El gramaje de la lluvia / Maribel Molina - Editorial Almuzara 2026

Primeira páxina do manuscrito Hortus Borealis. (C) Imaxe tirada da novela El gramaje de la lluvia, de Maribel Molina.

A primeira novela de Maribel Molina, El gramaje de la lluvia (Editorial Almuzara 2026) aparentemente, na superficie, é unha novela histórica que abrangue varias épocas en dúas localizacións: principalmente o final da 2ª Guerra Mundial na cidade de Bergen, fronte norueguesa ocupada pola Alemania nazi, e a vida na cidade de Córdoba durante a dictadura franquista trala Guerra Civil. As protagonistas son varias mulleres pertencentes a unha mesma familia, as que se transmiten de xeneración en xeneración un taller de encadernación que herdan en 1702: Astrid, Solveig, Mara e Svea. Por Astrid coñecemos á súa tía Solveig, por Solveig achegámonos á tía Mara..., dun xeito que Maribel Molina define nunha entrevista recente como unha estrutura de matrioskas, de bonecas que conteñen no seu interior a outras. A recursividade está moi presente nesta obra, doutros xeitos.

A novela pode lerse así, como unha narración que permite achegarse en clave feminina (e feminista) ás vivencias e peripecias destas mulleres e ós espazos e épocas que habitaron. Podemos disfrutar das descricións arquitectónicas da cidade de Córdoba, case que degustar os seus "flamenquines", o guiso de rabo de toro ou os "jeringos" con chocolate, e visitar a escola de artes e oficios cordobesa, onde se ensina a traballar o cordobán para as encadernacións; coñecer a vida na cidade costeira de Bergen, no século XVIII e durante a ocupación alemana; así como seguir a trama das microhistorias personais, na que se tece o escuro segredo da familia. A lectura non defrauda, cúmprense por demais tódalas espectativas ata culminar nun final completamente arrepiante ("neogótico" segundo a contra). E ata aquí podo ler sen destripar a novela.

Pero se quitamos esta primeira capa á cebola narrativa podemos ver que a novela de Maribel Molina é unha declaración de amor ós libros, ós libros antigos, de pel, ós que unha se achega por medio do tacto valorando o traballo artesán das técnicas de repuxado da pel, e das pulcras encadernacións. A novela en realidade é a historia dun libro inexistente, que só existe no interior da ficción creada en El gramaje de la lluvia. É a historia do Hortus Borealis, Sive Observationes in Regno Norvegiae, que segue a estela doutros libros que só existen nos universos literarios que os crearon, como o Necronomicón (H.P. Lovecraft), ou a Segunda parte da poética de Aristóteles (Umberto Eco: O nome da rosa). Do Hortus Borealis coñecemos a súa portada, o que xa é moito, e sabemos que foi un tratado de botánica sobre a flora circumpolar, escrito polo xeógrafo siciliano Antonio Columnae Romani. Trátase dun libro en certo modo máxico, que contiña información sobre a beladona e o acónito, así como unha sección dedicada a pócimas, e outra ás plantas das que se podían extraer velenos. O libro aparece dende o principio da novela e acompaña a tódalas mulleres da saga familiar ó longo da súa vida.

Por se isto fose pouco para a nosa lectura desta capa da cebola narrativa, vemos que a segunda parte, titulada "El verjurado del sol", como oposto ó título principal da obra, está narrada por Solveig en forma de dezaseis caderniños. Esta orixinal presentación non é produto dunha elección motivada polo desexo de ser orixinal sen máis, débese a que as encadernadoras traballaban os libros elaborando caderniños (sempre en múltiplos de catro) pregando grandes follas de papel, para logo coselos entre si. Esta especie de diario que Solveig escribe dirixido á súa sobriña Astrid é en realidade un outro libro que atopamos dentro de El gramaje de la lluvia; un libro dentro dun libro, cuxos capítulos coinciden exactamente cos caderniños dos libros cosidos. Nesta fantasía estrutural, a narración literaria en capítulos (o contido), adáptase ós caderniños que integraban os libros cosidos: a forma modula o contido.

A novela achega unha morea de referencias ó eido da encadernación tradicional, dende as ferramentas, materiais e produtos químicos utilizados, ós traballos e técnicas precisas. Termos técnicos que nalgunhas ocasións, se unha non é profesional da encadernación, é preciso buscar no diccionario, tarefa que cecais podería facilitarse en futuras edicións engadindo un glosario de termos. O campo léxico do eido da encadernación sérvelle á autora para elaborar metáforas moi sofisticadas ó longo da narración, nas que se chega a establecer unha relación de identidade entre as persoas e os libros, o que é, na miña opinión, o fondo absoluto e tema central da novela.

Dende agora, o Hortus Borealis pasa a integrar a miña lista de libros inexistentes favoritos, ocupando o segundo lugar tralo Necronomicón. Tan perfecto me resulta, que non descarto a súa existencia real: cecais algún día alguén o atope remexendo nos arquivos esquecidos dunha biblioteca perdida.

Chave e Chavella na toponimia

Máis aló do topónimo Chaves (Portugal), que ten unha etimoloxía distinta e ben coñecida no latín Aquis Flaviis, "dos Flavios" (en relación co estatuto concedido polo emperador Tito Flavio Vespasiano á cidade), de cando en vez unha se atopa co enigmático topónimo Chave, que aínda que se coñeza o seu étimo (latín clavis, "chave") non está claro en que sentido se aplicou ó territorio.

A existencia do microtopónimo Chave da Regada, preto de Couso (Sarreaus), con ese determinante ("da Regada"), esclarece o uso do topónimo Chave nomeando unha parte dos sistemas hidráulicos de canalizacións construídas para regar os pasteiros. Estes sistemas estaban formados por varias canles (regas ou regadas) e un sinxelo mecanismo que abría ou pechaba as regas. Normalmente, ou polo menos o que vin eu, facíase botando terra nunha canle principal para obturala e desviar a auga a outra rega. O enxeñeiro agrónomo e comuneiro de Celas, Juan Castro, indícame que "nos prados de rega ou lameiros, empréganse non só terróns, senón tamén pedras para desviar a auga dende a canle principal, situada na parte alta en paralelo ás curvas de nivel".

No caso do topónimo Chavella (Dormeá - Boimorto) observamos que existía preto un sistema de canalizacións para rego, o que se deduce do microtopónimo Torna da Auga. É probable, polo tanto, que ese Chavella gardase relación cunha antiga regada que ata podería datar da Idade do Ferro, pois na paisaxe do entorno destacan os dous castros das Penas de Golán e do Coto da Roda, que se terían servido dela para regar os pasteiros do gando castrexo.

Segundo o estudo de Juan Castro, en xeral a rega dos lameiros utilizábase para protexer os pasteiros das xeadas invernais mediante a enerxía calorífica xerada pola auga en movemento a través das canles que percorrían os pastos; son reliquias ancestrais cun alto valor etnográfico, que están a ser valoradas e protexidas no norte de Portugal (rega de lima). No seu traballo atopamos o léxico que designaba os elementos que integraban estes sistemas, entre eles o termo xanza, "comporta de madeira ou de pedra que desvía parte do caudal da presa para os regos", e vanzao (banzado), que nos dicionarios de galego defínese como "represa que se hace en el río, de la cual arrancan las acequias de riego" ("Os lameiros de rega. Sistemas agrarios ancestrais de alto valor cultural, natural e paisaxístico", J. Castro Insua, J.E. López Díaz e V. Álvarez Valín, Agroexprés 2, 2016). Supoñemos que o topónimo Chave (Chave da Regada) sería equivalente do termo xanza recollido neste traballo.

