sábado, 12 de febrero de 2022

Viladonga / Viladóniga: os nosos dungeons

 

Entrada monumental ó castro de Viladonga: abertura no enorme valado amurallado que cinxe o poboado (Castro de Rei - Lugo). (C) A. Galíndez, 2022.

Base do torreón (donjon) á entrada do castro de Viladonga e situada antes do parapeito ou valo (Castro de Rei - Lugo). (C) A. Galíndez, 2022.

Non pode ser debido ó azar que nestes dous lugares de Viladonga (Castro de Rei - Lugo) e Viladóniga (Ferrol - A Coruña) existan dous importantes fortificacións da Idade do Ferro. É dicir, o topónimo ten que estar motivado por elas, ten que facer alusión ós castros dalgunha forma. Tamén no caso do Castro da Aurela da Viladónega (Mariz - Guitiriz) supoñemos a existencia dun vínculo entre o nome e o asentamento castrexo.

Se temos en conta que o termo donjio / donjon do francés (dungeon no inglés, dongione no italiano*) ten a mesma etimoloxía (domnio < lat. dominio) e se aplicaba ás fortificacións altomedievais onde se asentaba a Corte, temos unha evidencia de que determinados castros tiveron un estatus político e militar como centros de control territorial e sedes do poder local (residencias reais) cecais dende a época galaico-romá ou dende a Alta Idade Media.

Di Alain Kersuzan que os donjons foron conxuntos fortificados compostos dunha mota, un valado ou empalizada ó pé da mota, e un torreón na parte máis elevada dela; el donjon é "le haut lieu fortifié du povoir" (Défendre la Bresse et le Bugey, 2005). Sexa cal fose a estrutura destes donjons medievais franceses, semella que moito antes unha denominación idéntica (aínda que sufixada) xa existía para nomear ós centros de poder castrexos: villa domin-ica, pois era onde se tiña establecido o dominio territorial local. Neste sentido tamén apunta o Glosario de Du Cange sub domnione, "domo scilicet principali et defensiva" (v. tamén o Lexicón etimológico y semántico del latín, de Segura Munguía: donjon = latín vulgar *dominio, "torre del señor").

Matizamos, entón, a proposta tradicional de considerar estes topónimos derivados de dóminus ou dómina (en referencia ós posesores dunha vila): o baixo latín domínio explicaría mellor a existencia destas cidadelas fortificadas dende as que se exercería o control político sobre un territorio.

Fonte Dónega xunto ó Castro da Croela - A Torre (Trazo).

A restante toponimia do país en -donga / -dóniga / -dónega, e as formas en masculino, fará, pois, alusión a terras (senras, quintanas, pumares ou pomerios, fontes, etc.) pertencentes ós correspondentes centros de poder castrexos do territorio no que se atopan.

* "de summitate Castriveteris quae dongionem appellatur" (ano 1179).

viernes, 11 de febrero de 2022

Anjanas / Xanes e Ebu Gogo: criptozooloxía e folklore

Gregory Forth estudou ós Ebu Gogo (avós ou vellos tragóns), uns seres mitolóxicos da illa de Flores - Indonesia, en Images of the Wildman in Southeast Asia: An Anthropological Perspective (2008), no que sintetiza a información fornecida polos nativos durante as súas viaxes entre 1984 e 2005, é dicir, antes da descoberta na illa da nova especie fósil Homo Floresiensis, coa cal se ten vencellado o mito como lembranza dela.

O vello Julius, un nativo que foi o mellor informante de Forth, describía ós Ebu Gogo como humáns primitivos, e engadía que as femias tiñan peitos longos, tan longos que os botaban pola espalda e amamantaban ós bebés dende atrás. Habitaban na cova de Lia Ula. Non se vestían, non se lavaban e cheiraban moi mal. Descoñecían as ferramentas, as armas e o lume. Danzaban en círculo. Tiñan linguaxe, mais diferente, primaria e difícil de entender.

