Mostrando entradas con la etiqueta santuarios. Mostrar todas las entradas
Mostrando entradas con la etiqueta santuarios. Mostrar todas las entradas

martes, 25 de febrero de 2025

O topónimo Mogo / Mogos e mailo antropónimo Meogo

A toponimia do tipo Mogo ou Mogos provén da frase latina "(in) medio loco", que non ten como referente a un paisano que estivese medio tolo (como o primum locum que tiña César en Cospeito), senón que indica o espazo central dun territorio.

Cromeleque da Portela dos Mogos (Évora - Portugal). (C) A. Galíndez, 2007.

Facendo unha pesquisa na base de datos Toponimia de Galicia saen por exemplo: Val de Mogo en Portocamba (Castrelo do Val - Ourense),  A Portela dos Mogos en Casdenodres (A Veiga - Ourense), Camiño e Fonte dos Mogos en Paredes (Montederramo - Ourense, xa mencionada nun documento do ano 1240 como "Fonte de Moogos" - CODOLGA), Fondemogos en Pedrafita (A Teixeira - Ourense), Mogos en Pradocabalos (Viana do Bolo - Ourense), Casal de Mogos en Catoira (Pontevedra), Monte de Mogos en Moaña (Pontevedra), Montemogos en Beluso (Bueu - Pontevedra), Val de Mogos en Estraxiz (Samos - Lugo), Fonte do Mogo en Romelle (Samos - Lugo), Mogos en San Xurxo de Lourenzá (Lugo), Mogos en Lemaio (A Laracha - Coruña), Mogos en Brión (A Coruña), Mogos en Sorribas (Rois - A Coruña) ou Mogos en Arca (O Pino - A Coruña).

A forma etimolóxica atópase nun documento de Camanzo do ano 1203 "nostram hereditatem de Ligoa que iacet in monte Cusanka sub heremite de Medio Loco".

No Dicionario de dicionarios do galego medieval vemos que en 1977 Ramón Lorenzo xa recollera as formas medievais meyogoo, meogo e meogoo, resultantes da caída do -l- intervocálico de medioloco, sonorización do son [k] intervocálico e evolución do grupo d+iode > iode e posterior caída deste son en posición intervocálica.

O seu senso como locución adverbial operativa no léxico común medieval ven garantido por frases como: "in meogum de agros" (1240); "no meogo da carta envyou ensarrada essa carta del Rey" (1261); "en meogo do ſſeelo, ṽua figura de frol" (1302); "enmeogo da herdade de Oya" (1306); "no Meogo entre anbas estas leiras" (1365) - cfr. Corpus Xelmírez e base de datos do CODOLGA.

Dona Carolina de Michaëlis (Fragmentos etymologicos colligidos, 1894) tiña estudado a etimoloxía destas formas comparándoas co francés milieu, provenzal miec luoc, italiano miluogo, rumano mijloc, que lle serven para acreditar no étimo IN MEDIO LOCO que propuxera Julius Cornu (Grammatica portugueza), aínda que ela o modifica lixeiramente, *MEDIO LOCULO, preferindo a innecesaria forma en diminutivo.

Nós atopamos en Cerdeña o topónimo Meilogu, cuxa etimoloxía remite tamén a medium locum, e parécenos que estes lugares centrais, situados no medio dun territorio, ou entre dúas entidades territoriais, son susceptibles de se considerar puntos sacros da xeografía, capaces de albergar no seu espazo construcións tipo santuario (o cromeleque da Portela de Mogos, ou a "heremita de Medio Loco"). Na nosa opinión a toponimia céltica do tipo Mélec (Nomélec e Plumélec en Morbihan e Lanvellec en Côtes-du-Nord) podería analizarse baixo esta perspectiva de seren lugares centrais, latín medium locum, non formados a partires do nome dun santo (Coromines fornece a forma meiloc < medium locum para o occitano arcaico, tan semellante ó antropónimo de orixe celta Mailoc).

O dito ata aquí respecto da palabra medieval meogo, que orixina a toponimia Mogo / Mogos, afecta á etimoloxía do antropónimo masculino Meogo, bastante frecuente na Idade Media, e que sempre se considerou provinte do latín monachum, "monxe" (Boullón Agrelo, Antroponimia medieval galega, 2014). Só Souto Cabo atopara reparos na etimoloxía consensuada: "do nosso ponto de vista, trata-se de uma forma conservadora derivada de MEDIO + LOCO > Meoógo > Meógo / Moógo, "o que está no meio", que observamos ocasionalmente na documentação do período" ("En Santiago, seend’ albergado en mia pousada. Nótulas trovadorescas compostelanas", Verba, 2012). Mais, en que senso chega a aplicarse a un home esta designación? Souto Cabo non o explica. Senón foi por ser un apelido de orixe toponímica, cecais orixinariamente os irmáns medianos poderían ter recibido o nome como alcume, ou ben cecais se trataría de persoeiros que ocupaban unha posición destacada e central na comunidade, ou liminal e marxinal (nin aquí nin acolá), o que achegaría o nome á categoría de título ou marcador categorial?

miércoles, 21 de diciembre de 2022

O Sagrado de Sacardebois: santuarios naturais da paisaxe histórica

O Padre Sarmiento (1) foi o que por primeira vez viu a relación etimolóxica entre o topónimo Sacardebois e a súa versión medieval latinizada Rouoyra Sacrata: "Rouoyra Sacrata, qui est in Monte de Ramo" (ano 1124). No Catastro de Ensenada (s. XVIII) a parroquia de Sacardebois aínda figuraba adscrita a Montederramo (Ourense), aínda que hoxe pertenza a Parada de Sil.