Sistema de rega en Tras-os-Montes tomado do estudo de Pôças, Cunha e Pereira ("Pastagens seminaturais de montanha: lameiros, sistemas ancestrais no século XXI", Taller 2009).

Do Cuco ou Coco ó Púca: sobre bogeymen, cocóns e homes do saco

"Dúrmete, meniño, que aí vén o cocón;

a comer os nenos que non dormen, non".

"Que viene el Coco", Francisco de Goya 1797.

Fai un tempiño que lin a novela do Visitante (2018), de Stephen King. Costa moito pasar do comezo pois o seu autor, na súa liña habitual, é demasiado explícito e sádico na descrición das sinais que se observan no cadáver do neno asasinado. Mais ten de interese que o personaxe criminal é o mítico Cuco / Coco, ser sobrenatural que pode adoptar varios aspectos e que King xa incluíra no conto de 1973 "The Boogeyman". Tamén é salientable a personaxe da detective do paranormal, Holly Gibney, que aparece noutras obras do autor.

Ninguén pensaría a simple vista que o asustanenos ibérico e latinoamericano, o Cuco / Coco / Coca / Cucuy tivese algo que ver co Puck de Shakespeare (Soño dunha noite de verán, 1595), é dicir, coa criatura chamada Púca ou Pooka do folkore céltico, xermano e nórdico: o Púca atopámolo tamén en islandés e faroés como Púki, "trasno; demo", en noruegués e sueco como Puke, "demo, espírito maligno", en danés como Puge, en galés como Pwca, en Córnico, Bucca, nas Illas do Canal como Pouque, "espíritos que habitan preto das antigas construcións megalíticas", etc. (cfr. Púca na Wikipedia). Algunhas das formas permiten vencellar etimoloxicamente ó Púca co Bogeyman / Boogie = Home do Saco, Coco.

Así pois, amais de seren a mesma criatura mitolóxica que cambia de forma e rapta nenos, pensamos que o Cuco / Coco (e a Coca / Cuca en Galicia e Portugal), o Púca irlandés e o Bogeyman teñen a mesma etimoloxía. A relación etimolóxica establecémola supoñendo que as formas que se conservaron na Península Ibérica (e que logo pasaron a América) experimentaron unha asimilación do tipo p-k > k-k, ou unha disimilación céltica kw-kw > p-k cando o termo pasou dende a Península Ibérica ás Illas Británicas. Co cal pódese remitir a cronoloxía deste ser sobrenatural ó fondo común paleoeuropeo.

Na base de datos do folklore da Irlanda (dúchas.ie) o Pooka aparece nunha historia talmente como asustanenos: "On this night [Halloween] the Pooka, a fabulous animal, is supposed to roam about the country and carry away any late traveller he would meet. The young children are afraid to go out doors after dark, as they  believe in the ghost stories which the old people tell them".

A liña evolutiva trazada dende o Púca céltico ó Visitante de Stephen King, pasando por filmes como Cucuy: The Boogeyman (Peter Sullivan 2018), garante que moitas lendas do foklore urbano actual se remontan a mitos do pasado céltico indoeuropeo.

Digañe

 

O cartel, bastante recente, amosa a neglixencia coa que se recolle a toponimia do país. O topónimo Raposeira foi grafado por erro castelanizante como *Raposería, e o cartel, no canto de desbotarse ou corrixirse, mantense como indicador viario.

Digañe (Santa Locaia de Parga - Guitiriz) é variante evolutiva do latín decanea, da que normalmente sae toponimia como Degaña (Asturias). Unha decania era unha granxa ou propiedade rural dun mosteiro a cargo dun decanus ou degano (castelán: "quintero o administrador de una hacienda de campo") / deán (galicismo). O substantivo degaña defínese como "casa de campo, heredade, granxa, anexa a un mosteiro" (dicionarios de Cuveiro Piñol, 1876 e Francisco Porto Rey, 1900). A base da derivación é o latín DECEM, "dez", pero non está claro se o substantivo se formou por estar o deán a cargo de dez monxes, ou por ser a degaña a décima parte dun territorio determinado. Neste último sentido parece que apuntan as case dez decanias (concretamente 9) que se lle doan ó mosteiro de San Felices de Oca na Bureba e nos Montes de Oca no ano 863.

Sésigas do muíño de Carral - Begonte

 

Ubicación do muíño de Carral (Begonte) coa súa represa á beira do río Ladra, na área recreativa que ven estando á altura da aldea de Os Currás - Buíde. (C) Voo Americano de 1956-1957.

O muíño de Carral non aparece inventariado no Visor PBA da Xunta de Galicia. Era un muíño cunha represa (caneiro) que aínda se conserva en bastante mal estado, e cuxa estrutura percíbese moito mellor na fotografía aérea do Voo Americano de 1956-1957. A microtoponimia da folla catastral amosa tamén o nome Tenza do Caneiro en referencia á represa do muíño.

O muíño de Carral foi descrito por Ignacio Cañas Guerrero, Pedro Arias Sánchez e Ignacio Vicente Álvarez, nun traballo conxunto no que se estudan os 21 muíños do concello de Begonte, como o muíño meirande do concello, sendo un muíño de tipo "profesional" (que moe para os de fóra cobrando unha tasa), de río, con represa, dúas plantas de altura e cinco moas (cfr. "Riqueza y variedad de las construcciones agrarias gallegas: los molinos de agua en el municipio de Begonte, Lugo/España", Informes de la Construcción - CSIC, 1997).

No Catastro de Ensenada (Coto de Carral e Buíde - Begonte) non se fala máis que dun muíño fariñeiro no Rego da Picha, dunha soa moa que moía tres meses ó ano, polo que consideramos que este muíño de 5 moas e os restantes da parroquia son posteriores ó ano 1752. Nembargantes hai que ter en conta que o caneiro vencellado hoxe ó muíño puido ter sido antes unha pesqueira para anguías: "en dicho Coto de Buíde y sitio de Porto Buíde en el río Ladra hay un cañal o pesquera de anguilas que poseen por foro Andrés da Veiga el mayor, Andrés da Veiga el mozo y Antonio Redondo, vecinos de dicho Coto, cuyo dominio es de Dª Marta Marchán, vecina de la Ciudad de Lugo".

Estado do muíño de Carral na actualidade, do lado dos aliviadoiros.

O caneiro do muíño de Carral na actualidade.

AS SÉSIGAS DE MUÍÑO

Grazas á meticulosidade coa que Mariana Roura, a garda forestal da Terra Cha, desempeña o seu traballo, atopouse recentemente unha inscrición nunha das zapatas dos aliviadoiros do muíño de Carral.

A inscrición aparece revirada (nos amosámola xirada para facilitar a lectura). A letra é de finais do século XVIII, o texto emprega abreviaturas e letras inscritas noutras, e está en castelán: "ESTAS DOS / S~ SON DEL / LO IC[...]II / N~ SNR CON / SUS PADRES". A lousa ó que parece fóra reutilizada antes de colocala de zapata no aliviadoiro, e ten un burato no centro xusto onde iría a data, da que só temos os dous últimos díxitos "II" seguidos da expresión "N~ SNR", en referencia a tal ano de "Nuestro Señor" (ano do Señor ou A.D.). Tamén é posible, dada a envergadura do muíño, que fose unha obra real, en cuxo caso no oco cecais podería restituírse o nome do rei como "[CARLOS I]II N~SNR". A inscrición, polo tanto, fai referencia á fundación do muíño (data e mención ós construtores), e daría conta da existencia de dúas "S~" (abreviatura) vencelladas á construción hidráulica.