Eran humáns extremadamente feos, facialmente semellantes ós monos (nariz chata e ancha) e de corpo peludo. A súa dieta era vexetariá (recolección de vexetais e froitos a miúdo roubándollos dos campos dos nativos de Flores), aínda que se reportan algúns poucos casos de antropofaxia, isto é, de ter roubado nenos para comelos. Un feito que se repite con moita frecuencia é o roubo dos nenos dos nativos, ás veces coa intención de adquirir deles a tecnoloxía do uso do lume, ou para que lles expliquen como cociñar; neste caso o neno roubado quenta unhas pedras e cando o Ebu Gogo as traga pensado que é a comida, morre.

Foron exterminados: queimados ou afogados polo fume producido cando os nativos lle prenderon lume á cova de Ila Ula, cansos dos roubos de comida.

Forth pregúntase que clase de seres son, se puramente mitolóxicos ou, se acaso, lembranza dunha antiga humanidade pre-sapiens (nas tradicións non coñecen o lume nin ferramentas líticas). Descártase totalmente no seu estudo que non sexan humáns, posto que os nativos de Flores non os consideraban animais ó ter linguaxe e un aspecto e comportamento humán.

O que nos parece, despois deste breve resumen, é que os Ebu Gogo presentan unha semellanza total coas Anjanas cántabras ou as Xanes asturianas. Refire Sordo Sotres (Toponimia de Asturias, Cantabria y León, 2005 - sub Xanes) que na Cueva les Xanes de Sorribes (Piloña) vivían unhas mulleres moi raras, feas e diferentes das outras; preto doutra cova en El Regueru unha xana cambiou o seu neno polo fillo dunha das mulleres que estaban a lavar, mais pronto devolveuno xa que o fillo da xana quedara asombrado de ver tantos cacharriños de auga fervendo ó redor do lume (nunca vira cociñar*). Jesús Callejo (Hadas: guía de los seres mágicos de España, 1994) fala das anjanas de Treceño, que daban de mamar ós seus fillos pola espalda, xa que tiñan uns peitos longuísimos que botaban para atrás, sempre estaban soas porque os anjanos eran cazadores (o conto segundo Callejo tiña máis de 150 anos). Chamamos a atención sobre a consideración que fai este autor acerca das anxelicais anjanas de Manuel Llano (1931), cuxos relatos raiarían na "noñería", é dicir, que estarían edulcorados.

Ojáncana na senda mitolóxica "Las criaturas del Monte Hozarco" - Liébana, cos seus longos peitos caendo pola espalda. (C) infoliebana.es

O feito chave de seren raras, feas e diferentes ás mulleres humás é a primeira vez que o atopo  nesta lenda recollida por Sordo Sotres. As restantes características

  1. habitan en covas
  2. rouban nenos
  3. asombro ante os cacharriños quentándose o lume (non saben cociñar - descoñecen o control do lume)
  4. peitos enormemente longos que lles permiten que os seus fillos mamen dende a espalda

repítense no folkore das anjanas / xanes e son sobradamente coñecidas. Todas elas coinciden coas descripcións dos Ebu Gogo da illa de Flores, e algunhas máis que non especifiquei (longas melenas, linguaxe inexistente ou primaria...) por non extender un paralelismo que semella máis que suficiente para plantexar así un mito común de orixe prehistórica e de base real, o da convivencia cunha outra humanidade culturalmente menos evoluída. Semella que este mito é antiquísimo, xa que nas dúas ramas, a peninsular e a indonesia estoutra humanidade non coñece aínda a tecnoloxía do lume, xeralizada en Europa fai 450.000 años.

Precisamos ademáis un novo tipo na clasificación ATU para dar conta deste mito expandido por Eurasia e que parte de feitos reais que confirma a paleoantropoloxía, a convivencia ó longo da prehistoria de especies diferentes de homínidos.