O monxe bieito partía da idea de que a forma Riboira Sacrata (dita lectura non é correcta, senón Rouoyra) que atopara na obra de Yepes era a forma orixinaria, na que logo se alteraría a posición do adxectivo, Sacrata Riboira > Sacra Riboira, de onde xurdiría o Sacardebois posterior. A proposta etimolóxica do Padre Sarmiento levaba, porén, a idea dunha ribeira dun río sagrado, o Sil.

O que resulta claro é que nas antigas terras de Montederramo, segundo veñen no Catastro de Ensenada, o único nome de lugar compatible coa latinización Rouoyra Sacrata é o da parroquia de Sacardebois. E non é doado, dende logo, darse de conta de que existe unha relación entre ambas formas; mais o Padre Sarmiento fiaba moito do latín e daquela non se coñecía aínda o que eran as falsas latinizacións da toponimia tan habituais nos textos monacais da Idade Media. É dicir, Sacardebois podería estar máis preto do étimo orixinal, e Sacra Rouoyra ou Rouoyra Sacrata podería ser unha pseudolatinización total ou parcial do orixinal.

Outras formas medievais que atopamos no CODOLGA, coas que aparece escrito o topónimo son:

  • Sicario de Bobus (ano 1204).
  • Seker de Bobus (ano 1238).
  • Sequer de Bois (varias mencións dende o ano 1240 ó 1258, na documentación do mosteiro de Montederramo).

Vemos nelas que os bois estaban moi presentes, e que cecais podería tratarse dun sequeiro, "lugar onde se poñen a secar froitos ou pezas de cerámica, leña...; terreo non regado". Descartámolo inmediatamente pois no entorno de San Martiño de Sacardebois (O Val) atopamos o microtopónimo O Sagrado, que explica o "Sequer" medieval como provinte do nominativo latino sacer, "sagrado".

O Sagrado xunto do Camiño Real ó seu paso por O Val (San Martiño de Sacardebois).

Preto de San Martiño de Sacardebois atopábase o mosteiro románico de San Adrián de Sacardebois (reconstruído no ano 925 segundo inscripción hoxe desaparecida descrita por Ferro Couselo), e o eremitorio-necrópole altomedieval de San Vítor (San Lourenzo de Barxacova). Temos, pois, un lucus, ou un nemeton, un bosque sagrado evidenciado pola advocación a San Lourenzo (2), a microtoponimia O Sagrado e a propia etimoloxía de Sacardebois, que vimos de presentar coa colaboración do Padre Sarmiento: *Sacer de Bobes = O Sagrado dos Bois.

Como é que un lucus é un espazo sagrado dos bois? Lembremos como se configuraban na antigüidade romana estes santuarios naturais: Dumézil tiña descrito o lucus de Hera Lacinia (Crotona - Italia) como un groso bosque de piñeiros que arrodeaba un espazo central adicado a pastos, no que pacía gando de todas as especies sen necesidade de vixiancia, protexido milagrosamente dos ataques dos animais salvaxes (3). O espazo consagrado á divindade era un espazo natural intacto coa súa flora e fauna, o que hoxe chamariamos reserva da biosfera, ou parque natural, cunha sensibilidade semellante á dos nosos antepasados.

(1) "Etymología de el nombre de lugar de San Martín de Sacar de Bois".

(2) V. "Un lucus en San Lourenzo de Niveiro".

(2) Archaic Roman Religion, I, 1996, px. 465.

miércoles, 9 de junio de 2021

Nacemento do río Mandeo (Santa Columba das Pías)


Magnorum fluminum capita veneramur
veneramos as nascentes dos grandes ríos (Séneca).


Neste mapiña hidrográfico da nosa autoría identificamos as bacías do río Mandeo e Mendo, e parte da do Tambre, coas divisorias de augas respectivas (rutas naturais de tránsito que formaron os vellos camiños reais marcados por túmulos). Coas estreliñas verdes sinalamos, por exemplo e de esquerda a dereita e de arriba a abaixo, as necrópoles de Mántaras (Irixoa), O Galiñeiro (Aranga), Monte do Gato (Oza e Aranga), e a do Bocelo (Toques).

Observamos que tanto nas divisorias como nos camiños secundarios que conducen a elas se producen grandes concentracións destes monumentos funerarios do neolítico. É o caso do campo de mámoas de Mántaras, xunto á hermida de San Cosme e San Damián no monte de Santo Antón, que se desprega ata alcanzar o camiño real da divisoria, anunciándoo e levándonos ata el.

Outra relación básica que se pode inferir é que a ubicación dos asentamentos prehistóricos (dos palatios do profesor Moralejo, "apriscos neolíticos para recoller o gando" > pazos - castros) prodúcese nos recháns ou cóbados dos principais tributarios que escorrentan dende a divisoria principal e permiten adentrarse no territorio da bacía ou cunca fluvial. É dicir, a hipótese diacrónica de Felipe Criado que fala dunha paisaxe convexa (nas cordas das divisorias) propia do Neolítico, e unha paisaxe cóncava (nos vales) propia da Idade do Ferro, non é correcta. Ámbalas dúas paisaxe culturais foron coetáneas, aínda que destinadas a diferentes funcións: a paisaxe convexa é a vía de comunicación polas divisorias de augas, e a cóncava, o hábitat poboado dende a prehistoria. O val non é apto para grandes travesías, o mesmo que as cordas das divisorias non son aptas para os asentamentos. Así pois, dase unha distribución complementaria de funcións na paisaxe.

Doutra banda, parécenos posible soster que, dada a grande importancia que na prehistoria tiveron estas rutas naturais de tránsito conformadas polos límites das bacías hidrográficas, os ríos posuíron fortísimas connotacións sacras no pasado, xa que, logo, artellaron o hábitat e as vías de comunicación dun territorio: é unha sacralidade que vai moito máis aló do aparentemente simple culto ás fontes que practicaban os pagáns segundo San Martiño de Dumio. É neste contexto que situamos as nascentes dos ríos como lugar sacro por excelencia.


