Mostrando entradas con la etiqueta Coruña. Mostrar todas las entradas
Mostrando entradas con la etiqueta Coruña. Mostrar todas las entradas

domingo, 24 de mayo de 2026

Areal de Liseiro - Riazor

 


Como indicara Javier L. Vallo no grupo de Facebook, Coruña Historia e Arqueoloxía, o antigo nome da praia de Riazor era o de Areal de Liseiro, e así aparece no mapa de 1819 de Felipe Gianzo (Biblioteca Virtual de Defensa) identificado co número 55 ("Arenal que llaman de Liceyro"), mentras que o nome de Riazor se aplicaba ó barrio que daba á praia, ás casiñas marcadas co número 40. Tamén Cornide na Memoria sobre la pesca de sardina en las costas de Galicia (1774) falaba do Bochoal de Liseyro como punto onde se podía pescar sardiña, ollomol, salmonete e xarda.

Como talasónimo Liseiro terá que facer referencia ó muxe, tamén chamado lisa (portugués liça, catalán llisa / llísera, castelán lisa), e indicaría un sector da costa onde abundaba este peixe, o que, doutra banda, tamén se collía non moi lonxe, no Orzán, segundo Cornide, ou en San Roque, como teño visto. Permitímonos, pois corrixir a etimoloxía que fornecera Vallo, que ligaba o talasónimo ó substantivo liceira, "fleco o flequillo, por ej. en una colcha, alforjas, molidas de la yunta, etc." (Eligio Rivas Quintas, 1978).

Como é ben sabido gran parte dos talasónimos fan referencia ós peixes e mariscos que se poden coller en certos puntos da costa, ou en bancos mar adentro (Gran Sol: en referencia ó sole = linguado, en francés), polo que Liseiro terá que ser a forma etimolóxica (derivado de lisa, "muxe"), e o "Liceiro" que fornecía Felipe Gianzo, unha ultracorrección motivada pola crenza de que a pronuncia Liseiro era un caso de seseo. O que indirectamente indica a existencia do seseo na fala coruñesa, como temos comprobado noutras ocasións (v. Aseavella, Arqueotoponimia 2020).

Menos probable parécenos a posibilidade de que o nome antigo do areal tivese que ver co antropónimo de orixe latino Licerius.

sábado, 13 de diciembre de 2025

A Zoca - Casas dos Mariñeiros

 

O último bote auxiliar do antigo barrio mariñeiro do Peruleiro (A Coruña) fotografado fai 10 anos. O "Mª del Carmen" está aparcadiño en liña cos restantes vehículos terrestres. (C) Dolores González de la Peña, 2015.

Cóntame o amigo Pancho Gallego que ó Barrio dos Mariñeiros ou das Casas dos Mariñeiros da Coruña, ó que foron vivir moitos pescadores procedentes dos vellos barrios mariñeiros, como San Roque ou O Peruleiro, tamén se lle coñece como A Zoca. Pesquisando pola rede unha pode atopar algunha explicación dos veciños ó nome de "A Zoca": "Lecho, o Churro, un mariñeiro histórico [...] descubriu as orixes dun dos nomes polo que se coñeceu ao longo dos anos a este barrio dos Mariñeiros. “Chamábanlle a Zoca, porque os vellos ían antes todos coas zocas”" ("Unha barriografía dende o “Maracaná da Chave”, musicaenbranco.org 2013). Parécenos que Lecho explicaba o nome polo calzado de madeira, e esa é a idea predominante, xustificada polas rúa cheas de lama, sen asfaltar.

Mais eu, lembrando os motivos mariñeiros e as embarcacións que aínda podían verse no Peruleiro fai uns anos (aínda que algo retirado do mar, o barrio non está demasiado lonxe da liña da praia como para que antigamente non se puidesen baixar e subir os botes), pensei nunha etimoloxía mariñeira para o nome da Zoca, pois é que unha zoca é unha especie de chalana ou bote auxiliar:

  1. "Chalana chata por ambos lados, para el servicio auxiliar de trincados y galeones" (Carré Alvarellos)
  2. "Embarcación de remo sólo para una o dos personas, que es cuadrada y plana por el fondo" (Eladio Rodríguez)
  3. "Embarcación de remo" (Franco Grande)


Flotador de corcho do "Villa de Perlío" decorando unha casiña do Peruleiro. (C) Dolores González de la Peña, 2015.

Cabe a posibilidade, polo tanto, de que o costume de aparcar as zocas (chalanas) xunto das casas dos mariñeiros, tal e como se facía ata non moito no Peruleiro e noutros barrios de pescadores, puidese ter orixinado o topónimo A Zoca ou As Zocas como nome das Casas dos Mariñeiros, en referencia ás embarcacións, xa que logo tampouco está demasiado lonxe do mar e algún pescador procedente dos antigos barrios mariñeiros puido seguir co costume de deixar a súa auxiliar (zoca) na rúa. Agora xa non se ve ningunha zoca, nin en San Roque (a última casiña para botes da rúa Sor Joaquina foi demolida fai un par de anos), nin no Peruleiro, nin na Zoca, onde só se adiviña a súa esencia de barrio mariñeiro, amais de polo seu nome, pola característica estatua ou moimento ós pescadores que se adoita erixir en tantos portos e vilas mariñeiras.


miércoles, 7 de mayo de 2025

Camiño vello da Coruña a Santiago polas mámoas da Zapateira

 


Nos deslindes do IGN entre os concellos de Culleredo e A Coruña (1924) atopamos o mapa co trazado do Camiño Vello que ía da Coruña a Santiago de Compostela, cuxo percorrido no tramo inicial trala saída da cidade tiña pouco ou nada que ver co chamado Camiño Inglés da Coruña a Santiago: transcorría por diante do Castro de Elviña ata a necrópole tumular das mámoas da Zapateira (Campo de Arcas), e logo supoñemos que collía cara Sigrás (Cambre) por Santo Estevo de Tarrío (Culleredo), cecais polo camiño do Polvorín ou pola pista da "Travesía do Monte das Arcas", que parte da urbanización deste nome.

O camiño descríbese cando se ubica o mollón oitavo do deslinde municipal, situado "cuarenta metros al O. del camino que va del lugar de Castro de Elviña al monte y lugar de la Zapateira, antiguo camino que conducía de La Coruña a Santiago, conocido hoy por el Camino de Monte de Arcas". É o que resaltamos no mapa do IGN en cor verde. Tamén alúdese a el cando se describen os mollóns 9º ("al E. del mojón y a una distancia de 50 metros, pasa el camino descrito en el mojón anterior") e 10º ("por el E. del mojón y bordeando la referida finca, pasa el camino que viene de Vilaboa y Culleredo a las parroquias de Morás y Ledoño, que es el mismo camino descrito en los anteriores".

Luis Monteagudo mencionara este camiño moi de pasada no seu estudo "Necrópolis de mámoas de A Zapateira" (Anuario Brigantino 1991) indicando que era un camiño que "atravesaba de N. a S., desde las canteras del S. de la aldea de Castro de Elviña, hasta las dos mámoas al NE. de la de Orro" o camiño funerario que percorría a dorsal da Zapateira en direción leste - oeste. Mais o profesor non deixa constancia, por ignorar o dato, de que fose o vello camiño da Coruña a Santiago.

Dende Monelos e pasando por Elviña trázase o vello Camiño de Monte das Arcas (liña laranxa) e a unión deste co Camiño Real de Santiago - "Plano topográfico de La Coruña y sus inmediaciones", 1780. (C) Biblioteca Virtual de Defensa.