* A tradición tal e como a recolle Sordo Sotres é atípica, e por elo amosa ser a orixinal: o xanín ve cociñar e non sabe o que é, queda pampo! Como a existencia de humáns que non cociñan os alimentos resulta incríble ou incomprensible para nós, a maior parte das lendas engaden aquí que o que ve o xanín é poñer auga a quentar en recipientes que son cascas de ovo, para así xustificar mellor a sorpresa do neno. As cascas de ovo tamén poderían explicarse como a forma na que o neno percibe os cacharriños de cerámica de paredes finas que conteñen a auga.

martes, 8 de febrero de 2022

Aidas dos mouros

Recreación dun dos círculos líticos da Mourela (As Pontes de García Rodríguez) hoxe arrasados pola construcción dun vial.
(C) Andregoto Galíndez, 2007.

No artigo de Mar Llinares e Miguel Sartal, "O pasado incesante: visión popular da arqueoloxía da Mourela" (Círculo de engaños: excavación del cromlech de A Mourela (As Pontes de García Rodríguez, eds. Fábregas e Bonilla, 2009) infórmasenos de que, segundo varios paisanos, o lugar onde se atopaban as medoñas e os círculos líticos da Mourela era coñecido como As Medoñas ou ben Aídas. Esta segunda forma viña sempre nas escrituras de propiedade das fincas. Nós atopámola tambén na capa catastral do visor PBA da Xunta como Aidas, sen til.

O topónimo semella provir do indoeuropeo *H2eidh- "arder, queimar" > aid-, de onde provén o latín aedes, "templo", ou aedificare (v. Sihler, New Comparative Grammar of Greek and Latin, 1995). O continuum de acepcións vai, polo tanto, dende "queimar" a "lume", "vivenda ou fogar (habitáculo con lume)", "templo (habitáculo onde arde un lume consagrado)", "forno", etc.

Anel lítico inuit, en cuxo interior se instalaba a tenda.

Ó final do artigo de Llinares e Sartal póñense en relación os aneis líticos da Mourela cós currais gandeiros da Serra do Leboreiro, os do Suído, os das brañas orientais de Lugo, os da Serra de Queixa, etc. nos que, no interior dos recintos, se atopan as vivendas dos pastores (casoupas dos mouros: feitas con pedras e cubertas con lanchas ou terróns).

Polo que respecta á súa cronoloxía, os autores non van máis aló do século XVII, aínda que citan unha testemuña do ano 941 duns curros no Leboreiro. Recuperámola do CODOLGA: "Leporario, locum predictum in curros que uocitant Messegarios, et sunt ipsi uillares per svos terminos qui diuident per curro de Grisulfo, et inde per strata usque ubi dicent Antas, et inde per curro de Gundilo". Observamos a relación das mámoas e currais de pastores coas vías de tránsito naturais.

Mais cinguíndonos ó termo Aidas que se conservou na Mourela, a cronoloxía pode retroceder moito, xa que o nome tivo que dárselles ós currais cando aínda estaba vivo o antigo sentido indoeuropeo de "estrutura de habitación con lareira" aplicado ós fogares dos pastores instalados no interior dos aneis líticos que delimitaban o perímetro. A cronoloxía para estes aneis líticos é, polo tanto, prerromana e cecais neolítica, se nos aproximamos á data que se fornece para a reconstrucción lingüística do indoeuropeo.

Doutra banda, suxerimos que o nome Airas ou Eiras dos Mouros que reciben estes círculos noutras partes do país estean deturpados pola etimoloxía popular, a partires do indoeuropeo aida, "fogar".

viernes, 4 de febrero de 2022

La condesa gallega Ilduara Eriz, propietaria del ajedrez de cristal de roca del Monasterio de Celanova (Ourense)

Galician Countess Ilduara Eriz, owner of the rock crystal chess from Celanova Monastery (Ourense)

Resumen

Presentamos una evidencia definitiva de carácter léxico, la mención a un juego incompleto de ajedrez de cristal de roca en la donación fundacional de la condesa Ilduara Eriz (s. X) al Monasterio de Celanova, que demuestra que la noble gallega fue su propietaria original.