Mais a que elemento dun muíño pode referirse a expresión "ESTAS DOS S~"? Xusto a carón da zapata coa inscrición, no aliviadoiro veciño, hai unha lousa moi parecida, escura, que podería ser a outra "S~" xemelga que nos faltaba, xa sen inscrición, pois non sería necesaria ó levar a primeira lousa o texto fundacional.

Aquí comezamos a análise filolóxica. O único substantivo ligado constantemente ós muíños na documentación medieval do noroeste da Península Ibérica, que comeza por S- e é de xénero feminino é a palabra SESSICAS, escrita de moitas formas dende o ano 712 ata finais do século XIII, mais prácticamente sempre vencellada ós muíños ("sessigas molinarum"): SESSICAS, SESSIGAS, SESICAS, SESIGAS, SESSECAS, SESSEGAS, SEGICAS, SEGIGAS. Exactamente non se sabe o que era unha sésiga ou as sésigas dun muíño, o dicionario do Léxico Hispánico Primitivo defíne o termo entre interrogantes como: "¿Terreno donde está asentado un molino?"

Na nosa opinión o substantivo non designaba sen máis o terreo ou o chan onde estaba construído o muíño. O uso tardío do termo SESSEGO aplicado a unha parte dun torcular (lagar rupestre) "parte mea torcularis quod ibi est cum suo sessego" (1272 - Ourense) e a palabra do astur-leonés SIÉSEGA "piedra plana o solera sobre la cual se asienta la colmena", non ofrecen moitas dúbidas de que o termo SESSICA aludía a unha gran lousa de pedra que era a base ou fundación sobre a que se asentaban (fundaban) ben os muíños, os lagares ou as colmeas. Así o confirman os dicionarios máis antigos do galego (Aguirre del Río e seguintes): as sésigas eran as "pedras ou lousas que formaban o asento no que se colocaba o pé do muíño". Polo tanto cabe consideralas pedras fundacionais que, debido á súa importancia, podían estar inscritas, como esta primeira sésiga gravada (e a súa xemelga) que ven de atopar Mariana Roura, e que puidemos visitar grazas á súa teimosía e xenerosidade en compañía de Pancho Gallego, que tamén soubo apreciar e valorar a importancia do achádego.

A etimoloxía do termo habería que vencellala ó latin sedes, sedis, "asento", e ó verbo SEDERE, "sentar", en relación coa expresión homóloga "sedilia molinaria". 

É un achádego de carácter etnográfico que completa unha lagoa filolóxica: o problema non resolto ata o de agora de que eran exactamente as "sessicas molinarum". Pois xa temos as primeiras, e unha delas con inscrición fundacional! Conviría que Patrimonio inventariase o muíño e  que se estudase a inscrición máis polo miudo en relación coa data de construción (despois do ano 1752) por se fose unha construción real, como aventuramos nunha das dúas lecturas provisionais que fornecemos, ámbalas dúas con problemiñas de sentido aínda non esclarecidos.

O reel "Willafjord" e a xeografía de Groenlandia

Mirade como aparece Groenlandia nos mapamundis de ata ben entrado o século XVI, como o de Pierre Desceliers (1546): non como illa, senón unida á Península Escandinava e a Asia, limitando con Siberia e Rusia.

Na miña opinión a representación viña de tempos recuados, nos que se descoñeceía a existencia do continente americano. Do mesmo xeito que Colón creu chegar ás Indias no canto de descubrir América, os baleeiros noruegueses que no século XIX partían a Groenlandia, ó estreito de Davis e á bahía de Baffin, á caza das baleas, crían estar na Laponia; na súa concepción do mundo a illa de Groenlandia non sería tal senón que daría a volta circumpolar uníndose a Asia. Ignoraban, pois, que Groenlandia era unha illa e que había polo medio un outro continente. É por iso que na Groenlandia representada no mapa de Desceliers se atopan os topónimos Lapia (Laponia) e Vuillapia (Wild Lapia ou Laponia Salvaxe) na súa parte máis extrema que mira ó norte (cfr. último mapa cos topónimos suliñados en cor amarela).

O interesante do topónimo Vuillapia (Wild Lapia) é que se mantivo durante varios séculos. Témolo atopado, ou iso pensamos, no nome dun reel escocés das Shetland que se cantaba cando os baleeiros ían a Groenlandia no século XIX, ó estreito de Davis. É dos máis coñecidos: "Willafjord". A súa pronuncia semella compatible coa de Vuilla(p) Fjord , ou sexa, Fiordo ou Porto dos Lapóns Salvaxes.

O reel tocado co fiddle pode escoitarse nalgunhas grabacións do Tobar an Dualchais - Kist o Riches, como a de 1958 que contén dous, Oliver Jack e Willafjord. O seu intérprete Tom Anderson clasifícaos como yacky tunes, é dicir, tonadas esquimais, da Groenlandia.

Esta representación xeográfica que hoxe nos parece tan tola, debida á suposición da articulación de Groenlandia coas terras continentais euroasiáticas (polo descoñecemento do seu carácter insular e da existencia de América) é a razón que explica a presenza dun topónimo aquí e acolá, como é o de Vuillapia e Vuilla-fjord. Polo mesmo Adam de Bremen estaba seguro de que a Vinlandia citada nas sagas nórdicas non era outro lugar que Finlandia, que en todo caso sería unha parte desta Groenlandia supostamente continental (unida circumpolarmente a Asia).

Na representación de Groenlandia de Claudius Clavus (Europa Tabula XI - 1427) xa aparecían os topónimos e etnónimos mencionados, como Wildhlappelandi, Findhlappi e Finlandi, así como os seres mitolóxicos dos confíns, os "Unipedes maritimi", que na Saga de Eric o Roxo se mencionan como se fosen habitantes moi reais (non imaxinarios) do país de Einfötinga-land. A verosimilitude literaria non ten que ter necesariamente correspondencia coa realidade; os unipedes / habitantes de Einfötinga-land foron seres imaxinarios, identificables cos esciápodos descritos por Aristófanes ou Plinio o Vello. Xunto ós "Unipedes maritimi" no mapa de Clavus aparecen os "Pigmei maritimi", que nas sagas nórdicas son os célebres skraelingjiar (Kirsten Seaver, "Pygmies of the Far North", 2008). Polo demais, a partir destes datos semella que os autores das sagas (a de Erik o Roxo e A saga dos groenlandeses) compartiron esta mesma concepción xeográfica do Atlántico Norte entre Groenladia e a Península Escandinava, e se serviron dela para narrar as súas viaxes (en parte imaxinadas). Dentro desta concepción xeográfica non resulta doado soster que Vinlandia fose América.

Abruciños - Amoeiro (Ourense)

Na documentación medieval o topónimo nas súas formas máis antigas aparece como Ablocinos (ano 923), Ablutinos (986), Abrocinos (1175), Abrucinos (1227), Abrutinos (1250).

Ben podería provir do participio do verbo latino abluo, abluere, "lavar, mollar", ou de abrumpo, abrumpere, "romper", no sentido de desbrozar o terreo para cultivalo. As terras abruptas (desbrozadas) menciónanse constantemente na documentación medieval como opostas ás terras non preparadas para o cultivo: "terras abrubtas et barbaras" (Celanova 989). Parécenos que esta última é a opción etimolóxica máis probable, pois o verbo abluo aplícase mellor ó lavado do corpo (mans) nas ablucións rituais das comunidades relixiosas e non xerou toponimia.