Considerámolo unha vía de comunicación moi relevante para a historia da cidade, pois amosaría a relación entre o porto romano de Brigantium mailo Castro de Elviña. O seu trazado, característico dos vellos camiños reais, que adoitaban situarse nas dorsais ou divisorias de augas, nas que tamén se ubicaban os campos tumulares, é garantía da antigüidade desta vía tránsito natural chamada Camiño do Monte das Arcas.

sábado, 28 de septiembre de 2024

Orixe onomatopeica do topónimo Orzán coruñés

 

Dicionario Xeográfico de Tomás López, provincia da Coruña.

Respecto do nome Fonforrón dunha cova mariña do Porto do Son, Fernando Cabeza Quiles teno explicado acertadamente como de orixe onomatopeica, pois intentaría reflectir na súa fonética o son dos embates do mar na cova (baseándose evidentemente no xogo fónico de duplicación de sílabas formadas por sons fricativos e vogais velares: fou-fou). Neste texto de finais do século XVIII, tirado do Diccionario Geográfico de Tomás López, fálase do ruído que produce, non o mar, senón o ar na devandita furna, cuxo nome transcriben como Folfourón, e amais estabelecen un interesante paralelismo co Orzán coruñés: "cuyo bramido que forma el aire en dicha caverna cuando siente el vendaval se oye de tres y más leguas, así como el Orzán en La Coruña". A sintaxe, de ser correcta, dá a entender que Orzán é un ruído ou bramido producido polo vento (por un temporal, un ruído mariño), é dicir, habería que entender que "o ruído do Orzán na Coruña tamén se escoita dende tres e máis légoas". Tamén cabería entender o texto supoñendo unha sintaxe impropia, na que o autor quería indicar que "os ruídos do Fonforrón escoitábanse de tres légoas o máis, así como no Orzán da Coruña".

En calquera caso, o texto liga directamente os sons mariños ós topónimos Fonforrón e Orzán, polo que pensamos que ambos poderían ter xurdido de tentativas de representacións onomatopeicas destes. Eu que escoito a cotío o Orzán coruñés, dou fe de que no inverno urra continuamente; agora mesmo coas ventás abertas e sen temporal escóitase bruar ben. A base onomatopeica de Orzán teríase formado na antigüidade ó redor dun xogo fónico entre unha vogal velar máis consoante vibrante r, fusión da que xurden termos tamén de base onomatopeica como urrar, "bramar o gando", urro / urrido, "bramido"; sons da lingua que tentan reproducir sons da natureza. Supomos pois un *(Mare) Urritiano / Orritiano, cunha fonética que tenta imitar os bramidos ou urridos mariños. Nos dicionarios de Eladio Rodríguez e Franco Grande, de feito, urro ven cunha segunda acepción específica para designar o "bramido do huracán e do mar". Orzz... escóitase a onda de escuma fervendo nas rochas da costa?

Pola aparente semellanza coa nosa proposta analizamos a de Uxío Carré Aldao: "quieren algunos se derive, siguiendo la idea de que la toponimia de la península es en su mayor parte de origen vasco, de orts-azants, nube y ruido" ("Del solar coruñés. Tradiciones y leyendas. ¿La Atlántida?", BRAG, nº 235-240, 1931). Tal e como está enunciada, nós non vemos posibilidade algunha de soster que o autor estivese pensando nunha orixe onomatopeica do sustantivo euskera azantz, "ruído" (cfr. ortzantz na web da Euskaltzaindia). Fala de ruídos, iso si, pero non dice en ningún momento que a palabra Orzán que os expresa sexa un intento de reflectir fonéticamente eses sons. Descartamos porén que Carré tivese formulado unha orixe onomatopeica do topónimo.

lunes, 23 de octubre de 2023

Lamadosa - Coruña

 

Libro Real de Leigos do Catastro de Ensenada. Páxina 39 do visor.

Segundo o Libro Real de Leigos (meados do século XVIII) de Santa María de Oza, o topónimo era antigamente A Lama de Oza, de onde, con pronunciación seseante e facendo a liaison, A Lama d'Osa ou A Lamadosa. Non é correcta porén a forma A Madosa, na que se produce o falso corte do artigo *La Madosa, que logo é interpretado como castelanismo e ultracorrixido a *A Madosa.

A Lamadosa recibiría o seu nome por ser un lameiro, un prado, pertencente a Oza.

A Cerca: castro do Castrillón / Os Castros - A Coruña

O castro coruñés situado no barrio dos Castros - O Castrillón fora obviado nunha revisión municipal do PXOM (2016) xa que, segundo o informe, non existían datos ou evidencias arqueográficas que amosaran a súa existencia, aínda a pesares da significativa toponimia Os Castros e Castrillón.




A continuación amosamos dúas fotografías aéreas nas que se percibe unha grande parte do valo ou parapeito exterior do castro ocupando a parte superior do Monte das Moas. As fotografías pertencen ós voos chamado Americano de 1945 e Interministerial de 1973 e pódense consultar na fototeca do IGN: https://fototeca.cnig.es/fototeca/

Voo Americano de 1945.

Voo Interministerial de 1973.

Da comparación entre as fotografías derívase que o sector noroeste do parapeito do castro conservouse case íntegro ata os anos 70, momento no que se comezaría o seu desmonte para convertilo na futura Rúa Antonio Rivas, que mantén na actualidade a forma elíptica característica do antigo valo do recinto prehistórico. Albíscase tamén que a zona da croa do castro foi aproveitada para unha incipiente praciña, na que logo se desenvolvería arquitectónicamente a moderna Praza da Concordia, baixo cuxa fonte, aproximadamente, estaría a croa do castro.

Amáis destes dous testemuños gráficos do pasado século, que proban sen dúbida a existencia dun gran recinto prehistórico no lugar, de foma elíptica, da Idade do Ferro ou cecais anterior, e de carácter habitacional ou gandeiro, tiñamos tamén indicios toponímicos fornecidos pola microtoponimia conservada no rueiro.

Segundo pensa o arqueólogo José María Bello Diéguez, ó que agradezo a comunicación persoal, o nome da Rúa da Cerca e o da Travesía da Cerca poderían ser vestixios onomásticos nos que se estivese a aludir ó parapeito (cerca) do castro / castrillón.

Nós dámoslle totalmente a razón. Nas fotografías vese que o parapeito conservado ata os anos 70 do pasado século estaba na liña que viña da Rúa da Cerca, que logo terminaría por se unir coa futura Rúa Antonio Ríos unha vez desmontado totalmente o valo. Logo, é moi posible que o topónimo Cerca que sobrevive no rueiro proveña da existencia no pasado, nese sector, da continuación do valo do recinto prehistórico, que se prolongaría ó longo da Rúa da Cerca, motivando dito odónimo.

O amigo Pancho Gallego, outrora habitante do antigo recinto castrexo do Castrillón / Os Castros, indícanos que a forma elíptica da rúa Hernansáez onde vivira algúns anos seguiría a forma do valo no seu sector suroeste, o que ten moito sentido. De feito, nunha inspección preliminar da volta da rúa Hernansáez vese perfectamente un testigo do valo no punto no que se incorpora á rúa do Xeneral Salcedo Molinuevo, cun desnivel que é salvado por unhas escaleiras, o que dá idea da altura que tivo que ter.




domingo, 22 de octubre de 2023

As cidades asolagadas de Galilea e Bragunde (Carballo)

 

Nomes dos Baixos de Baldaio segundo Adrián Abella.
(C) Dolores González de la Peña, 2023.