Á hora de identificar o punto exacto onde xurde a nascente dun río (a fonte), no caso de que teña unha cabeceira múltiple como a do Mandeo hai que ter en conta factores como a altitude, a pendente e a profundidade do cauce: unha fonte algo máis curta pero máis excavada no terreo e que xurde nun punto elevado, será máis antiga que outra algo máis longa pero que case non tivo tempo de excavar o cauce en profundidade. Por isto, e por haber no santuario de Santa Columba das Pías unha fonte santa na que nace o rego de Portacornias, actualmente considerado un tributario do Mandeo, sospeitamos que foi aquí onde nacía o río antes de que se tivera formado o rego que hoxe se ven considerando o nacemento do Mandeo. Foi por este motivo que a Fonte das Tres Pías foi sacra, e non o foi a outra (actual nacemento), que por entón non sería máis que unha lomba.

Fonte das Tres Pías (Santa Columba das Pías): vello nacemento do Mandeo que corre pola estreita canle ata formar o rego de Portacornias / Portacórneas. (C) Andregoto Galíndez, 2021.

Unha vez atopadas As Pías (latín pilam, "concavidade") onde nacía o Mandeo, é doado entón localizar o Marco das Pías na entrada ó recinto sacro ou temenos do santuario de Santa Columba, parece que anunciando o nacemento do río, a chegada á súa cabeceira; lugar crítico onde se podía dar a volta pola divisoria do Camiño Real de Arzúa a Lugo (segundo o Catastro de Ensenada, fegresía de Codesoso). Se unha non se para moito, o menhir podería confundirse có vello tronco dunha árbore. A súa altura é duns 2,10 metros, a base ten sección cadrangular, e o seu extremo distal é máis ben apuntado. A superficie presenta moito desgaste, como se tivese perdido volume pola erosión, ó estar exposto á intemperie cecais dende fai varios milenios. Preto sitúase o núcleo de poboación do Marco das Pías, que leva este nombre pola proximidade ó santuario onde nacía o Mandeo.

Marco das Pías. (C) Andregoto Galíndez, 2021.

Marco das Pías. (C) Pancho Gallego, 2021.


Vertedoiro de residuos industriais de Gestán Medioambiental ó pé do Camiño de Santiago entre as dúas nascentes do Mandeo, nas Pías. A posibilidade de que os lixiviados escorrenten cara ás augas é alta, e o Camiño ten o título de Patrimonio da Humanidade. (C) Xunta de Galicia's Design / Galicia Calidade.

lunes, 30 de diciembre de 2019

Margarida / Margaride

Isidoro Millán intentó encontrar en Galicia toponimia céltica en ritum, "paso, vado", me temo que con escasa fortuna, proponiendo que Anderitum era el étimo de Andeiro ("Andeiro, topónimo celta y los nombres de Tabeayo y sus lugares", Anuario Brigantino, 1986). Yo lo intentaré con el curioso Margarida, siguiendo a Jacques Lacroix (Les noms d'origine gauloise. La Gaule des combats, 2012, punto 2.1.2).

Este autor parte de la base gala *morga < céltico *mroga, "límite, frontera", propuesta por Hubschmid y Lebel, a la que se le añadiría el segundo formante ritum, conocido por entrar en composición en varios topónimos galos (v.g. Anderitum o Augustoritum) y con cognados en otras lenguas célticas (irlandés rith, córnico red). Primeramente, localiza algún curso de agua denominado Margueride, que marca una frontera o límite territorial (nada anormal, pues los ríos suelen ser fronteras naturales). Después, indica la costumbre gala, o mejor céltica, de erigir santuarios en las fronteras, y a continuación nos sorprende con varios nombres de lugar Sainte Marguerite próximos a límites territoriales. ¿Simple coincidencia? No lo parece, habida cuenta del ámbito en el que se aplica, con suficiente documentación de toponimia en -ritum. El *morgaritum , "paso o vado de la frontera", de Lacroix se habría contaminado con el nombre propio Marguerite, remotivándose el viejo nombre de lugar, lo que serviría para fijarlo como falsa advocación. Las etimologías populares sirven para garantizar la perduración de los topónimos.

Nos atrevemos a aplicar la etimología de Lacroix en nuestro territorio por dos razones: Margarida no es un topónimo de fácil explicación, y en Santa Margarida do Val (Narón) existe, además de un santuario posiblemente de origen prerromano, un límite entre cuatro territorios correspondientes a los castros de Quintá, As Croas de Caaveiro, Santa María y A Carreira. Por delante del santuario de Santa Margarida pasa el Rego do Val o do Foxo, topónimo que podría aludir a una antigua frontera.

Fuente de Santa Margarida de O Val con los caños “peitos ou mamas de pedra; o da esquerda dedicado a Santa Margarida e o da dereita a Santa Lucía" (J.J. Burgoa, "A Capela de Santa Margarida do Val. Un conxunto de interese etnográfico e artístico en Narón", Cátedra, nº 14, 2017). (C) Dolores González de la Peña, 2019.

domingo, 24 de septiembre de 2017

Altar rupestre en la ermita de Nosa Señora da Mercede de Chanteiro

Ayer nos acercamos a la ermita de A Mercede de Chanteiro aprovechando que estaría abierta para los preparativos de las fiestas, que se celebraban hoy. El objetivo era descubrir cualquier indicio de fundación del templo románico sobre un lugar de culto precristiano, y esta intuición venía motivada principalmente por la ubicación del templo en la costa de uno de los promontorios que flanquea la entrada del antiguo Puerto de los Ártabros.