Abruciños podería, pois, aludir a terreos desbrozados para dedicalos a labores agrícolas, e tería a mesma etimoloxía que se propón para os Abruzos italianos, do latín abruptos, aínda que neste caso se pensa na acepción de "terreo quebrado, escarpado", que non convén ós Abruciños de Amoeiro.

Foncebadón

 

Amilladoiro da Cruz de Ferro de Foncebadón. (C) Andregoto Galíndez 2008.

O nome da aldea de Foncebadón (Santa Colomba de Somoza - Maragatería - León), á beira do Camiño de Santiago, non ten que ver evidentemente coa cebada, e tampouco con ningún sabat ou aquelarre, como sostiña Antonio Justel, para o que viría de "fuente sabat".

Na Idade Media documéntase o topónimo como "Sancti Saluatoris, quae est fundata in monte Irago, cum ipsa sua aluergueria, in loco praedicto qui dicitur Fonte Sabbadon" (1103), "hospitale de Fonte Sabaton" (1162), "ecclesie Sancti Salvatoris, que sita est in monte Irago, cum sua albergaria, que ab hominibus Fonsabadon est nominata" (1180), "Fonte Sabbaton" (1209), "de abbatia que vocatur Fonssabatonis" (1228).

Na nosa opinión o topónimo estaría formado polo nominativo do substantivo latino fons, fontis mais un adxectivo derivado de abbatia, *abbatione. A abadía menciónase na documentación medieval e formaba o complexo que prestaba servizo os peregrinos (igrexa e abadía + alberguería ou hospital). O -s final de fons na frase *Fons abbatione, por fonética sintáctica pasaría a unirse á palabra seguinte, xerando logo o falso corte Fon Sabatione, de onde xurde a documentación medieval coas formas do tipo "Fonte Sabbaton", interpretadas como procedentes do nome personal Sabbatonis (Sábado), do que non atopamos proba algunha da súa existencia (cfr. Foncebadón na Xacopedia).

Foncebadón < Fons abbatione = fonte da abadía.

Tumbiadoiro

Os topónimos O Tumbiadoiro (Sarria), A Tumbiadoira (A Fonsagrada) e O Tumbadoiro (Frades, Irixoa, Xermade e Sada) son derivados do latín tumulum, "montículo de terra". Do verbo tumulare, "formar un montículo de terra; enterrar baixo un túmulo", creouse o derivado *tumulatorio, "lugar caracterizado pola existencia de túmulos", ben nun sentido orográfico ou aludindo a unha necrópole ou campo de mámoas (tombas / tumbas). De feito tombo < tumulum, ten o sentido de "vallado, montón de tierra, loma pequeña" (Bernardo Acevedo y Huelves e Marcelino Fernández y Fernández, 1932), "loma" (Aníbal Otero, 1956), "túmulo" (Constantino García, 1985), "talud" (Eligio Rivas, 2001).

No lugar do Tumbiadoiro de Sarria atópase un campo de mámoas que semella ter motivado o topónimo.

Así como na Tumbiadoira da Fonsagrada, onde está inventariada por Patrimonio a Medorra das Laxas ou do Coto.

Os Pazos de Ulloa contra Wüthering Heights: o falso naturalismo da Pardo Bazán

As dúas Emilias, Brönte e Pardo Bazán, son recoñecidas por ter escrito dúas obras espléndidas que destacan na literatura inglesa do romanticismo e na literatura española do naturalismo. Calquera que teña lido os Cumios borrascosos (1847) de Emily Brönte e Los Pazos de Ulloa (1886) maila súa continuación La madre naturaleza (1887) da Pardo Bazán, darase de conta de que as dúas últimas son un traslado a Galicia da obra da novelista británica. Case un calco, pero con outra intención.

O argumento do díptico da Pardo Bazán está máis que baseado no argumento dos Cumios borrascosos, tamén os personaxes principais, que pertencen a dúas familias (unha caracterizada polos seus costumes rurais e máis bastos e a outra máis refinada, de cidade). As agrestes paisaxes aparecen na obra de dona Emilia como reflexo dos estados de ánimo e condicionan e determinan os caracteres, o humor e a personalidade dos seus protagonistas, como en Wüthering Heights, da que toma tamén a estrutura elemental da narración, que se articula como unha saga familiar que abrangue dúas xeracións. Outro punto en común é o observador externo, Mr. Lockwood / don Julián: caracterizados como insulsos e apoucados, o seu achegamento como hóspedes ó entorno hostil e rural dos Cumios / Pazos é o pretexto que dá pé a coñecer a través deles a historia que se nos conta dende a súa perspectiva. Neste sentido o narrador en terceira persona non é exactamente omnisciente, pois semella adoptar o punto de vista dos personaxes.

Dona Emilia coñecía a novela de Emily Brönte; quen non! Non sabemos se a puido ler na lingua orixinal ou nalgunha tradución ou resumo en francés, como o que publicara na Revue Contemporaine en 1861 o barón Ernouf (Collines Tempétueuses). Na resposta de dona Emilia a unha carta do Marqués de Premio Real, que lle escribiu por ler unha crítica bastante negativa sobre as escritoras inglesas fillas de cregos (exposta na obra La cuestión palpitante), menciona a Ellis Bell (seudónimo de Emily Brönte). Di que estas escritoras estaban pouco máis ou menos ó servizo da Igrexa: "Acúsame V. de ser demasiado severa con mis compañeras las novelistas británicas. Lo sentiría si fuese verdad, porque me parecen del peor gusto las envidillas entre señoras [...] Las novelistas más conocidas [...] deben el ser a ministros, rectores y vicarios [...] como las tres nombradísimas Currer, Ellis y Acton Bell [as irmás Brönte] No por eso es menos cierto lo que digo del carácter predicador que estas diaconisas imprimen a las letras, y de lo que se esmeran [...] en usar su pluma in aid of religion". Mais a pesares desta lixeireza e cordialidade aparentes, o único que queda claro trala lectura das obras é que a que usou a súa pluma a favor da Igrexa foi a propia Pardo Bazán, e non Emily Brönte, no desenlace de La madre naturaleza.

Árbore xenealóxica coas dúas ramas e as dúas xeracións do díptico Los Pazos de Ulloa - La madre naturaleza.

As principais equivalencias entre os personaxes de Cumios borrascosos e Los Pazos de Ulloa - La madre naturaleza

1. Mr. Lockwood / o crego don Julián. No rol de observadores externos, apoucados e dotados dunha moralidade católica estreita e ríxida, se achegan ó rural salvaxe das manor houses de "Wüthering Heights" e de "Los Pazos" (situada na vila imaxinada de Cebre). As descricións dos Pazos e os seus habitantes ben poderían estar baseadas no ambiente da vella Granxa de Meirás (demolida para construír o Pazo de Meirás).

Partida de cazadores na Granxa de Meirás, fotografada en 1870 por José Quiroga, marido de Emilia Pardo Bazán.

Entre eles aparecen varios candidatos a ser os futuros Primitivo e don Pedro de Ulloa.

2. Joseph / Primitivo. Criados túzaros dos seus respectivos señoritos.

3. Catherine Earnsaw / Sabel. As dúas mulleres resultan incomparables pola súa condición social, mais teñen en común encarnar o amor de Heathcliff e a paixón sexual descontrolada de don Pedro de Ulloa.

3. Heathcliff / don Pedro de Ulloa. Protagonistas principais das novelas: homes huraños, retorcidos, de humor melancólico e violento, rencorosos, primarios, movidos por baixas paixóns.

4. Isabella Linton / Nucha. Delicadas e refinadas esposas dos protagonistas; maltratadas por estes, que chegan a exercer violencia física contra elas.