Fronte á praia de Arnedos (topónimo derivado do latín arenam, "area", praia formada polas de Razo e Baldaio, pertencentes ás parroquias de Razo e Lema) vese a inmensidade mariña cara Irlanda, e na liña do horizonte entre auga e ceo, a escuma das ondas que rompen contra as rochas que forman os perigosos baixos somerxidos de Baldaio.

Segundo nos informou Adrián Abella, cando un baixo queda ó descoberto dise que vela; hainos que velan sempre, e outros de cando en vez, dependendo das mareas e do estado do mar.

Os nomes dos baixos de Baldaio foron recollidos por Adrián e xeoposicionados por Vítor Garabana no seu magnífico proxecto Talasonimia da Costa Ártabra. ("Os talasónimos da costa ártabra. Colleitas de nomes mediante entrevistas a xentes do mar", Madrygal, 2014). Podedes ver os nomes consultando o proxecto no enlace: https://www.acorunha.gal/.

Hainos ben interesantes: algúns indican a especie que se pesca xunto deles (A Maragoteira, A Congreira, O Molroeiro), outros semellan estar nomeados así por certa semellanza entre o sector mariño e o terrádego agrícola (A Cortiña, As Lóngaras, A Senreda da Maior), outros polo efecto que produce a auga ó impactar contra eles (O Vapor, O Cachón Falso), etc. Hai diferentes motivacións á hora de se crear un talasónimo, e non sempre son as mesmas que xeran a toponimia terrestre. A talasonimia ten as súas propias reglas.

O irmán de Adrián Abella, Xelucho, ten recollida a existencia de dúas cidades asolagadas na costa de Razo e Lema, unha é a cidade de Galilea e outra a de Bragunde (Xeoantropoloxía mítica da Costa da Morte, 2019). Galilea é nome bíblico, elixido por semellanza acústica co de Galicia.

Segundo nos explicou onte Adrián, a lenda da cidade de Galilea permanace viva no nome dos Baixos de Baldaio chamados A Gran Campana e Seco do Norte da Gran Campana; esa "Campana" non é outra que a campá da igrexa da cidade de Galilea, que aínda se escoita soar cando o seu baixo vela. O feito lendario de dicir que se escoitan as campás baixo a auga é moi común nas lendas de cidades asolagadas.

A lenda da cidade asolagada de Galilea pervive tamén nun dito recollido por Manuel Ruibal do seu avó, o señor Pepe do Curro: "A Coruña será hundida, e Galilea, descuberta" (grabación do 22/10/23). Neste brevísimo conto augúrase o futuro asolagamento da cidade da Coruña, que irá acompañado do fenómeno oposto do emerxer das augas da vella cidade afundida de Galilea, nunha especie de cataclismo do fin do mundo.

Da vella cidade asolagada de Bragunde non temos máis datos que o seu nome. Situámola provisionalmente baixo o castro do Castrillón na baixada cara ó mar, nunhas leiras chamadas Bergonde ou Bragundi  (folla catastral) preto da marisma do Xuncal. Se facemos caso da etimoloxía do microtopónimo Bragunde fornecida por Piel, de Verecundus, vemos que seguramente sexa a ligazón etimolóxica coa verecundia, "vergoña", a razón que levou neste caso a xerar a lenda da cidade asolagada, castigada polo comportamento pouco honesto e cristián dos seus habitantes.

O motivo das xentes ou da cidade idólatra é perceptible na lenda da veciña cidade asolagada do Orzán, contada por vez primeira por Carlos Florencio (El Ideal Gallego, 29/6/1924). Nela nárrase como Xesús e San Pedro chegan ó monte San Pedro (Visma) e atopan unha multitude de xente que procedía dunha chaira entre dito monte e o da Torre de Hércules. Ían adorar unha divindade pagana ante unha ara de pedra. San Pedro para evitalo tocou a ara cunha pedra* que levaba e a ara caeu e fíxose po. Nese momento unha enorme onda ruxidoira e terrible avanzou sepultando por sempre a cidade idólatra; segundo os veciños aínda pódese ver en determinadas épocas do ano no fondo da enseada do Orzán.

*A pedra portada por San Pedro, segundo o relato de Florencio, tiña forma de almofada e servíalle ó santo para facer lume mediante o choque. Pódese imaxinar perfectamente un útil lítico prehistórico, unha pedra do raio ou cousa semellante (pedernal máis eslabón) que identifica as antigas divindades celestes e do raio (cfr. "El martillo del Nubeiro", Arqueotoponimia, 2015).


domingo, 15 de octubre de 2023

Campo das Ratas (Narón) e Campo da Rata (A Coruña)

Como adiviñaredes, estes nomes de lugar non teñen nada que ver en xeral cos malditos roedores, tan omnipresentes no agro que difícilmente chamarían tanto a atención como para xerar un topónimo.

A única "rata" que aparece na nosa documentación medieval (bases de datos do CODOLGA e Corpus Xelmírez) é a forma feminina do participio de pasado do verbo latino reor, entre cuxas acepcións seleccionamos a de "determinar algo mediante cálculo" por ter a súa aplicación inmediata nos repartos de terras (herdanzas e outras formas de transmisións). A este sentido de parte alícuota, "(parcela) determinada, fixada mediante cálculo", é seguramente ó que aluden os topónimos Campo das Ratas (Narón) e Campo da Rata (A Coruña).

Antigo parcelario do Campo das Ratas en Narón, coas fincas ás que alude o topónimo Ratas.

O caso coruñés é algo máis complexo, xa que sabemos que as terras xunto da Torre de Hércules nomeadas como Campo da Rata foron obxecto dunha importante transmisión histórica no ano 991, pola que se doaron por parte do rei Bermudo II a Santiago de Compostela a torre do Faro, o seu comiso, a cidade non lonxe do Faro e unhas casiñas: "Adicimus etiam a parte maris Occeani Pinnam fabricatam ab antiquis hominibus Farum precantium, quod regibus semper fuit deditum vel nobis, ut a modo & deinceps sit parti Domine Jacobi Apostoli secundum illud, obtinuerunt comites de consensu avorum, & parentum nostrorum cum suo comiso quod de ipso Faro sumpsit exordium ab omni integritate post partem Beati Jacobi & secundum illud obtinuit Sanctus Dei Rudesindus Episcopus. Adicimus adhuc civitatem ab antiquis fabricatam per suos terminos non procul ab ipso Faro etiam & casatas ingenuatizas" (cito por José Cornide: Investigaciones sobre la fundación y fábrica de la llamada Torre de Hércules situada a la entrada del puerto de La Coruña, 1792).

Cecais a Rata do Campo da Rata coruñés aluda á parte cedida fixada na doazón medieval do século X.