En el interior de la ermita, tras el altar, y en la esquina del fondo a la derecha, asoma la roca madre integrada en la construcción, con sus formas sinuosas. En la roca granítica destacan dos focus de ofrendas, uno cuadrangular y otro cilíndrico; evidente manifestación del culto pagano a las piedras del que hablaba el Dumiense en su obra De Correctione Rusticorum.


domingo, 26 de octubre de 2014

Ortegal, Promontorio Sacro

En otra entrada de este blog habíamos reducido la situación del Promontorio Sacro de los antiguos navegantes a Finisterre. Estos últimos días, releyendo a Maciñeira, me fijé en que compartía la tesis de Camille Jullian, que situaba el Cabo Sagrado en Ortegal basándose también en la distancia de cinco días de navegación entre el Estrecho de Gibraltar y el Cabo Sagrado, que resulta excesiva si se quiere situar este en el Cabo San Vicente: "en un moderno estudio dedicado por el distinguido profesor francés Camille Jullian a la tan conocida Orae de Avienus, al ocuparse incidentalmente del viaje náutico emprendido por el célebre marsellés Pitheas en el siglo IV antes de J.C. a lo largo de las costas occidentales de Europa, apunta la muy fundada sospecha de que el Cabo Sagrado que el viejo explorador menciona a cinco días de navegación de las Columnas de Hércules, corresponda al Ortegal" (San Andrés de Teixido, historia, leyendas y tradiciones). La tesis de Jullian, formulada en Questions Ibèriques, puede consultarse en el Bulletin Hispanique, 1905, tomo VII, nº 3, pg. 227, n.1.

 Nuevo túmulo en la Capelada, en el entorno del menhir de Poza da Auga (Parque Eólico "Os Corvos").

Si Maciñeira y Jullian tuviesen razón, nos proporcionarían la certeza de que el santuario de San Andrés, vinculado con un culto ancestral a la muerte, es de origen pagano.


Vista frontal del nuevo túmulo de la Capelada. No tenemos la seguridad de que estos enormes bloques de piedra
formen parte del monumento, o sean resultado de la acumulación reciente sobre él,
tras la instalación de los eólicos.

En aquel santuario del Promontorio Sacro no había templo alguno, sino muchísimas piedras dispuestas en grupos de tres o cuatro; sin duda dólmenes, nos dicen Menéndez Pelayo en su Historia de los Heterodoxos Españoles y Telles da Silva en su Collecçam dos documentos e memorias da Academia Real da Historia Portugueza. El rito que tenía lugar en estas piedras, consideradas como aras, nos ha llegado en un pasaje deturpado de Estrabón, en el que según su editor, Casaubon, es posible leer que "se coronaban las piedras con sertas de flores", no que "se volteaban las piedras".

Desarrollando esta nueva ubicación, cobran significado otros detalles que conocemos del Promontorio Sacro, como la forma de nave de tres pequeñas islas situadas frente a él. Tal vez una de ellas, la famosa Barca de San Andrés, aunque cuadren mejor los tres Aguillóns.

sábado, 13 de septiembre de 2014

La Virgen de Altagracia - Garrovillas de Alconétar

Dice la tradición que la Virgen de Altagracia apareció en un hueco entre unas peñas. Hoy ese hueco está cubierto por el altar de la iglesia, y se accede a él introduciéndose por una puertecilla lateral para, inmediatamente, descender unos escalones. Es algo complicado, pero resulta mucho más difícil salir subiendo los peldaños completamente encogida para poder pasar por el vano de entrada sin darse el inevitable golpe en la cabeza.


En el interior de la cueva, que poco o nada tiene de gruta tal y como se conserva, se observan engastadas en el envés enlucido del frontal del altar dos piedras oscuras, de superficie pulida y forma cónica, que constituyen la manifestación aquiropoiética de la divinidad, la imagen de la Virgen creada milagrosamente, sin artificio o intervención de la mano humana, pues eso significa aquiropoiesis. Otros ejemplos de imágenes divinas proyectadas sin artificio en la piedra son los casos de la Virgen de Pastoriza y la Virgen de Chamorro (La Virgen de Pastoriza).


Nada más verlas en el habitáculo en que la tradición local sitúa la aparición de la Virgen, ocupando un espacio destacado en el envés del frontal, y sin función aparente alguna, por ejemplo de soporte de la mesa, me di cuenta de que podríamos estar ante otro caso similar a aquel que nos contaba el Rey Sabio en su cantiga 29: "Esta é como Santa Maria fez parecer nas pedras omagees a ssa semellança" (Esta trata de como Santa María hizo aparecer en las piedras imágenes a su semejanza).

Para mi sorpresa, el ermitaño me confirmó mi suposición: al preguntarle yo por las dos piedras me explicó que había otra leyenda local según la cual la Virgen se había aparecido en ellas.

Puede ampliarse la información etnográfica del lugar en el excelente artículo de Tomás Martín Gil, Excursiones a viejas ermitas: la de Nuestra Señora de Altagracia en Garrovillas. La visita al castro, a las tumbas antropomorfas, a los posibles aunque polémicos dólmenes del valle de Altagracia, y en general al conjunto del santuario prerromano, es recomendable realizarla en otoño o primavera, y por la tarde (salvo los miércoles) si queremos que el atento ermitaño nos instruya y guíe en el recorrido.

domingo, 18 de mayo de 2014

La Virgen de Pastoriza

"como Santa Maria fez parecer nas pedras omagees a ssa semellança"
(Cantigas de Santa María, XXIX)


En realidad, la Virgen de Pastoriza (Arteixo) fue, antes de asumir su avatar cristiano, una moura. Una de esas mouras que se aparecía, como sabemos por el folklore de las mouras, en ciertos penedos.

