que la mayoría de competidores eran diestros y […] estos se sentían desconcertados durante el enfrentamiento" (Alfonso Mañas, Gladiadores. El gran espectáculo de Roma). "Tal era su reconocimiento y su fama, que en los carteles de la época solía especificarse si el luchador era zurdo. Y otro tanto ocurría con los protagonistas de este espectáculo, quienes presumían de su condición e, incluso, hacían grabar esa característica en su epitafio. El mismo emperador Lucio Aurelio Cómodo Antonino (famoso por combatir en los anfiteatros como un gladiador más) solía insistir en su condición de «scaeva» y adoraba que esta se señalara en las inscripciones de las estatuas que se erigían en su honor" (Manuel P. Villatoro, "Scaeva: el secreto de los gladiadores más letales de Roma para aniquilar a sus enemigos", ABC Historia, 22/03/19).

sábado, 2 de junio de 2018

La cueva de invierno de la Serrana de Monfragüe

En la descripción de Piornal redactada por Pedro Vicente Tejeda en 1786 para el Diccionario Geográfico de Tomás López, se descubre la existencia en Monfragüe de una cueva de invierno habitada por la Serrana, personaje mitológico del folklore extremeño. "Hay una cueva y es tradición que una bestia, medio mujer del medio cuerpo arriba y del medio cuerpo abajo de bestia yegual, habítala en el verano, de tanta fortaleza que tiraba a la [?] con una piedra que pesaba más de 100 arrobas. Ella misma se precipitó para no ser cogida. Está la cueva a poniente, distante del pueblo [de Piornal] tres cuartos de legua; para el invierno tenía otra cueva para habitar llamado el Puerto de la Serrana, por bajo de Plasencia" (MSS/7299 de la Biblioteca Nacional de España, folios 163-165).

En los Riberos del Tajo,
por debajo de Plasencia,
la Serrana de la Vera,
tiene allí su residencia.
- Dime: ¿qué son estas cruces,
bermejas de violencia?
- Nuevi hombrih que he matao
pol no dalmi complacencia.

(C) Andregoto Galíndez, a partir de los romances populares de la Serrana (1).


Antropomorfos esquemáticos de la Cueva del Castillo - Parque Natural de Monfragüe.

De las Casas de Millán a la Serraílla no tengo conocimiento de que haya todavía folklore vivo sobre la Serrana (sí me contaron de la Marimanta, pero no de la Serrana); entre Villarreal de San Carlos y Torrejón el Rubio, es posible, pero no me consta personalmente. Ha de bastarnos la descripción de Pedro Vicente Tejeda para situar la cueva de invierno de la Serrana en la zona del Salto del Gitano, frente al Puerto de la Serrana, probablemente en la denominada Cueva del Castillo de Monfragüe, en la cual podemos observar las cruces (antropomorfos esquemáticos) que, según la leyenda transmitida por los romances, decoraban la cueva del personaje mitológico mitad mujer mitad yegua.

La identificación de las cruces de la leyenda (hasta 28 en algunas versiones) con los antropomorfos esquemáticos del arte rupestre extremeño nos permite realizar algunas consideraciones:
  1. la leyenda de la Serrana pudo haberse formado a partir de la interpretación de estos motivos pictóricos y del espacio en que se plasman (cueva, abrigo rupestre), dotándolos de sentido para formar una historia, el mito de la mujer salvaje o cavernícola devoradora de hombres; en este supuesto la leyenda podría ser posterior a las pinturas rupestres
  2. las pinturas rupestres plasman el mito de la devoradora de hombres; en este otro supuesto las pinturas serían posteriores al mito, escenificación del mismo.
En cualquier caso, en los confines del antiguo territorio de la Lusitania, el personaje mitológico de la Serrana extremeña coincide con el de la Moura o Sarracena galaico-portuguesa. Aún sin estar clara la etimología del sustantivo sarraceno, como señala Elena González-Blanco García (2) parece que en la Península el término sarraceno se cargó de negatividad (salvaje, pagano, cruel) por confluir con algún otro, entre los cuales sugiere sierra. La autora no ofrece más aclaraciones, por ello conviene citar a Raverat, que en 1876 advertía que los topónimos franceses Serezin sur le Rhône, Serezin de Mures, Serezin de la Tour están "tous situés sur les cimes de collines rocheuses, caillouteuses ou graveleuses appelées serres par nos villageois" (Revue du Lyonnaise).

Es posible que la etimología de sarraceno no tenga que ver con el orónimo serra, pero por lo menos en la imaginación del pueblo sí operó esta relación: el sarracín / serracín se identificó por etimología popular con los primitivos habitantes de las sierras, con el hombre salvaje prehistórico, de ahí la equivalencia entre los personajes mitológicos Serrana <=> Serracina / Sarracena <=> Moura, con una fase intermedia que propicia el cambio semántico por atracción hacia el orónimo o el grupo étnico. En la base de esta etimología operaron derivaciones como: de campo - campesino; de monte - montesino; luego, de serra - serracino. 

(1) "El romance de La Serrana de la Vera. La pervivencia de un mito en la tradición del Sur", Pedro Manuel Piñero, Dicenda, 1987.
(2) "Sarracín, sarraceno y su campo semántico: un problema léxico abierto", González-Blanco García, Interlingüística, nº 17, 2007.

domingo, 12 de noviembre de 2017

Na procura dos Normandiños

Todavía apurando mis últimos días de vacaciones fuera de temporada me ha dado por curiosear en los cartapacios de Tomás López, aquellos que juntó reuniendo la información geográfica y a veces histórica remitida por sus corresponsales desde todos los puntos de España con el objetivo de editar un diccionario geográfico. Están disponibles en la BNE digital para todo aquel que quiera dejarse la vista examinándolos.

Hojeando la parte sobre Allariz voy leyendo lo siguiente: "la sexta parte de un Castillo que está al norte de la villa dominando sus habitaciones y en donde vivían sus gobernadores. Fue plaza fuerte llave de Galicia, y en tiempo de los Normandinos y Comuneros fue atacado este castillo varias veces, y jamás tomado". A continuación sigue un poco y comienza la transcripción del Fuero de Allariz.


Ms. 7304, pg. 81 del visor de documentos. (C) Biblioteca Nacional de España.

Primero pensé que el corresponsal, cuyo nombre no logro identificar entre las cartas que acompañan a los envíos, había confundido a los Irmandiños con los Normandos y en consecuencia le habría salido esta especie de híbrido, Normandiño. Pronto rechacé esta explicación, primero porque Irmandiño es un término reciente (1) que no se usaba a finales del XVIII, así pues, el autor no podía manejarlo. Quiso decir exactamente lo que dijo. Y es en esta lectio difficilior, tan difícil que se nos atraganta, donde vemos claramente que se identifica a los comuneros gallegos de las revueltas con los normandos. Y esto merecería una explicación, pero me la ahorro ya que he visto que nuestro benquerido Manuel Gago ha avanzado todo lo posible explicando esta estrecha relación de colaboración en Na procura dos Lordomani (II): a alianza entre galegos e vikingos. Tras su trepidante exposición sólo me cabe asentir, y colocar una guinda en el pastel rescatando del olvido el palabro Normandiño.

(1) Según Singul los historiadores galleguistas de principios del siglo XX son los inventores del término, pues ellos tradujeron el anterior "hermandinos" al gallego "irmandiños". Por lo que expondremos, creo que hermandinos proviene, por etimología popular, de normandinos, contribuyendo a esta confusión el hecho de estar organizados en fratrías. No descartaría tampoco una falsa lectura de Normandinos como Hermandinos, por el parecido que en la escritura pueden tener la N y la H.