Mais tamén, tendo en conta que a Torre de Hércules é construción romana, e que os militares romanos adoitaban dividirse as terras por rata parte (portione), proporcionalmente, non pode descartarse que a Rata de xunto á Torre de Hércules sexa un topónimo de orixe romano resultado dun reparto de terras ós veteranos: "militibus agros ex suis possessionibus pollicetur, quaterna in singulos jugera, et pro rata parte centurionibus evocatisque" (César, De Bello Civile, 1).

lunes, 9 de octubre de 2023

Comeanda - A Coruña

Explicando a orixe do topónimo Xermade dende o nome propio latino Germinatus, en caso xenitivo de posesión Germinati, o estudoso Joaquim de Silveira atopara as formas Germiade, Germaade, Germinhade e Germandi ("Toponimia portuguesa", Revista Lusitana, 1935). Mentras que para as tres primeiras vía resultados fonéticos compatibles coa evolución natural da lingua románica galego-portuguesa (perda do -n- intervocálico, asimilación de vocais por harmonización, desenvolvemento dunha nasal africada palatal dende o hiato -ïa- > -iña-), no resultado Germandi só viu un erro de transcrición, pois non foi quen de albiscar que da forma con vogal nasalizada Germaãde puido rexenerarse, cun cambio de posición na sílaba, a nasal perdida anteriormente. Polo tanto é unha evolución perfectamente natural Germaãde > Germande.

Dito fenómeno consistente en se xerar unha consoante nasal /n/ a partires dunha vogal nasalizada témolo observado tamén no caso do topónimo Ameendelo < Ame(n)etello ("Los hidrónimos Mendo y Miodelo", Arquetoponimia, 2013), sempre en posición final de sílaba e ante consoante oclusiva dental: "Uanate" > * Baãde > Bande ou "Plataneta" > *Pradaẽda > Padrenda, ganatum > gaãdo > gando. Nótese que non é posible propor a evolución de Uanáte, Platanéta ou ganátum a Bande, Padrenda ou gando pola caída da vogal, xa que esta é tónica e as vogais tónicas nunca caen.

Semella que no topónimo coruñés Comeanda podería terse producido o mesmo fenómeno, dende o latín *cuminatam, derivado de *cu(l)minem, "elevación do terreo". Cuminatam > Cumiãda > Comeanda / Cumianda. Cecais no étimo influíu o termo latino cacumen, "cume": "per cacumina montis Cuminalis" (ano 886 - Ourense).

Porén, ten que se prestar especial atención ás terminacións -nde, -ndi, -nda para comprobar que a posición do n sexa etimolóxica, e non resultado da xeración dun n procedente da vogal nasalizada previa. Na nosa opinión o fenómeno fonético indicaría en certa forma a preservación esporádica das antigas vogais nasais descompostas nos seus dous elementos, vocálico e nasal, e tanto tería grafalo co til de nasalización: Comeãda.


Pola estrada de Comeanda ía eu cara Bens cando traballaba na Moura, ó fondo da Avenida de Finisterre.

miércoles, 14 de abril de 2021

Os Maios en Galicia. Descrición do festival dos Maios e Maias en torno a 1870.

Transcrición dalgúns textos do manuscrito sobre Os Maios en Galicia, no cartapaz de Alfredo de la Iglesia (Galiciana. Arquivo Dixital de Galicia - Fondos da Real Academia Galega).

Trátase do primeiro estudo sobre os Maios en Galicia, aínda que permanece inédito. Grande parte del foi empregado por Inzenga no seu estudo Cantos e bailes populares de España. Galicia (1888). Do manuscrito entresaco a descrición xeral do traxe dos Maios e Maias (dos Maios humáns ou viventes, exclusivos do noroeste do noso país), e as particularidades do festival en catro concellos: Monforte, Pontedeume, A Coruña e Ferrol. O autor tamén describe en detalle os Maios en Santiago, mais preferimos non trasladar o fragmento correspondente por coincidir en gran parte có dito para os outros concellos. Ó final van algunhas cobriñas que se cantaban nos Maios e que recolleu de la Iglesia vencellándoas ó culto do deus Príapo.

Maio sobre andas feito con fiuncho (Canido - Ferrol). (C) Andregoto Galíndez, 2015.

  1. Una vez elegido el rapaz que ha de hacer de Mayo, y recogidas, por grado o por fuerza, el fiuncho (hinojo), espátulas de lirios (espadanas) y toda clase de flores símbolo del mes de los amores, se procede a la confección de su traje: se enhebran o ensartan en un bramante frondas de hinojo, espadañas y ramas de rosa lunaria y otras ramas floridas, y a falta de estas nunca faltan las de los nabos y las del saúco, que abundan por todas partes. Esta ristra constituye la rica y aromática faldamenta del joven histrión. Del mismo modo se teje una a modo de esclavina o capisayo para cubrir sus hombros y que desciende hasta más abajo de su cintura. Únense por sus cabos varias frondas atándoles un penacho o búcaro de las mejores flores, y a falta de este, una cruz improvisada con ramas para formar su coroza, de suerte que sus verdes flecos oculten por completo el rostro [...], y con su tirso de flores a manera de Baco ya está nuestro Mayo en disposición de recorrer las calles del vecindario cantando: "Cantarán ó Mayo", a cuya voz de llamada va respondiendo el coro de sus compañeros: "E máis ben cantado!".
  2. En Monforte el traje de Mayo se compone de quimas delgadas de los árboles negrillo (álamo montano) y amieiro (alnus glutinosa) y betula pendula, pero siempre revestidas de flores.
  3. En Puentedeume hay Mayo de niños y de niñas: ambos van sentados sobre unas andas a modo de palanquín en hombros de cuatro jóvenes de doce a catorce años (o a pie y también bajo de un arco de flores). El primero es un niño de cinco años vestido de blanco con cinturón rojo de cinta de raso cuyas puntas descienden hasta la mitad de la falda, calza botinas encarnadas o azules, lleva un búcaro de flores en la diestra y va coronado de rosas. Los cuatro arcos que forman la glorieta del andar también van adornados de hinojo, mirtos y rosas. La Maya va vestida de mirto y rosas entrelazadas con varias otras hierbas aromáticas. Al Mayo le sigue un grupo de niños.
  4. En la Coruña he presenciado una comparsa de unos 12 niños vestidos de pantalón blanco, chaquetilla de azul claro y coronados de flores tirando de un carrito con arcos de rosas, dentro del cual iba otro niño como de 6 años mucho más engalanado que ellos, y todos cantando y pidiendo las mayas por las principales calles de la población. El niño representación del Mayo fue sustituido al día siguiente por una cruz florida [...]. Antes aún se solían ver algunos altares improvisados por las calles de 2ª y 3er. orden, pero ahora hasta eso va desapareciendo.
  5. En Ferrol hace pocos años tuve ocasión de ver el crucero llamado de Canido revestido de hinojo y flores, y cubiertos los brazos de la cruz con dos arcos de flores cruzados y una rueda de niñas cogidas de las manos dando vueltas alrededor del mismo al son de una sonata semejante a la del canto tradicional.
Anque son o Maio
E visto estas froles
Eí ven San Jüan
Que as traerá mellores

Eu pedinlle o Maio
A unha doncella
E non tivo máis que darme
Se non deitarme con ela

Este é o Maio
O Maíño é,
Este é o Maio
Que mexa de pé.
E viche-lo Maio?
E víchelo ben?
Pois perinola
Tamén vola ten!

sábado, 27 de junio de 2020

Castro de Elviña: O Pouporón

Vista dos catro aterrazamentos do Castro de Elviña: O Pouporón. (C) Andregoto Galíndez, 2020.

Parécenos un derivado do latín populum, "poboado", con sufixo derivativo -ar, como por exemplo Vilar, máis sufixo aumentativo -ón.

Neste caso precisamos facer unha metátese p-l > l-p, trala caída da vogal postónica: póp(u)lo > polpo > *Polparón > Pouporón, con armonización vocálica o-a-o > o-o-o. Deste xeito, o vello nome do castro, conservado aínda ó comezo dos seus bancais agrícolas e no nome dun camiño que de Mesoiro ía cara Elviña (Camiño do Pouporón), viría motivado por ser un enorme asentamento de poboación que destacaría na contorna; unha especie de macrocidade castrexa.