5. Hareton / Perucho. Protagonistas da segunda xeración das sagas familiares. Nas novelas preséntanse respectivamente como fillo adoptivo de Heathcliff (adoptado por este trala morte do seu pai, co que Heathcliff se criara de pequeno), e fillo natural de don Pedro e Sabel, a perversa e bela criada (definida como "un pedazo de lozanísima carne").

6. Cathy / Manolita. Cathy ó ser só prima de Hareton pode casar con el, pechando felizmente de xeito vicario o vello asunto do amor imposible entre a súa nai Catherine e Heathcliff. Manolita, ó ser irmá de Perucho non pode casar con él: dona Emilia simplifica a árbore xenealóxica da novela británica para facer a Manolita e a Perucho irmáns, e decide meter á Igrexa polo medio para impoñer orde, como un deus ex machina, así evita a relación incestuosa enviando a Manolita a un convento, e a Perucho á emigración americana.

Estatua de Emilia Pardo Bazán nos Cantóns da Coruña.

A escritora é inflexible e corrixe os desvaríos da novela romántica de Emily Brönte poñendo coto as paixóns e instintos naturais mediante a relixión. Ó final fai decir ó crego don Julián: "lo que la naturaleza yerra, lo enmienda la gracia; y el advenimiento de Cristo y los méritos de su sangre preciosa fueron cabalmente para eso; para remediar la falta de nuestros primeros padres y sanar a la naturaleza enferma. La ley de naturaleza, aislada, sola, invóquenla las bestias: nosotros invocamos otra más alta... Para eso somos hombres, hijos de Dios y redimidos por él". A natureza é unha enfermidade que ten que ser corrixida e controlada non pola cultura, senón pola relixión. O intervencionismo da Pardo Bazán, a súa estricta moralidade (para con os demáis), impide que a súa obra sexa considerada naturalista, meramente descritiva do devir natural e predeterminado polo medio dos personaxes e acontecementos, sendo máis ben unha novela que reacciona contra o romanticismo cun final moralizante e aleccionador. É normal, pois, que a segunda parte non gustase ós seus lectores, que preferiron as relacións morbosas narradas en Wüthering Heights.

Luns e martes de madrugada... tras do Outeiro da Pedra Furada

 

Pedra Furada de Campo Lameiro. (C) Andregoto Galíndez 2023.

No interior da Pedra Furada de Campo Lameiro.

(C) Andregoto Galíndez 2023.

Ritual de meiguería: dentro da pedra oca, que ten varias coviñas onde asenta, ían as mulleres estériles de Campo Lameiro levando unha galiña preta que non tivese visto o sol en dous días, cortábanlle o pescozo e untábanse o corpo co sangue (tradición oral recollida no pobo de Campo Lameiro por Leo, arqueólogo do Parque Arqueolóxico da Arte Rupestre de Campo Lameiro).

Tamén segundo me informaran as guías do Parque Arqueolóxico, o refrán dunha cántiga acumulativa infantil, "Luns e martes de madrugada, tras do Outeiro da Pedra Furada", referiríase á Pedra Furada de Campo Lameiro. Lois Carré Alvarellos recollera a cántiga en Berres, a uns 36 km de Campo Lameiro, polo que parece probable a identificación da pedra furada da cántiga coa do Parque Arqueolóxico (Contos populares da Galiza, Porto, 1968).

O libro do Parque, esgotado no 2023 en galego e castelán cando visitei o xacemento, propuña que a Pedra Furada era unha Portalén (usamos o termo proposto por Calros Solla), concretamente era "The gateway to the great beyond". Traduzo a continuación o que dicía a guía en inglés: "baseándonos en analoxías etnográficas sabemos que algunhas comunidades cren na existencia de dous mundos paralelos, e que as fendas das rochas e as covas son portas ó Alén. Se se quere conectar coas forzas do outro lado, cos seres que habitan ese inframundo, Pena Furada é o lugar idóneo. Dentro dela e arrodeados polas coviñas e os círculos concéntricos dos petróglifos, os crentes poderán atopar as respostas ás súas preguntas".

Nun xacemento semellante, o da Pedra Cavada (Gondomar), Ramón Fábregas atopara restos de hiosciamina (beleño), un potente enteóxeno, nun dos seus muíños naviculares (Los petroglifos y su contexto: un ejemplo de la Galicia meridional, 2001).

Taffoni e muíño navicular na entrada da Pedra Cavada de Gondomar. (C) AFV 2011.

Outras portas ó Alén e santuarios en pedras ocas que temos tratado no blog:

Un santuario con arte rupestre en los Barruecos de Malpartida, Arqueotoponimia 2021 (Celtiberia.net 2007)

Unha portalén entre Montaos e Bergantiños, Arqueotoponimia 2021.

Coso Oenaeco e os primeiros parlamentos celtoatlánticos

Heidegger xa tiña falado da relación entre os termos que designaban as causas / cousas políticas e xurídicas, os asuntos que atinxían ó pobo e se discutían nas primeiras asambleas parlamentarias: o latín res, "cousa", na frase res publica = "cousa pública", o latín causa, sinónimo de res e orixe dos termos románicos cousa / cosa / chose, os termos þing ou thing do nórdico e do xermánico, que tamén significan "cousa" e pasaron a utilizarse para designar os lugares físicos onde se celebraban as asambleas, se recitaban as leis e se discutía a súa aplicación a litixios concretos.

Na opinión do filósofo alemán o termo þing ou thing do nórdico e do xermánico nesta acepción política ou xurídica é un calco ou tradución directa a estas linguas do latín res publica ou causa > cousa / cosa / chose, "asunto, causa, cousa, cuestión, litixio que se discute na asamblea do pobo" (M. Heidegger, Conferencias de Bremen: "Das Ding", 1949).

Polo que respecta ó deus galaico Coso, o seu epíteto Oenaeco xa fora ligado etimoloxicamente por Blanca García Fernández-Albalat ás asambleas célticas irlandesas, ás xuntanzas chamadas óenaig. Na base común destes dous termos subxace o numeral indoeuropeo ou protocéltico oinos, "unidade", que reflicte o feito de se xuntar o pobo nas reunións. Nós agora propomos que o propio nome do deus Cosus tamén estivo vencellado ás asambleas políticas e xurídicas, pois ben podería provir de *Causus coa característica monoptongación au > o do latín vulgar epigráfico (v. Carnoy), moi anterior á evolución románica do diptongo au > ou. Neste sentido, a evolución *Causus > Cosus probaría que se trataba do deus das causas, das cousas ou asuntos asamblearios que concirnen ó pobo, moitas veces casos bélicos, o que xustifica a súa equiparación co deus Marte romano.

O deus Cosus coñécese exclusivamente pola epigrafía atopada na Gallaecia atlántica, non existen aras dedicadas ó deus no interior, salvo na zona do Bierzo, o que se podería explicar pola presenza documentada dos celtas supertamáricos na zona aurífera leonesa. A ara de San Mamede de Seavia (Coristanco) dedicada a Coso Oenaeco, ó deus das causas da asamblea, apareceu na Torre de Nogueira e probablemente fora trasladada dende a igrexa de San Mamede pola familia Bermúdez de Castro cando construíu o pazo no século XV. O adro de San Mamede puido ser primeiramente o lugar onde se celebraban as asambleas políticas dos galaicos; e a construción da igrexa sobre el cristianizou o punto de reunión pagán (cfr. "San Amedio ou San Mamede: vestixios dos németons na toponimia galega", Arqueotoponimia 2023).