El pueblo siempre ha sentido especial reverencia por las piedras con formas o huellas antropomorfas, que creía manifestación formal de la divinidad, iconos en los que la divinidad se materializaba milagrosamente representándose a sí misma, sin que la mano del hombre interviniese en el proceso (imágenes aquiropoyetas). Así pues, la frecuente aparición de imágenes sagradas no se refiere al hallazgo casual de esculturas o pinturas realizadas por la mano humana, sino a un tipo de figuras naturales como la que estamos examinando, transmutadas por la devoción popular en imágenes sagradas paridas por la divinidad, que se engendra a sí misma de forma milagrosa. 


En esta fotografía podemos observar a la verdadera Virgen de Mont Saint Michel. Sobre ella se encuentra una inscripción que nos informa de que estamos ante la Santa Virgen de Monte Tumba. Claro que si uno no se fija mucho en la piedra podrá considerarla una roca que por casualidad quedó así, emergiendo de los cimientos, y que también por casualidad se colocó allí la inscripción dedicada a la Virgen.

El tecnicismo acheiropoiesis se refiere a la creación milagrosa sin la intervención humana, sin artificio, a pesar de que en el caso de la madonna Achiropita de Rossano (Calabria) la interpretación de su nombre haya dado lugar a la glosa "id est, non manu picta".  

Cuenta Leandro Carré Alvarellos que, según la tradición mantenida en Pastoriza, ante una invasión normanda, o tal vez de musulmanes, "se ocultó entre unas peñas del monte la sagrada imagen de la Virgen para librarla de la posible profanación de los invasores. La pequeña y tosca iglesia fue destruida, pero la efigie se libró permaneciendo oculta años y años, quizá por haber perecido la única persona que sabía el lugar donde estaba escondida. Hasta que un día, una niña inocente que andaba con una vaca en la pastoriza o pastizal vio una estrella reluciente sobre una aglomeración de peñascos en la parte alta del monte; aquella visión de la estrella se repitió y entonces ella contó cómo se le había aparecido varias veces. Esto dio lugar a que se escudriñasen todos los huecos y junturas de aquellos peñascos hasta que al fin se descubrió la imagen de la Virgen, oculta en una oquedad bajo una gran piedra, la cual desde entonces fue llamada "O Berce da Virxe", o sea "La Cuna de la Virgen"; por ese hueco bajo la peña se deslizan muchísimas personas para librarse de pecado o curarse de ciertas enfermedades".

Es la piedra antropomorfa que ilustra esta entrada, en la que aparecen formas naturales que recuerdan las de un cuerpo femenino acostado (cabeza, tronco con nacimiento de los brazos, cintura, nalgas y extremidades inferiores), por ello resulta verosímil que esta imagen aquiropoyeta haya sido la moura o la original Virgen de Pastoriza. En esta identificación de la divinidad de Pastoriza con esta piedra que se sitúa inmediatamente debajo de la cueva conocida como Berce da Virxe, es importante notar que es posible deslizarse bajo ella, descubriendo en el revés grandes oquedades o taffoni, tal y como se refleja en la leyenda de Carré Alvarellos. Quizá, después de todo, las conchas de vieira que marcan la zona púbica de la moura de Pastoriza sean, más que una bonita decoración producto del momento y el azar, una muestra de que la identificación de esta piedra con la divinidad femenina de la montaña sigue viva.


El proceso neurológico mediante el cual el ser humano es capaz de identificar ciertas formas naturales de las nubes, o de las piedras, con elementos u objetos existentes en su entorno y relevantes para él (pareidolia), y la explicación de esas formas como producidas por la divinidad, como manifestaciones de ella, sin que haya intervención de la mano humana (aquiropoesis), tienen un precioso documento en la cantiga 29 del rey Alfonso X: "Esta é como Santa Maria fez parecer nas pedras omagees a ssa semellança" (Esta trata de como Santa María hizo aparecer en las piedras imágenes a su semejanza).

Lo más extraordinario de esta cantiga es su refrán, el reconocimiento de que se trata de una proyección mental de unas formas y dimensiones (feituras) preexistentes: "Nas mentes senpre téer devemo-las sas feituras / da Virgen, pois receber as foron as pedras duras".

No podemos dejar de añadir un documento antiguo del culto a divinidades femeninas aquiropoyetas en Hispania, así como de su incipiente destrucción por parte del cristianismo, aunque posteriormente fueron asimiladas por esta religión: "non manufactum istud idolum [lapideum], quod nec oculos, nec manos nec pedes habet" (Bendala Galán). Se trata de la descripción de la diosa Salambó (antecedente de la Dolorosa) según testimonio de las santas Justa y Rufina, que aborrecían al ídolo de piedra no realizado por la mano del hombre, sin ojos, manos ni pies, y sin alma, pero que a pesar de eso lloraba la muerte de su amado.

Más información: otro caso de Virgen aquiropoyeta en Galicia, Nuestra Señora de Chamorro.

sábado, 25 de enero de 2014

A Espenuca: Brigantia

Hay bastante seguridad a cerca de que los topónimos Espenuca (Coirós), Espenica (Ordes), Espélugues (Lourdes, Francia), Lespugue (Francia) o Espluga (varios en Cataluña) provienen del latín spelunca, "gruta, sima, caverna, antro, cripta". La orografía de estos lugares, su enorme fuerza telúrica, ha determinado que el ser humano experimentase en ellos el miedo al abismo, al mundo inferior o infernal. Por esta razón con frecuencia se encuentran antiquísimos santuarios en las speluncae: es el caso de Santa Aia o Santa Baia da Espenuca en Coirós, y el del santuario magdaleniense de Espélugues, que forma parte del mismo sistema de cuevas que alberga la de Massabielle (Lourdes), donde la fée Aquero, la Señora, se le apareció e Bernardette Soubirous.