No caso do topónimo contrario, A Poupariña (As Pontes), vemos que o sufixo -ar se conserva sen mutación vogálica, mentras que se lle engade o sufixo diminutivo -iña. Pode asemellarse morfolóxicamente ó menos corrente Vilariña (Fruíme - Lousame).

lunes, 25 de mayo de 2020

Aseavella / Seavella


Ayer, dando un paseo confy con mi buen amigo Pancho Gallego, en nuestra correspondiente franja horaria y con nuestras mascarillas homologadas, pasamos a recorrer la zona baja de San Pedro de Visma, que todavía conserva rincones bien bonitos. Topamos con el cartel que anunciaba la Rúa Seavella, y aquí comenzamos a especular sobre el significado del microtopónimo.

Según su experta opinión, siempre muy ajustada a la realidad del paisaje cultural, podría indicar que en el lugar hubo una seara vella.

Por mi parte, yo me inclinaba más bien por una acea vella (con seseo), uno de esos molinos movidos por agua, como el de Acea da Ama. Cerca del Seavella de Visma pasaba O Río, hoy canalizado, que  desembocaba en la zona de San Roque de Fóra; así que ya teníamos el agua necesaria para mover la acea, aunque no localizamos evidencias de ninguna. Existe un Aceavella en San Pedro de Viveiro (Lugo)

Otra posible etimología entroncaría con toponimia como Ceadella, Siradella, A Sidá... todos provenientes del latín civitatem / *civitatellam, "ciudad, ciudadela". De civitatem vetulam pasaríamos a un supuesto *A Si(d)a Vella > Aseavella, también con seseo y caída de la oclusiva dental sonora intervocálica. Una ciudad antigua, de la que sí existen evidentes vestigios en el poblado de Visma.

En un documento de 1809 se nos informa indirectamente de que en Coruña hubo seseo explosivo (en posición inicial de sílaba): el alcume de una vecina de la villa era "La Teselana" (tecelana, tejedora). Con este dato, el aparente problemilla de ver en SEA- una pronunciación seseante en una zona donde ya no existe más que el seseo explosivo, queda resuelto.


Unha das mencións ó sitio de Persebeira, no Libro Real de Leigos (Visma) de meados do século XVIII, no que tamén aparecen outros casos como "Cayetana de Bousa" e "Serjeira" (= Cereixeira).


sábado, 23 de febrero de 2019

Malvecín - A Coruña


Como en Cádiz con sus Puertas de Tierra, en A Coruña existió una muralla que cerraba la entrada a la Pescadería (Pescaría) de la ciudad, por donde hoy corre la calle de Juana de Vega hasta la Praza de Mina. En el extremo de la muralla que daba a la bahía de A Mariña, aproximadamente donde están los jardines de la Rosaleda, o por la Comandancia de Marina, se situaba el castelo de Malvecín, una fortificación que formaba parte del conjunto defensivo de la muralla.

Ayer asistí a una interesantísima conferencia en la sede de la Asociación Cultural Alexandre Bóveda impartida por el técnico de normalización lingüística del concello de A Coruña, Iván Méndez López, que se centró en la irrefrenable pérdida de la microtoponimia de la ciudad, un bien cultural que nos sirve para conocer el pasado, la historia de un territorio, su topografía (invisibles ríos canalizados), las costumbres y modos de subsistencia de sus gentes, y nos permite atisbar en algún caso una visión diacrónica de la evolución urbana de un asentamiento.

Uno de los topónimos más curiosos que se trató fue precisamente Malvecín: al final de la charla, un asistente comentó que podría aludir, tal y como parece, a un vecino concreto (un político o gobernador, no recuerdo bien el argumento) poco fiable o traicionero, innoble, desleal... Los topónimos rara vez son tan transparentes. Por mi parte, sugerí que, como en otros muchos casos, la toponimia compuesta por Mal- es en realidad una variante de Val-, forma apocopada procedente del latín vallem (Maltravieso en Cáceres fue primero un Valtravieso < vallem transversum). Hubo quien apoyó la moción, añadiendo que la confusión de bilabiales v (pronunciada como b) y m es un fenómeno probado.

Pero lo cierto es que si tenemos en cuenta el segundo formante del topónimo, -vecín, proveniente del latín vicinum, derivado del latín vicus, "aldea, asentamiento pre-urbano", junto con la evidencia de la muralla que cerraba el vicus de la Pescaría en el siglo XV, resulta más conveniente pensar en una forma apocopada del latín vallum, "valado, empalizada", que en un vallem. Vallum vicinum, "empalizada o valado del vicus" > Valvecín > Malvecín. En este supuesto se trataría de un valado de madera previo a la muralla del siglo XV. Un topónimo de origen romano, evidentemente por la acepción fosilizada de vicinum en relación con el vicus o asentamiento pre-urbano, no con el concepto actual de vecino, "residente".

Según el romano Vegetio (siglo IV) la forma de hacer un muro doble defensivo relleno de tierra era la siguiente: "Intervallo vicenum pedum interposito, duo intrinsecus parietes fabricantur. Deinde terra, quae de fossis fuerit egesta, inter illos mittitur" (De re militari). Otras lecturas ofrecen la variante "inter vallum vicinum", que permite quizá pensar en el derivado de vicus que venimos comentando.

Un pequeño ejemplo de cómo la conservación y estudio de la toponimia nos permite asomarnos a la historia directamente, para intuir la existencia de un vicus romano en el barrio de la Pescaría de la ciudad.

Esta hipótesis no impediría sustentar para otros topónimos la etimología vallem vicinum, tal y como parece apuntar el nombre del arroyo Valmecín de Casasola de Rueda (León). Hidrónimo en el que la disimilación de bilabiales se produce a la inversa que en el topónimo coruñés: Malvecín - Valmecín.


domingo, 13 de enero de 2019

Monelos - Someso - Martinete - Mesoiro

El nombre del río de Monelos se relaciona con el del topónimo asturiano Muniellos, que según Xosé Lluis García Arias proviene del celta *MUNNO, "montículo", probablemente porque a lo largo de su recorrido podrían observarse pequeñas elevaciones del terreno o tal vez mámoas. 

El río se nos presenta prácticamente canalizado bajo tierra en todo su recorrido. A su paso por los lugares de Martinete y Someso, donde se juntan el río que viene de Mesoiro y el arroyo que baja del Castro de Elviña, se muestran un par de tramos que se han dejado aflorar como testigos del recurso hídrico soterrado.

Es todavía un enclave de alto valor etnográfico (hórreos, reloj de sol, vestigios de un mazo para lino o batán: el martinete). Y mantiene, a pesar de las agresiones que ha sufrido, una pequeña muestra de biodiversidad, con vegetación de ribera umbría (la bióloga Leticia G. Becker identificó especímenes de hepáticas durante el roteiro de este fin de semana; según la Wikipedia las hepáticas "se encuentran en los bosques húmedos y en cortes de terrenos en condiciones muy húmedas y sombrías" ).

(C) IGN. Planimetría de Someso-Castro de Elviña.

Viene al caso la hepática porque sustenta la propuesta etimológica que proponemos para el topónimo Someso, del latín submersum, "sumergido, por debajo del nivel freático". Lo encontramos como topónimo en documentos de Celanova de principios del siglo XI: "vobis domno Cresconio facimus vobis cartula vendicionis de vinea nostra propria que habemus in villa de Submesso" (Fuente: CODOLGA).