Na nosa opinión, pois, as aras dedicadas por distintos oferentes ó deus Coso (o deus das causas) estarían motivadas por ter sido favorable a súa tutela xurídica nos litixios ou causas / cousas levadas ante as asambleas lexislativas populares dos primeiros parlamentos galaicos e europeos.

Igrexa de Seavia. (C) Andregoto Galíndez, 2024.

É bastante probable que amais de designar o deus que tutelaba as asambleas, o termo *Causus > Cosus se aplicase tamén ós lugares onde se celebraban, e que tivese chegado baixo a forma hipercorrecta Couso, que conflúe cos derivados de cautum e capsum.

Baie des Ha! Ha! - Canadá

O topónimo non ten que ver coa onomatopea da risa, senón, na miña opinión, coas exclamacións que os exploradores franceses escoitaban nas súas navegacións polo Golfo de San Lourenzo: os esquimais seguían os barcos dos franceses nas súas canoas, levando peles para intercambiar, chamándoos "ahé! ahé!". Así o conta Joliet a finais do século XVII nas súas cartas e apuntes, en varias ocasións: "ó mesmo tempo apareceron os esquimais coas súas dúas bizcaínas con mástil a moita velocidade [...] gritando como os outros [esquimais vistos noutras ocasións] ahé! ahé! e mostrando lobos mariños como pabellóns" ("Le fr. Joliet envoye une carte du Canada. Parle des Esquimaux, dit quelque chose fas ces peuples", 1698 - Carte du Canada, en sept feuilles, BNF, fol. 192r).

Creamos deste xeito o noso primeiro fonotopónimo, que xurde dunha experiencia acústica do pasado, xa irrepetible pola extinción deste costume. Os gritos resoando na baía lémbranos aquel "Tekeli li" co que se pechan as Aventuras de Arthur Gordon Pym.

Lubre

Os que esteades interesados en coñecer a milenaria historia do substantivo e topónimo Lubre (Ares e Bergondo) teredes que consultar a miña contribución publicada no libro-disco que ven de editar o grupo de música folk galega, "Luar na Lubre. 40 aniversario" (Baía Edicións, 2026). As pistas musicais poden escoitarse de balde no Youtube Lubre. 40 aniversario grazas á xenerosidade do grupo, pero os interesantísimos traballos de varios autores que se inclúen no libro, comezando pola resolución do misterio da orixe da palabra lubre, só están ó alcance dos afortunados que se fagan co libro. Así de dura é a vida ás veces! Ogallá que todo o mal do mundo fose este...

Na fotografía vai un anaco do meu estudo, "Dous mil anos da historia do substantivo lubre", pxs. 29-33. 

Gustáranme especialmente as pistas dedicadas a "Maeloc", que mestura en tres movementos música bretoa, e a do "Heicho de dar", coa colaboración das voces das pandereteiras "Airiños de Fene". Un gran traballo dos nosos Chieftains.

A Basanta - Cariño

Topónimo galego provinte da frase latina "ambas antas", da que logo se xera unha forma singular por deconstrución, na que participan fenómenos de fonética sintáctica e falsa segmentación do artigo: abas santas (plural) - aba santa (singular deconstruído) -  abasanta (fusión) - a basanta (segmentación que crea o falso artigo).

A frase aparece na documentación medieval do ano 1132: "et inde ad archas. et inde per illum lumbum inter ambas antas. et inde ferit ad illos ueneiros". Designa un punto situado entre dúas elevacións orográficas ou entre dous túmulos funerarios ou marcos territoriais (antas).

Como apelido rexístrase cen anos máis tarde, xa coa forma definitiva: "Petro Basanta" (ano 1240).

O nome do monte veciño ó lugar da Basanta de Cariño, o Mazanteo, Masanteo ou Basanteo, tería entón a mesma etimoloxía.

A aldea da Basanta de Cariño localízase entre o monte Croado e o Masanteo.

Armadixo de Piroche - Monte do Seixo

 

A lenda da moura Pirocha do Monte do Seixo foi recollida por Calros Solla. O escritor defínea como unha bela lamia que, espida e deitada no seu leito de pedra (o penedo chamado Almadraque de Pirocha), esperaba ós incautos que transitaban polo Camiño da Vereda para convertilos nos seus amantes e, finalmente, devoralos nunha especie de relación sexual caníbal (Monte do Seixo. O santuario perdido dos celtas, Morgante 2021). Solla engade: "O nome Pirocha deriva con certeza da voz latina petram, pedra".

Non nos cabe ningunha dúbida de que a moura Pirocha foi bautizada así polo nome da pedra que lle servía de leito, pois a continuación do Almadraque, atópase un cortello para lobos (Trampa do Lobo, no Visor PBA) que no deslinde entre os concellos da Lama e Forcarei (IGN - 1938) tamén recibía o nome de Armadixo de Piroche, é dicir, trampa formada de pedra (cfr. topónimo cinexético Armada).

O verdadeiro monte Sinaí

Non hai acordo na situación do verdadeiro monte Sinaí, onde disque Deus se lle apareceu a Moisés para lle entregar as táboas da lei (coas que se fixeron os tabots ou arquiñas da alianza - cfr. "Na procura da arca perdida de Ilduara Eriz", Arqueotoponimia 2023). É dicir, o feito de que o Sinaí actual, tanto o monte como a península que leva o nome do monte, se veña considerando o auténtico Sinaí débese a que uns monxes no século III informaron de que tiñan atopado alí a zarza ardente, o que resulta materialmente imposible despois de 1.500 anos ardendo! Pero estas inventios brindan pingües beneficios dos peregrinos ás comunidades relixiosas, xa dende a época da viaxeira galaica Exeria, así que agora a ver quen é o valente que desmonta esta falcatruada.

Na nosa opinión, o verdadeiro monte Sinaí está na fronteira entre Irak e Kuwait. É o Jabal Sanam ou Jebel Sinam, o que se pode traducir como o "Monte do Ídolo"; haxiotopónimo que é unha posible alusión ó ídolo que adoraron alí os israelitas (Éxodo 32-4). É un domo salino non moi elevado pero que destaca no terreo chan da antiga Mesopotamia. O Jabal Sanam está a uns 150 km de Basora, preto de Nasiriya, onde se localizan as ruínas de Ur, a cidade de onde era orixinario o profeta Abraham. Co nome de Safwan Hill foi unha importante base de operacións na Guerra de Irak (2003).

Monte Sinaí na Arabia, arrodeada polo Mar Vermello. (C) Ranulp Higden, século XIV.

Moisés cornudo no "Mons Sinay"; sobre el, as "tabule testamenti". O monte sitúase tamén na península arábiga - Mapamundi da Catedral de Hereford, ano c. 1300. 

O monte é mencionado polo portugués Pedro Teixeira como lugar de paso para as caravanas que ían de Basora á Meca. Teixeira indica que "dizen que es abundante en fuentes", polo que coidamos que tería sido un lugar adecuado para erguer o campamento dos xudeus que se menciona na Biblia (Éxodo 19-2). Doutra banda, incluso Teixeira podería estar a informarnos de que o Gibel Sinam é o propio monte Sinai, aínda que tamén podería estar simplemente traducindo o substantivo árabe gibel / jabal / jebel: "llamado de los Arabes Gibel Sinam, que es el monte Sinam, a do antiguamente fue la primera Basora" (Relaciones de Pedro Teixeira, 1610).

Ceuta: un topónimo da Reconquista

Dedicado ós ceutís

A etimoloxía de Ceuta vense trazando dende o substantivo que encabeza a frase latina Septem Frates, "Os Sete Irmaos", que á súa vez traduce o grego Hepta Adelphoi, que se refería a unha liña de Sete Montes que se vían ó longo do paso polo Estreito de Xibraltar. Este nome xa era utilizado polos xeógrafos da antigüidade greco-latina, como Estrabón ou Pomponio Mela, aínda que non está claro se se referían con él á cidade de Ceuta ou a un accidente orográfico do estreito.