Reverso de la doble Venus paleolítica de Lespuge.

Spelunca en latín es sinónimo de specum, cuyo diminituvo speculum o speculam aparece en el famoso texto de Orosio que sitúa una de estas speculae o speluncae en Brigantia; aunque los críticos y el propio Orosio se empeñen en confundirla con el término homónimo speculum, "espejo". La ubicación de Brigantia, la altísima, hasta hace no mucho se establecía en la zona de Betanzos, a un paso de la eminencia de A Espenuca, donde Bregond pudo haber visto Irlanda desde su asiento de piedra.

"Ecclesiam uocabulo Sancte Eolalie qui est iuxta farum Precantium [...] et nuncupant eam Carolio et alia ecclesie Sancte Marine" (año 966, Tumbo de Sobrado). Me permito hacer una pequeña corrección a la lectura de farum, proponiendo en su lugar fanum, "templo", aunque ahora mismo dé un poco igual qué era lo que había en A Espenuca: Flavium Brigantium, Farum Brigantium o Fanum Precantium. Sin mucha duda parece que este documento escrito tras la invasión y derrota de los normandos por Ramiro podría estar haciendo referencia a la iglesia de Santa Baia de A Espenuca, en Coirós, y a la vecina iglesia de Santa Mariña de Lesa, lo que cuadraría con la famosa inscripción de A Espenuca, que se ha puesto en relación, precisamente, con una primera invasión normanda. Respecto a la equivalencia Carolio = Coirós: la etimología de Coirós no está muy clara, pero el nombre es compatible con la latinización Carolio, Corioli, como aparece en el testimonio "per collem Corioli et per bibitorium de Aranga", o Curiolos.

La existencia de un castro, castellum o fortaleza en A Espenuca se documenta por primera vez en el siglo IX:

"sca. Eulalia in castellum ad Asperunti" (año 830) - la lectura correcta ha de ser Asperunci, que se deduce de este otro caso: "Pelagius monacus de Asperunca" (año 1202).

En A Espenuca de Coirós se ha buscado en vano la sima que le habría dado nombre, aunque existen un par de candidatos más que aceptables: el Pozo da Moura, formado por el río Mandeo en la falda del monte, y la Pedra da Señora, en su cumbre, una piedra hueca con taffoni o alveolos, semejante a la Pedra Cavada de Gondomar o a la que conforma el santuario rupestre de Los Barruecos en Malpartida de Cáceres.

De la Pena da Señora, la misma Señora que vio Bernardette en Lourdes, en el estudio de Veiga Ferreira y Sobrino Ceballos, "Espenuca. Inscricións, edificios e lugares máxicos" (Anuario Brigantino 2012), se recogen dos testimonios de Vales Vilamarín a cerca de esta presencia:
  1. "Según Hilario García López (12 sep. 1939), en la Pena da Señora había allí un encanto y que una señora aparecía muchas veces bailando debajo de la peña".
  2. "Un paisano contaba hace años a don José Castrillón (tiene este señor actualmente unos 78 años) que pasando el padre de aquel por ante dicha piedra, vió a la señora sobre ella y oyó que le decía:-Ven aquí, que che hei de dar unha cousa moi bonita".
Del Pozo da Moura se cuenta la siguiente leyenda en Vilamourel, recogida por Veiga y Sobrino: "antigamente dicíase que se caías neste remuíño do río Mandeo afogabas por moito que souberas nadar. Un señor da casa do Pazo ía co seu sobriño para a feira do Vinte e debía cruzar o río para chegar ata alí; antigamente había moita riada e o home caeu ó río. Por moito que o buscaron non houbo maneira algunha de atopalo. Un home díxolles que debían buscalo pola noite, que verían descender unha luz da parte de Espenuca e que esta mesma luz os ía guiar ata atopar ó seu familiar. Así o fixeron e, cando estaban chegando á veira do río, xa viron a luz descender de Espenuca". Iker Jiménez ha considerado a estas luces misteriosas de A Espenuca un caso más de avistamientos OVNI (véase la fotografía de los OVNIS de A Espenuca en su libro Encuentros: La Historia de los avistamientos O.V.N.I. en España).

sábado, 16 de noviembre de 2013

Chamorro

Tal y como había señalado el Padre Sarmiento ("de clamore?") y apunta Cabeza Quiles para el monte Chamor de Silleda, el Chamorro de Ferrol podría provenir del latín clamor, "rogativa, petición, impetración", más exactamente, como señala el diccionario de Figueirido: "Procissão, por votos antigos, quasi sempre de freguesia para freguesia".

Peña de la Aparición, en el interior de la ermita.

Muy pocos ferrolanos saben que en la ermita de Nuestra Señora de Chamorro se oculta esta maravillosa piedra abaladoira cristianizada. Exactamente las piedras abaladoiras son piedras oraculares danzantes (cfr. el topónimo próximo A Bailadora), utilizadas en primitivos rituales de impetración. "Cando a abaladoira sona, ou chove ou trona" (refrán de Laxe).

La piedra de Chamorro fue considerada una manifestación de la divinidad, y lo sigue siendo, aunque transmutado su carácter pagano en cristiano: se dice que en su superficie la Virgen dejó impresas o en relieve las huellas de casi todas las partes de su cuerpo, sus ojos, su barbilla, sus rodillas, un hombro..., y sobre ella se han grabado varias cruces. En esta piedra que finge ser piedra se esconde la imagen de la primitiva deidad del santuario.
  
Los ojos de la diosa pagana son esas dos manchas más oscuras que se perciben en la zona inferior de la piedra.