Además, con la observación in situ podemos aportar evidencias de que la zona, a pesar del soterramiento del río, se inunda todavía con facilidad, muestra de que estuvo efectivamente bajo el nivel freático antiguamente; es decir, que el propio cauce era más ancho y ocupaba parte de la actual llanura de inundación. Someso sería, por lo tanto, un hidrónimo proveniente del latín "(locum) submersum" = lugar sumergido. Un lugar sumergido que acabó emergiendo, aunque todavía imperfectamente, pues continúa semi-encharcado.

Lentejas de agua que forman una fina película en la superficie anegada junto a las escalerillas próximas al martinete. (C) Andregoto Galíndez, 2018.

Respecto al topónimo Martinete, no presenta ningún problema etimológico al tratarse de un término documentado y en uso hasta hace poco. El martinete es un mecanismo hidráulico, un mazo (para ferrerías) o un batán (para lino).

Ya en la zona alta del curso fluvial el topónimo Mesoiro resulta más interesante, pues podría relacionarse con el mismo radical que vimos en la zona baja, siendo también un derivado de mersus, o bien provenir del latín mansionarium > Mesoiro / Mesoeiro, que no tienen que ver con las mesas (latín mensam), sino con los lugares de habitación. El glosario de Du Cange define a los mansionarios como "Manentes, Hospites" / "Qui mansionem alienam incolit, inquilinus". Véase Cabeza Quiles, Toponimia de Galicia, sub Meixoeiro.

domingo, 23 de diciembre de 2018

Dinnshenchas de la Torre de Breogán

Temair Breg, cid ní diatá
Teamhair de Bregia, ¿de dónde viene su nombre?

(Dinnshenchas of Temair, Book of Ballymote)

La colina más elevada del condado de Meath, donde se sitúa la necrópolis megalítica de Loughcrew.
(C) Dolores González de la Peña, 2011.

-Explícanos ¡oh filóloga!, por qué Teamhair de Bregia se llama así.

-Bueno... Pues porque teamhair en gaélico se pronuncia como el inglés tower, y significa lo mismo: elevación, colina, prominencia, atalaya, observatorio, torre. Bregia era un región de Irlanda, donde se situaba esta colina, la más elevada del entorno, desde la cual se tenía una vista espléndida del país. Los fili (bardos) gaélicos, aficionados a las etimologías legendarias, relacionaron por sonsonete el nombre de la colina con el mítico rey hispano Brigo (su Breogán). Con el tiempo se perdió el sentido orográfico de teamhair, quedando únicamente la acepción de observatorio o torre, lo que propició su identificación legendaria con el más famoso faro u observatorio de la antigüedad occidental situado en las costas de Galicia. El nombre de este faro (Farum Brigantium) también había sido objeto de mitificación legendaria por parte de eruditos hispanos, suponiéndolo proveniente del inexistente fundador epónimo Brigo. Esto es, sucintamente, la explicación de por qué el faro romano de A Coruña lleva el nombre de una colina irlandesa del condado de Meath, Torre de Breogán < Teamhair Breag.

-Hubiéramos preferido que callaras...

-Ya. No haber preguntado.

domingo, 28 de octubre de 2018

El bosque flotante: Nabucodonosor en A Coruña

Son muchas las leyendas en torno a la Torre de Hércules, una de ellas es la que se cuenta en la Historia de España de Alfonso X: el pueblo de los almujuces, adorador del fuego, conquistó la ciudad de A Coruña evitando ser vistos desde el speculum del faro camuflando sus naves con ramas, con lo que parecerían de lejos un bosque flotante. Sobre la identidad de este pueblo hubo varias hipótesis (si fueron celtas, vikingos, vascones...) que recoge Francisco Javier González García en «Las fuentes del relato de la invasión de los almujuces en la Estoria de Espanna de Alfonso X el Sabio» (Mélanges de la Casa de Velázquez, 42-1, 2012, pg. 185-203). El autor acaba por concluir que el motivo del bosque flotante podría ser una creación literaria, un invento del atelier alfonsí, y no proveniente, por lo tanto, de ninguna fuente histórica islámica.

Pero la identidad étnica de los almujuces, madjus (medas, persas), la encontramos en otro texto:

"... ou somet de la tour il composa une ymaige de cupure regardant vers la mer et lui bailla en la main ung mireoir ayant une telle vertu que sil advenoit que gens de guerre se missent en la mer en intencion de voulloir faire mal a la cite soudainement leur ost et leur venue apparoit en ce mireoir et dura jusques au temps de Nabugodenozor qui adverty de la propriete du mireoir emplit tellement ses gallees de branches et de bois verd et fueillu que sembloit ung bois et que au mireoir napparut autre chose que boys. Parquoy les courongniens non congnoissans ce que le mireoir leur monstroit ne se garnirent point darmures et ne se mirent pas en armes ainsi quilz avoyent acoustume de faire quant leurs ennemis venir veoyent. Et Nabugodenozor les surprint par un matin et print la cite et destruisit le miroir et la lampe" (Recueil des hystories de Troyes, Raoul Le Fèvre, f. 344-345: "Comment le noble Hercules fonda la cite de Courongne sur la tombe du tirant Gerion").

Existió, asimismo, una leyenda contada por Megástenes según la cual el gran monarca de Babilonia  después de haber sometido Tiro se habría llegado a las Columnas de Heracles (A. Haggerty Krappe: "Une légende de Coruña", Bulletin Hispanique, 1931, pg. 193-198).

Ni Krappe conoció a los almujuces del texto alfonsí, ni en la bibliografía usual sobre éstos aparece mención alguna al camuflaje arbóreo de la flota de Nabucodonosor acercándose a Las Columnas (Recueil de Raoul Le Fèvre). Así por ejemplo, A. González Blanco comenta que Alfonso X "nada cuenta de la expedición de Nabucodonosor" ("A propósito de algunos mitos de la historiografía hispana y de sus fuentes", Estudios Románicos, 6, 1989, pg. 1627-1634); la relación e identidad entre ambas fábulas sobre los almujuces y la expedición de Nabucodonosor la establecemos ahora por primera vez, dejando para otra ocasión la investigación del motivo del camuflaje arbóreo o dazzle como posible táctica naval persa en la antigüedad. La veracidad de estas historias a lo mejor simplemente estriba en el histórico sometimiento de las colonias fenicias (incluidas las de Iberia) a la autoridad de Babilonia.

Relieve asirio del British Museum. (C) Dolores González de la Peña, 2013.

Parece que un resto del asedio de A Coruña por Babilonia podría encontrarse en la novela de caballerías El libro de Ponthus, hijo del rey de Galicia y de la bella Sidonia, hija del rey de Bretaña. En esta ocasión la entrada de las tropas en "Couloigne" se ejecuta mediante otro disfraz: camuflados de mercaderes y cargados de plata, seda y especias para comerciar, los babilonios ocultaban sus armas bajo la ropa (BNF, Le livre de Ponthus..., f.1).


jueves, 16 de agosto de 2018

San Gonzalo (Obispo Santo), el druida Amergin y la Virgen de Pastoriza

Ahora mismo estoy leyendo Los normandos en Galicia durante el siglo X. Antecedentes, naves, itinerarios, obispos y castillos, de Fernando Alonso Romero, Andavira, 2017.