O célebre xeógrafo ceutí do século XI, Al-Idrisi, dicía que Ceuta tiña este nome por ser unha península cercada polo mar por todas partes, excepto polo seu estreito itsmo. O editor de Al-Idrisi, Dozy, indica que o étimo de Ceuta no que estaría pensando o xeógrafo musulmán sería, entón, o latín, saeptum, "cerca, recinto". Nós cremos, pola contra, que Al-Idrisi, estaría a pensar no latín cepta, (participio do verbo capio, "coller, tomar, conquerir") nunha das súas acepcións que significaba "cercada, acoutada" (da forma preferente capto, sae por exemplo o substantivo galego couto).

No centro, ruínas de Ceuta la Vieja no álbum da BVD "Atlas histórico y topográfico de la Guerra de África, sostenida por la nación española contra el imperio marroquí en 1859 y 1860".

Nin Septem ni Saepta

Çepta é a forma máis antiga que se coñece do topónimo, e ven sendo o participio do verbo latino capio, "coller, tomar por asalto, capturar". A forma do participio sen inflexión da vogal a é capta, e a forma inflexionada é cepta. Así se emprega na documentación galega medieval: "elegit dominus imperator sanctissimus Adefonsus qui multas provintias etiam et civitates ceptas a paganis [...]" (ano 840 - Braga) = elixiuse ó señor emperador santísimo Alfonso, que moitas provincias e cidades capturadas polos pagáns...

De Çepta pasouse a Çebta, e de aí á forma con vocalización do b implosivo, Ceuta, que non significa outra cousa que a cidade tomada, capturada, conquerida. Pero conquerida por quen? Vai ser difícil sabelo, posto que a cidade de Ceuta pasou por distintas mans: cartaxineses, romanos (Hispania Transfretana - ano 42), visigodos - bizantinos - visigodos (sucesivamente), musulmáns, portugueses (1415) e españois (1580). Mais como o seu nome romance está claramente vencellado nas fontes medievais á época da Reconquista, cremos que o adxectivo Çepta ("cidade capta") alude á súa captura polos pagáns mencionados nos textos cristianos, é dicir, polos musulmáns.

Tegra / Trega: a cidade fundada por Teucro

Di Helena de Carlos Villamarín que a presenza lendaria do grego-troiano Teucro en Galicia é especialmente singular porque "non vén a priori dada pola existencia dun topónimo ou dun xentilicio que favoreza a súa vinculación onomástica con ningún punto concreto da terra, menos aínda con Pontevedra". Noutros casos atópase certo parecido fónico entre o nome propio do heroe e o dalgunha cidade, e desta semellanza xurden as lendas fundacionais atribuídas ós heroes que retornan trala guerra de Troia: Ulises - Ulisipo > Lisboa.

O historiador Xustino contaba que Teucro no seu nóstos ou viaxe despois de finalizada a guerra de Troia, arribou a Gallaecia e asentándose nalgures deu o seu nome ó pobo. De Carlos volta insistir cunha pregunta retórica que responde negativamente: "o misterioso genti nomen dedisse non nos aclara moito: de que gens fala?, de que nome? Hai por algures uns Teucri?" ("O misterio do nome: etimoloxía e alegoría nas lendas de Troia", Estudos de Onomástica Galega VII, 2022). 

Parécenos evidente que se Teucro deu o seu nome a un pobo da Gallaecia este chamaríase *Teugra, ou sexa, Tegra > Trega, que é o nome dun famoso poboado fortificado da Idade do Ferro na foz do Miño (Pontevedra). Nada impide consideralo así, aínda que despois o topónimo se cristianizase como Santa Tecla. A mención nalgún documento medieval, que non logramos localizar, a unha posible forma "Teurga", tampouco é obstáculo para vencellala á etimoloxía *Teugra, a cidade de Teucro, pois as metáteses dos sons vibrantes son moi frecuentes (Teurga < Teugra).

Xustino tivo que referirse á grande cidade de Trega / Teugra, que lle soaría como o nome do célebre Teucro, e, ou ben creou nese momento a lenda fundacional etiolóxica, ou limitouse a repetir unha tradición máis antiga que vencellaba a fundación do castro e o seu nome a un dos heroes da guerra de Troia que puido ter chegado ata aquí na Idade do Bronce, por que non?

Estatuíña de bronce de Hércules. Probablemente é a que se atopou no Trega e logo foi vendida a Blanco Cicerón, doada por este ó Museo da Guarda e finalmente roubada (fotografía no Museo do Pobo Galego - col. Blanco Cicerón); coa man esquerda sostiña as mazás do xardín das Hespérides e coa man dereita (perdida) seguramente suxeitaba a clava. (Alberto Leyenda, "La pista perdida del Hércules de Santa Trega", Faro de Vigo, 7/12/25).

Paradise Lost

 Gravuras prehistóricas no Tadrart Rouge (Arxelia).

Baixo as patas das xirafas vese unha inscrición en alfabeto tifinag, utilizado polos tuareg. É un sistema ancestral de escritura no que a dirección de lectura en principio é calquera (de arriba a abaixo, de abaixo a arriba, de esquerda a dereita, de dereita a esquerda), e case non se marcan as vogais, o que complica moito a interpretación dos textos unha vez transliterados. Pero grazas a que en posición final de palabra adoita sinalarse algunha vogal, como o puntiño ".", que se le como "a", sabemos que este texto lese de esquerda a dereita. Tamén aplicamos o principio xeral de que cada palabra ocupa unha liña, criterio que polo menos neste caso semella moi probable pola brevidade das liñas.

Transliteración e tentativa de adscrición ó léxico bereber:

1ª liña: ll a = Ialla / Allah = "Deus".

2ª liña: gh n h = gheenah [ > Yanna] = "Xardín, Paraíso".

3ª liña: r d = ard = "meseta, penichaira".

4ª liña: n = năy = "mirar, ver, observar".

A oración podería traducirse como "Deus (ad)mira a penichaira do Xardín do Paraíso" / "Contempla a penicharia do Xardín de Deus". A sintaxe da frase é VOS (verbo - obxecto - suxeito) comezando polo tanto a lectura dende a parte inferior da inscrición, pois o verbo nas linguas tamazig adoita ir ó principio da oración. Podemos consideralo un texto relixioso de carácter mitolóxico no que se expresa a admiración que suscita a creación do mundo, acontecemento que se produciu, segundo o autor do texto, neste preciso lugar do plateau do Tadrart, que enlaza co de Tassili n'Ajjer, e que estaría a se representar nas gravuras do panel. O que non sabemos é se o autor anónimo do texto consideraría á figura masculina coa lanza como o mesmo Deus, ou se cecais crería que era Adán?

Como os textos en tifinag son bastante posteriores ás pinturas, non podemos asegurar que sexa certa a idea exposta polo seu autor, de que o Paraíso ou Xardín do Edén estivese no Tadrart-Tassili. É probable que o autor do texto se deixase impresionar pola beleza da escena representada miles de anos antes e a asociase ós versículos correspondentes da Xénese (ou ás suras da creación do Corán). Se temos en conta que toda esta zona do Sáhara, antes da súa desertización, foi no Holoceno un auténtico verxel, regado por numerosos ríos que nacían nesta área montañosa, a dúbida da identificación do lugar co Xardín do Edén minimízase. Aí están as gravuras das xirafas, as vacas de grandes cornos, hipopótamos, rinocerontes e crocodilos, que dan fe da fauna que habitaba esta paisaxe, que precisaba dun medio abundante en auga.