Sobre los antiquísimos rituales que tenían lugar junto a esta tipología de piedras móviles, Fernando Alonso Romero es del parecer de que "no es difícil ver en estos testimonios [del folklore] la posibilidad de que en el Promontorio Sagrado los navegantes propiciaran a los espíritus que se albergaban en las piedras de ese lugar para que se manifestaran de forma positiva y los elementos atmosféricos les fueran favorables" (Cultos y creencias en torno a los megalitos del área atlántica europea, pg. 217). De acuerdo con lo expuesto por el profesor, recordemos que la Patrona de la ermita de Chamorro es Nuestra Señora del Nordés de los Navegantes, la Madre del Viento. Favorable al viento náutico propicio para el retorno de las rutas celtoatlánticas.

En este sentido, dice Paul Sébillot en su impagable Le folklore de France (Le ciel et la terre, 1904, pg. 407), que "golpeando una de las siete cazoletas o coviñas grabadas en el dolmen de Roch enn-Aud (Quiberon) se puede obtener un viento favorable para el regreso al país natal de un marino embarcado en un navío".

jueves, 15 de marzo de 2012

El nemeton de Vilar de Perdizes

En principio, las perdices de la toponimia están todas bajo sospecha de ocultar otra personalidad bajo su inocente apariencia. Esto es así, como se han encargado de explicar varios autores, porque las aves, salvo raras excepciones, al no estar adscritas a un lugar permanentemente no tienen capacidad de originar toponimia, a no ser en algún caso especial en que no es tanto la propia ave sino el lugar de cría, si es habitual, el que motiva el nombre de lugar: Niñodaguia en Ourense (nido de águila).

Así, Galmés de Fuentes señala acerca de los topónimos asturianos Perdiz y Perdices que "tampoco sirven para designar accidentes geográficos las supuestas perdices de la toponimia, cuya extraordinaria movilidad conoce todo cazador, por lo que no sirven para caracterizar un lugar preciso" ("Toponimia asturiana y asociación etimológica", 1985). Este autor propone considerarlos topónimos derivados del latín petra, como Pedriz y Pedrizas, en los que se habría operado una transposición de consonantes, lo que parece una explicación muy razonable.En otro autor, Almeida Fernandes (Toponímia Portuguesa, 1997), se encuentran parecidas objeciones a la hipótesis de Pedro Machado sobre el topónimo luso Perdiz: "Como é que a ave, só ela, iria causar e conservar, o nome dun local?". Y propone como alternativa el poco fiable nombre de posesor Pêro Diz como origen del topónimo Perdiz (en singular), manteniendo en cambio para Vilar de Perdizes (en plural) la hipótesis de Machado, es decir, su relación directa con estas aves.

Una tercera opción que se expondrá ahora es la posible relación de Perdiz o Perdices / Perdizes con la toponimia del tipo Paraíso, frecuente en el noroeste peninsular.

El topónimo Paraíso y sus derivados (Paraísa, Paraisal) se encuentra en la documentación medieval bajo la forma latina paradisum, y según Cabeza Quiles (Toponimia de Galicia, 2008) "é un descendente semiculto do latín paradisum e este do grego παράδεισος, 'parque, paraíso', pero na acepción iránica de 'parque ou finca fechada', en alusión a grandes espazos murados".

  1. En la documentación del Monasterio de Sobrado: "per fluuium de Barcha et per arenam de Paradiso et per brion de Susano et per fluuius Malus" (año 1165), "arenam Paradisi" (en otros documentos de la misma época) Fuente: CODOLGA. Se trata de la donación de una propiedad próxima a Serantes (Ferrol). Sus límites se establecen mencionando varios lugares todavía fácilmente ubicables, como Brión o San Román de Doniños, y entre ellos este lugar de "arena de Paradiso", que podría corresponderse con el actual Perdiz, situado a medio camino de Santa María de Brión y A Graña.
  2. En la del Monasterio de Caaveiro: "vilar de Paradiso" (año 1235) Fuente: CODOLGA.
  3. En la de Oseira: "domnus Dominicus quondam abbas Vallis Paradisi" (año 1269) Fuente: CODOLGA.
La evolución de la forma paradisum a Paraíso es una de las vías posibles, con caída de la -d- intervocálica; la otra, con caída de la vocal pretónica, es la que originaría *Pardiso, y por apócope *Pardís / *Pardiz, forma de la que procederían, por etimología popular, los Perdiz y Perdizes de la toponimia.

Respecto a su concreto significado, Cabeza Quiles en mi opinión se queda algo corto al limitar la acepción a meras 'fincas fechadas' a modo de huertas, sobre todo cuando tenemos constancia de la existencia prerromana de nemetos consagrados a divinidades de la naturaleza, tan similares a los pairidaeza iranios o a los pardez armenios, espacios naturales recreados, jardines o parques sagrados. En este sentido, pienso que el término paradisum pudo haber sustituido a los prerromanos nemeton o lucus, y que tanto las formas toponímicas Paraíso como *Par(a)dis(o) --> Perdiz / Perdizes indican la presencia de antiguos nemetos.

Porque uno de estos nemetos se encuentra en el lugar que ocupa el altar al aire libre de Pena Escrita en Vilar de Perdizes, desde el cual se contempla un encuadre maravilloso de la eternidad en la figura del monte Larouco recortada contra el horizonte al fondo de la llanura. Larouco, deo maximo, dios supremo, como se encarga de puntualizar una de las aras encontrada en las proximidades.