Milagro de San Gonzalo hundiendo la flota normanda. (C) Urbano Lugrís, "Los milagros de San Gonzalo". Fotografía de Andregoto Galíndez en la exposición "Paredes Soñadas", 2017, Afundación.

Alonso Romero en este nuevo trabajo se plantea la identidad de San Gonzalo, tal y como habíamos propuesto en San Gonzalo, obispo de Xubia y en Estrechando el cerco a San Gonzalo, obispo santo, aunque finalmente no tome partido ni por Xubia ni por Mondoñedo. Para lo que me interesa (la adscripción a Xubia y la identificación de San Gonzalo con Gonzalo Froilaz), menciona la donación de 1086 "de las villas de Domirón [en Ferrol] y San Xiao de Mondego al monasterio de San Martiño de Xubia, que habían sido atacadas por los normandos, probablemente después de la batalla de Hastings en el año 1066, pero posteriormente fueron recuperadas gracias a la intervención de San Gonzalo. Estos testimonios llevan a pensar que probablemente fue Gonzalo Froilaz el que realmente intervino en esos episodios que describen las incursiones normandas por las costas gallegas a principios del siglo XII" (pg. 21). Sus observaciones me satisfacen, aunque tendría que añadir algo más sobre el puerto de Iuncarias donde desembarcaron los normandos de Gunderedo, que no está en la ría de Arousa, sino en la ría de Betanzos, pero ya sería repetirme y le estropearía el capítulo que el profesor dedica al itinerario terrestre del ejército de Gunderedo desde la desembocadura del Ulla a Santiago, al reconvertirlo en un recorrido por el Camino Inglés a Santiago.

Ría de Sada o de Junqueyras (Xunqueiras < Iuncarias) según mapa del s. XVIII de D. Josef Beade, cura de Osedo y Mosteirón (Tomás López, Diccionario geográfico. La Coruña y Lugo, f. 448).

La vuelta de tuerca magistral del profesor nos la ofrece inmediatamente al considerar que la figura de San Gonzalo no es más que la cristianización de un taumaturgo capaz de controlar el tiempo atmosférico, un ermitaño, druida, chamán o hechicero avezado practicante del mágico don celto-atlántico de gobernar el clima. Otro santo gallego, San Rosendo, también era capaz de formar tormentas a su voluntad; rechazó al ejército portugués "de modo maravilloso mediante una espantosa tormenta de rayos y truenos" (pg. 22). Estas dos narraciones, según el profesor, poseen un importante valor etnográfico, "pues tanto San Rosendo como San Gonzalo, al hundir desde la lejanía las naves de los normandos, lo que en realidad están haciendo es actuar como magos o encantadores que con sendos hechizos controlan las fuerzas de la naturaleza" (pg. 24).

El valor etnográfico nos lo proporciona también la evolución de la figura del conjurador de tempestades en la cultura popular gallega desde la prehistoria: "druidas, magos, chamanes, hechiceros, astrólogos, nigromantes, tempestarios, tronantes, brujos, meigos y menciñeiros, y finalmente exorcistas y clérigos que con milagrosas oraciones alejaban los pedriscos ocultos en los amenazantes nubarrones" (pg. 24). Aquí es donde conecta su discurso sobre los santos tempestarios galaicos con las habilidades como controlador del tiempo del druida Amergin, también de nación galaica, si creemos la tradición del Libro de las Invasiones de Irlanda (s. XII): llegando la flota de los milesios a las costas de Irlanda se desató una tempestad que Amergin aplacó con su canto o sus hechizos (incantationes).

Uno de los ex-votos mariñeiros del Santuario de Pastoriza. (C) Anxo Martínez, 2016. "En el año de 1640 Juan do Río vecino de la Coruña estando pescando junto al Puerto de Bens en su lancha con sus compañeros, les acometió un barco de moros y estando apresados, clamaron por la Virgen de Pastoriza y milagrosamente se transtornó dicho barco y fueron cogidos los moros".

Nuestra Señora de Pastoriza (Arteixo), también fue numen cuya invocación podía desatar una tempestad. Se conserva un curioso óleo como ex-voto en la sacristía, cuya breve narración (abordaje marítimo de una flotilla sarracena impedido por la Virgen, que supuestamente desata un fuerte oleaje que vuelca la embarcación enemiga) recuerda la trama de la invasión normanda y el milagro operado por San Gonzalo al invocar a otros númenes cristianizados para provocar el naufragio de las embarcaciones normandas.

lunes, 11 de diciembre de 2017

Tartessos y la costera del bonito del Norte

Uno de los puntos cardinales que limitaba el mundo antiguo por el Oeste se situaba en el Atlántico, pero no en Cádiz ni en Huelva, pues quedaría fuera buena parte de Europa. El hito o marcador territorial, como es lógico, se localizaba más allá, a lo largo del meridiano 0 de Cabo Fisterra, desde donde se medía la tierra a partir del punto imaginario llamado Cades Herculis hasta el Cades Alexandri en el extremo más oriental del mundo conocido. Tartessos, por tanto inmediato al Cades Herculis, ocupaba la fachada atlántica de la Península Ibérica.

Esta certeza de su ubicación se ve refrendada por la lectura de la Crónica Pseudoisidoriana, que contiene una referencia todavía más explicita: "el segundo ángulo de la Península [comparada su forma a un triángulo] se pliega contra el Noroeste en Galicia, en el lugar que se llama Alto Pedrón, que los autores denominan Cades de Hércules, y que mira hacia Britania". El nombre de este punto geodésico en cuestión podría designar el cabo Finisterre o quizá el faro romano de la Torre de Hércules en A Coruña: secundus angulus occidentem circumplectit et septentrionem versus Gallitiam, ubi altum petron dicitur, quod auctores *Grades Herculis vocant, Britanniam advergens.


Manuscrito de la Biblioteca Nacional de Francia con el texto relativo a la Crónica Pseudoisidoriana y la Gades Herculis de Galicia. Puede verse que no se escribe *grades, como se indicaba en la fuente que consulté, cuyo enlace (arriba) ya no está disponible.

Todavía hay un dato más relevante e incontestable que sitúa las Columnas de Hércules en el Noroeste de la Península, es la ruta migratoria de los túnidos, a los que seguían los fenicios a partir de mayo hasta un lugar situado a cuatro días de navegación de las Columnas (Finisterre). La confusión entre el bonito del Norte y el atún es muy común, pero sin duda era el primero el que pescaban aquí para conservar sólo la deliciosa ventresca. Dicen los textos que se alimentaban de bellotas marinas (fucus vesiculosus), y que en su ruta migratoria llegaban muy flacos a las Columnas, de allí partían hacia un gran banco de arena en el atlántico, situado a cuatro días de navegación. Este caladero atlántico en un banco de arena (topos eremos submarino) sólo puede ser la legendaria pesquería del Gran Sol, al Sur y Oeste de Irlanda, frecuentada casi exclusivamente por los pescadores del Norte de la Peninsula, que probablemente informaron a los fenicios de la ubicación del lugar. El Gran Sol es efectivamente un banco de arena a solo 125 metros (70 fathoms) de profundidad en pleno Atlántico. Estos datos se adaptan en su conjunto a las costumbres alimenticias, al viaje y a la ruta milenaria que sigue el bonito del Norte desde el Mar de los Sargazos hasta nuestras costas e Irlanda. También encaja el hecho de que los túnidos pescados aquí por los fenicios eran los únicos que no exportaban; los reservaban para su propio consumo por la especial bondad y suculencia de su carne. Este tratamiento singular de su conserva, reservada únicamente para los paladares fenicios, es otro indicio de que el túnido merecedor de este tratamiento exclusivo era el bonito del Norte, como podrá asegurar cualquier gastrónomo.