A idea de Jean-Loic Le Quellec de que na arte rupestre do Sáhara se representaron mitos da creación e a orixe do mundo coincide tamén coa nosa lectura do breve texto. Non resultaría extraño que neste afastado lugar se conservase a tradición oral dos temas representados no seu arte rupestre, polo menos ata o momento no que un tuareg anónimo gravou o texto fai uns dous mil anos. Hoxe xa non sería posible, pois os tuareg esqueceron o significado das gravuras e consideran que as representacións antropomorfas dos paneis son jinn (xenios).

Resulta paradóxico que o lugar mítico no que se situou o Xardín do Edén, o Paraíso, sexa hoxe, máis ben, un Inferno, unha paisaxe desértica e de temperaturas extremas onde non é posible a vida.

Biledulgerid

Mentras esperamos que os investigadores da SAGA (Sociedade Antropolóxica Galega) comecen a publicar os resultados do seu traballo, froito da primeira expedición científica multidisciplinar ó Tassili n'Ajjer (Arxelia) dirixida polo antropólogo Rafael Quintía, que levaron a cabo en xaneiro deste ano, nós andamos a enredar na etimoloxía de Ajjer, e de paso, admirando as belísimas pinturas e gravados rupestres do Tassili, relendo a Jean-Loic Le Quellec, experto na mitoloxía prehistórica que se representa na arte rupestre, e lembrando a película do Paciente inglés. Podería existir algunha relación entre a arte rupestre do Tassili (Arxelia) e a de Gilf Kebir (Libia), onde o aristócrata húngaro Lázsló Almássy atopou a famosa Cova dos Nadadores?

Un dos moitos mapas de África que amosan o corónimo Biledulgerid: no medio, a tradución ó inglés "The Country of the Dates". (C) 1720, Herman Moll.

Na antigüidade o territorio onde se atopa o platteau de Tassili pertencía ó Biledulgerid ou "País das Palmeiras", nome árabe formado por Bilād (país) al-Jarīd (palmeira). Ocupaba toda a franxa baixo a antiga Berbería. Cremos que o nome é tradución directa do grego Phoinix, que tiña tanto o significado de "púnico" como de "palmeira", e sería lembranza do corónimo que nomeaba os territorios do antigo estado púnico de Cartago. O nome chéganos por primeira vez grazas a León o Africano (s. XVI: Descrición de África), autor que nos indica que o territorio coincidía co da antiga Numidia. Nesta hipótese etimolóxica, o etnónimo Ajjer / Adzjer dos tuareg (amazigh) do Tassili podería ser unha variante de pronuncia do árabe al-Jarīd, tradución do grego Phoinix, "púnico / palmeira". Biledulgerid equivalería ó País dos Púnicos / das Palmeiras, e non nos extrañaría moito que o mesmo al-Jarīd sexa o étimo de Alxer / Arxelia.

Moeda púnica de Sicilia, coa palmeira que caracteriza as emisións de Cartago.

(C) https://www.wildwinds.com/coins/greece/sicily/punic/i.html

Se observamos o mapa ampliándoo, vemos que na zona do Atlas sinálase un río, o Ghir, que baixa ata a terceira franxa territorial (Zaara Desart = deserto do Sahara) e a través de varios lagos vai unirse ó Nilo. En realidade o río Ghir sería a cabeceira principal do río Nilo, que nacería no Atlas. Esta idea foi predominante na antigüidade, defendida por exemplo polo rei númida Iuba II, un home cultísimo. Iuba mandou exploradores ata o Atlas e cecais ata o Tassili para atopar as fontes do Nilo, e tamén para seguir o seu curso, en parte soterrado ou formando uadis (cauces secos), ata Meroë (Roller, A Guide to the Geography of Pliny the Elder). Vitrubio mesmo tamén se fixo eco desta idea, e chama ó río Agger, o que pode ser unha translación do termo ger / djir, que na lingua dos tuareg significa "río" (Vitrubio, Arquitectura II, ed. e notas de Manzanero Cano). Nesta outra hipótese, o etnónimo Ajjer / Adzjer proviría da frase en lingua tamazig a ger / a djir, "o río", e Tassili n'Ajjer significaría "Meseta do Río".

Aínda que poida parecer unha idea fantástica, non podemos descartar totalmente a hipótese de Iuba II, Plinio, e outros autores da antigüidade, que sostiñan que a cabeceira principal do río Nilo estaba na Mauritania, á vista de que no actual deserto do Sahara houbo varios paleo-ríos antes da completa desertización da zona.

Pedra Cedeira

 

A Pedra Cedeira, situada no interior, no límite entre os concellos da Laracha e Cerceda, leva un nome que evidentemente non pode provir do latín cetaria, "viveiro de peixes", como sucede co nome da vila de Cedeira das Rías Altas, situada a carón da costa. No caso da Pedra Cedeira non podemos considerar que o litónimo (o nome propio da pedra) sexa un talasónimo, isto é, un nome de lugar vencellado ó mar e á actividade pesqueira.

A Pedra Cedeira, polo seu enorme volume e a situación liminal, posúe folklore e lendas asociadas. Segundo Manuel Ruibal os vellos contan "que no cumio desta pedra hai gravados o mapa dun tesouro, e tamén unha serpe que o garda". Imos explorar outras dúas etimoloxías, relacionadas co folklore das penas sacras.

Unha primeira posibilidade é que proveña do latín Petra desideria = pedra dos desexos. Da frase "Pedra desideria" pasaríase a separar o "de" ó interpretalo como preposición, o que daría "Pedra de Sedeira", e logo "Pedra Sedeira / Cedeira", corrixindo o son s por z ó supor que o s era unha mostra de pronuncia seseante, considerada vulgar. Neste suposto etimolóxico teriamos evidencia dun culto litolátrico adiviñatorio, como o que se practicaba na Mazafacha ou noutros penedos sacros, neste caso cecais botando pedriñas no cumio para que se cumpriran os desexos.

Outra posibilidade etimolóxica, moi vencellada á lenda do mapa e a serpe recuperada por Manuel Ruibal, é que o litónimo proveña da frase latina Petra siderea = a pedra sideral, das estrelas, celeste. Na evolución fónica tamén se tería producido a corrección do son s por z (Pedra Cedeira) pola mesma razón xa explicada. Nestoutra proposta etimolóxica consideramos que o mapa que habería no seu cumio podería ter sido un petróglifo cun conxunto de coviñas, interpretadas como estrelas. É dicir, un mapa cósmico gardado pola serpe mitolóxica que arrodea e custodia o mundo (o Uroboros grego, o Jörmungandr nórdico). Logo reinterpretado o mapa pola mentalidade popular como se fose o mapa dun tesouro. 

A familia do substantivo desiderium aparece con bastante frecuencia na nosa documentación medieval, tanto como nome común (desexo), nome propio (Desiderius), verbo (desiderare = desexar) e ata como nome de lugar ("in villa Nugaria inter Desideria Lamazales subtus monte Spino, iuxta rivulum Alister" - ano 904 Braga). Polo que respecta ó substantivo sidereum, tamén se documenta no noso corpus medieval, aínda que con menor número de casos; non obstante convén lembrar que o termo sidereum é esencial na nosa mitoloxía, xa que aparece na lenda de Setptemsiderus, a máis antiga lenda fundacional da Gallaecia, da que temos tratado no blog e nalgunha revista especializada, e que fornece evidencias dunha antiga crenza: a orixe mítica astral do país.