Altar de Pena Escrita en Vilar de Perdizes. Nemeton con su preceptivo y único árbol en el paisaje sagrado con el monte Larouco al fondo. (C) Ángel Facio.
A pesar de que el nemeton celta todavía se suele identificar únicamente con un bosque, esas "sacris silvarum quas nimidas vocant" son, antes que selvas en el sentido actual de bosques, paisajes montañosos y agrestes, del latín silva, "montaña". El nemeton o el lucus es, por lo tanto, la naturaleza en estado puro, y es también, precisamente por ello, un paisaje sagrado que permite al ser humano trascender y experimentar algo mágico e indefinible que sólo puede transmitirse con un símil, el contacto con la eternidad, o si se prefiere, con la divinidad, que es lo mismo. Por supuesto que es en este contexto en el que habrá que entender el culto que los celtas rendían a los ríos, las fuentes, las piedras, los árboles, las cuevas y las montañas, idéntico al que se producía hasta hace no mucho en otras zonas de Europa (Bradley, An Archaeology of Natural Places, 2000).

miércoles, 25 de marzo de 2009

Finisterre: Promontorio Sacro

A pesar de que hay consenso en reducir el Promontorio Sacro al Cabo San Vicente en Portugal, creo que hay indicios más que suficientes para proponer su ubicación en el Finisterre gallego, que había sido el "caput Europa" en la concepción geográfica antigua.

  • En la Periegesis de Prisciano se sitúan las islas del estaño sobre él, por tanto no puede ser el Cabo San Vicente, frente al cual no hay isla alguna, con estaño o sin él: "sed summam contra Sacram cognomine, dicunt quam caput Europae, sunt stanni pondere plenae Hesperides".

La imagen es un sector de un mapamundi anglosajón (Cotton) del siglo X que acompañaba al texto de la Periegesis de Prisciano. En él se observa la situación de las islas del estaño o Hespérides sobre el espolón donde se lee Brigantia, abajo a la derecha figura una representación de las columnas de Hércules. Ese cabo sólo puede ser Finisterre (clic sobre la imagen para ampliarla).

  • Artemidoro medía en 3932 estadios la distancia entre Cádiz y el Promontorio Sacro, lo que sitúa al Promontorio muy por encima de Lisboa: "A Gadibus praeter Sacrum Promontorium, et Artabrorum Portum, stadia sunt 3932". Localizando como próximo al Promontorio el puerto Ártabro, que, como Brigantia, nunca estuvo en la zona del Algarve, sino en Galicia.
  • Según Piteas entre Cádiz y el Promontorio Sacro había cinco días de navegación, que parece excesivo si se trata de llegar al Cabo San Vicente: "A Gadibus usque ad Sacrum Promontorium quinque dierum navigatione esse".
  • Se argumenta que el topónimo Sagres (Cabo San Vicente) es continuador de Sacrum, pero la característica de ser "caput Europa", extremo o fin del continente, ha estado ligada siempre al Cabo Finisterre gallego, como queda reflejado en su nombre. Y este factor se mantuvo muy presente para los navegantes de todos los tiempos:"parti de la isla de Ibernia en una nao et andude tanto por el mar de poniente fasta que aporte a la Cabeça de la fin de la tierra occidental Pontevedra en la provincia de Gallizia" (Libro del conoscimiento de todos los reinos y tierras y señorios..., s. XIV, ed. Jiménez de la Espada). Dice Estrabón (pg. 427-9): "non Europae modo, sed universae habitatae terrae, punctum est omnium maxime ad occasum situm", no sólo es el el extremo de Europa, sino también el punto situado más al ocaso de toda la tierra.
  • Según relatan varios clásicos el Promontorio era un lugar desde donde se observaba hundirse el sol en el mar con un ruido estremecedor, tenía forma de barco y había unas piedras (1) que podían moverse y después volvían a su posición. Estos tres hechos se localizan en el Finisterre gallego, en Muxía. Un viajero en 1466 (2) lo denomina Finstern stern y aseguraba que la estrella vespertina se hundía profundamente en el mar, y que la Virgen y su hijo llegaron en una barca que se convirtió en la montaña. Hoy pueden observarse todavía los restos de la barca de piedra: la pedra de abalar (móvil) es la barca, al abalarla provoca el ruido que posiblemente fue el que escucharon los diversos testigos, la pedra dos cadrís es la vela, y una tercera el timón.

Pedra dos cadrís. (C) José Luis Galovart, Muxía. Nuestra Señora da Barca.


  • Según Plinio los lusitanos habitaban desde el Guadiana al Promontorio Sacro: "ab Ana ad Sacrum, Lusitani"; si se situase en el Cabo San Vicente el resultado sería un espacio muy exiguo para una etnia que sabemos que se extendía ocupando también parte de la antigua Gallaecia.
  • La identificación con el cabo del Algarve sería posterior, resultado de una confusión entre los dos extremos occidentales de la península.

Sector del mapa de Vesconte (s. XIV), donde se representa la misma configuración de las islas sobre Galicia.

(1) Véase el topónimo Piedras Santas en el Mapa de Finisterre del IGN, realizado en 1879 por Díaz Moreu.
(2) Cita completa de la visita de Rozmital (1465-67): "A Divo Jacobo ad Stellam obscuram quatuordecim milliarium via est, sed parvorum, quae medio die confici possunt. Verum ille locus aliter ab indigenis appellatur nempe Finis terrae. Eum locum petentibus, medio ferme viae, navis cum remis, rudentibus, et alio navali apparatu in saxum durata, stans in littore conspicitur. Ita perhibent, ea navi vectum esse Deum cum matre sua, ex qua egressos montem illum, qui stella obscura dicitur, ascendisse, ibique templum Deiparae virgini sacrum fundavisse, quod ad hunc diem exstat. Sub eo templo est pagus amplus, qui vocatur Finis terrae, nam ultra eum nihil aliud est, quam aquae et pelagus, cujus terminos nemo novit, praeter ipsum Deum".