Ningún otro dato antiguo sobre Tartessos encaja plenamente con Cádiz o Huelva; se podrán intentar comer en Cádiz las famosas lampreas de Tartessos, probar su exquisita miel, de cuyo cultivo se declararon inventores los tartesios, admirar sus paisajes montañosos cubiertos de bosques, examinar los hermosos rebaños de vacas marelas que le robó Hércules  a Gerión, intentar verificar el pasmoso fenómeno de las mareas vivas, que vacían las fuentes próximas a la costa y las llenan al compás de su flujo y reflujo... todo ello infructuosamente.

También en Cádiz, o en la supuesta Huelva tartesia de Schülten, podremos probar a rastrear la leyenda tartesia según la cual Gerión nació de una mujer marina (como los Mariño), o investigar acerca de cómo pervive todavía en la memoria de las gentes el trabajo de lavar las arenas del río para encontrar oro... será igualmente una pérdida de tiempo.

Todo esto que no encontramos en Cádiz abunda en Galicia hasta la saciedad, pero aún hay más que lampreas en el Miño, variedad de miel, paisajes montañosos y vacas; hay más que Atlántico, más que mareas vivas, cabo Finisterre y Torre de Hércules.


Collar porta-amuletos y cinturón del tesoro de Elviña. El cinturón recuerda a la leyenda del cinturón de oro del troyano Teucro, que según Filóstrato se custodiaba en el templo de Hércules de Gadeira. (C) Concello de A Coruña.

Están los cipos fenicios de Toralla, en Vigo, y el tesoro de Elviña y la plaquita con lo que me parece escritura fenicia procedente del mismo castro, que se guardan en el Museo Arqueolóxico del Castelo de San Antón en A Coruña. Son muestras de un contacto directo entre los fenicios y este verdadero Tartessos noroccidental. Se trata de un contacto firme que, procedente de los establecimientos fenicios del Sur de la Península, no llega a aculturar el Noroeste al verse interrumpido. Y es esto precisamente lo que habrá que buscar, contactos, pero no en el Sur de la Península precisamente, pues los establecimientos fenicios peninsulares del Sur no se instalaron sobre la vieja Tartessos. 


Plaquita con posibles grafías fenicias del Castro de Elviña. Museo Arqueolóxico del Castelo de San Antón.

Bibliografía:

(1) Para la cuestión de los cuatro puntos cardinales imaginarios denominados Cades o Gades (a veces aparecen las variantes Gadibus/Gradibus en ablativo) en la antigüedad: Conquest Landmarks and the Medieval World Image, de S. McKenzie, 2000.
(2) Un estudio completo de las diferentes versiones de la descripción de la Península triangular: "Orosio y los geógrafos hispanomusulmanes", de Luis Molina.
(3) Para algunos de los datos conocidos sobre el primitivo Tartessos: "Fuentes griegas y romanas referentes a Tartessos", de J. M. Blázquez Martínez, 1968.
(4) El caladero secreto de los fenicios: De Mirabilibius Auscultationibus, cap. 136, del Pseudo-Aristóteles.
(5) Sobre la tipología fenicia del collar de Elviña: Tartessos y los orígenes de la colonización fenicia en Occidente, de J.M. Blázquez Martínez, 1975.


domingo, 12 de noviembre de 2017

El espejo en la Torre de Hércules (2)

Siguiendo con la posibilidad ya expuesta en El espejo en la Torre de Hércules de la existencia de un espejo metálico (perteneciente a un antiguo telescopio) en el faro romano de A Coruña, refrendada por diversas leyendas y tradiciones que refieren la capacidad de ver a través de él a grandes distancias, transcribimos a continuación un fragmento de la descripción de la ciudad de A Coruña del capellán de San Esteban de Abellá D. Pedro Antonio de Mendoza y Ozores. La descripción completa de la ciudad se encuentra en el legajo que conforma el Diccionario Geográfico de Tomás López, cartapacio referido a las provincias de Ourense y Pontevedra (ms. 7304 de la Biblioteca Nacional de España). Estas notas fueron remitidas al geógrafo por el capellán Mendoza en el año de 1778, y en ellas se narra un completo viaje por varias ciudades de Galicia que presumiblemente el párroco llevó a cabo varios años antes. La descripción, por tanto, es anterior a la época en que se restauró la Torre de Hércules.

"... voy dando vuelta a la izquierda y tiro al Orzán, donde vi un brazo de mar. Y allí para con unas ondas furiosas en donde no entran embarcaciones por haber muchas peñas. A la punta de este mar bravo está una torre de cal y canto hecha, llamada Torre de Ércules, hecha por el mismo Ércules (según dicen). Arriba hay un farol que de noche guía las embarcaciones para por la otra banda de un brazo de mar se entren en la Coruña tirando a la Calle Real como abajo diré. De lo alto de esta torre hay un espejo que mirando a la mar se ven los navíos que pasan al Ferrol y a la Graña, y en este espejo advierto una: cuando la mar está sin nieblas se ve Inglaterra, hombres y mujeres que vienen a la playa. También alcanza ver Francia".

El nivel de detalle del resto de su recorrido y giros a derecha e izquierda por la ciudad es tal, que no dudo de que haya visto el espejo, e incluso mirado a través de él para ver los barcos entrando en la ría de Ferrol. Nos habla por ejemplo de su entrada a la Ciudad Vieja por la puerta "de Ayres", de la Colegiata de Santa María del Campo, de los molinos de viento que molían en una gran máquina la harina, de la plaza "da Fariña", y del lugar donde se situaba la horca.

jueves, 17 de agosto de 2017

Rúa da Sinagoga

A Cidade Vella da Coruña garda vestixios dunha antiga xudería polo menos no nome dunha das súas rúas, é a Rúa da Sinagoga. A Pardo Bazán tíña situado o templo no número catro da rúa, onde ela mesma viu a cisterna de auga traballada na rocha viva que aínda se conservaba daquela (BRAH, 1888).


Amais do microtopónimo, hai documentación abonda para non dubidar da presenza dos xudeus establecidos na Cidade, como o que fala dun tal “don David de Donas, judío de A Coruña” (año 1415). No Libro Real de Leigos da Cidade da Coruña (s. XVIII) aparece Xacobe de Olmos, cun nome xudeu e un apelido propio dun converso (px. 205 do visor).


As tres laudas sepulcrais hebreas datadas na Idade Media que apareceron na zona da Palloza, e que se conservan no Museo Arqueolóxico Nacional, tamén evidencian o establecemento dunha importante comunidade xudea na Cidade.


Unha lenda recollida por Antonio Aradilla Agudo fornece un estreito vínculo entre a sinagoga e a bela igrexa románica de Santa María do Campo extramuros da mesma Cidade Vella: da cisterna da sinagoga partía un longo túnel polo que os xudeus chegaban ata a igrexa de Santa María para roubar as hostias consagradas e empregalas nos seus feitizos. Podería ser unha explicación popular da escena representada no tímpano que adorna a portada norte da Colexiata, e que se cadra tenta figurar o martirio de Santa Catalina, ou quen sabe se a intención non foi escenificar o roubo das sagradas formas, isas rodas riscadas cunha cruz, polo xudeu que asoma por un oco no teito e tenta acadar unha delas cunha especie de pau.