Palabras clave: ajedrez; objetos interculturales; arte islámico; cristal de roca; mujeres.

Abstract

It will be shown a lexical evidence, the mention of an incomplete rock crystal chess in the deed of gift made by Countess Ilduara Eriz (X century); it proves that the Galician aristocrat was its owner.

Key words: chess; cross-cultural objects; Islamic art; rock crystal; women.

Recientemente, en un artículo de la autoría de Therese Martin [1], se presentaron las nuevas vías de investigación que se abren como resultado del hallazgo de partículas metálicas doradas tanto en el juego de ajedrez de cristal de roca del Monasterio de Celanova como en el sello de calcedonia grabado con el nombre de Ermesinda de Carcasona, condesa de Barcelona.

El trabajo de Therese Martin es parcialmente un estudio de género en el que se destaca la relevancia de determinadas mujeres pertenecientes a las elites de la Plena Edad Media hispana. Así pues, en lo que respecta a la certeza sobre si el ajedrez de cristal de roca del Monasterio de Celanova perteneció previamente a la condesa Ilduara Eriz (s. X), la seguridad debería ser absoluta antes de abordar discursos de género acerca de la propiedad femenina de ricas piezas interculturales de origen exótico.

No obstante, la autora parece eludir este requisito cuando manifiesta que el juego de ajedrez no se mencionaba en la donación que Ilduara realizó en el año 938 al Monasterio de Celanova. Por lo tanto, y siguiendo a Martin, la conexión entre Ilduara y las ocho piezas del ajedrez de Celanova no se puede probar fehacientemente, aunque parece verosímil que hubieran sido de su propiedad, pues así lo supuso Camón Aznar, el primer investigador que las dio a conocer.

En esta situación de incertidumbre y suposiciones, nuestra breve aportación pretende demostrar definitivamente que las ocho piezas que hoy se conservan en el Museo de la Catedral de Ourense, las de un incompleto juego de ajedrez tallado en cristal de roca que previamente poseyó el Monasterio de Celanova, fueron antes, sin asomo de duda, patrimonio familiar de la condesa Ilduara Eriz. Esto es así porque las piezas se detallan en el documento fundacional de Celanova datado en septiembre del año 942 [2], aunque evidentemente no se mencionan como un juego de ajedrez, sino como redomas iraquíes.


Fig. 1. Redoma fatimí del s. X-XI del Museo Metropolitano de Nueva York. Muestra total semejanza con las piezas de ajedrez de cristal de roca, salvo por el cuello del frasquito, y evidencia la común denominación de ambas (fotografía en Dominio Público, Metropolitan Museum of Art).

Según indican Casamar y Valdés [3] siguiendo a Gómez Moreno y a Sánchez Albornoz, durante la Alta Edad Media era corriente denominar, y así consta en los documentos de la época, como redomas iraquíes (“arrotomas irakes”) a los objetos tallados en cristal de roca, por su forma y por su procedencia. Entre las redomas medievales se encuentran los frasquitos, botellitas y piezas de ajedrez, todo en cristal de roca, que integran diversas colecciones de iglesias, monasterios y museos, como las tres piezas de ajedrez que decoran el arca de San Felices (San Millán de Yuso – La Rioja).


Fig. 2. Arqueta de San Felices, con las tres piezas-gema de un juego de ajedrez tallado en cristal de roca. Parece que además lleva incrustadas otras tres piezas menores pertenecientes a otro juego: tres peones en ónice (fotografía tomada de Wikipedia).

Atendiendo a esta prevención léxica, en un trabajo previo de nuestra autoría [4] localizamos en el documento que contiene la donación de Ilduara Eriz a Celanova (septiembre del año 942) el texto relativo al juego de ajedrez, ya incompleto entonces y formado por nueve redomas iraquíes, una más que en la actualidad. En nuestra opinión la pieza que falta pudo haberse roto, extraviado o sustraído.

Una copia fiel del documento original se custodia en la Biblioteca Nacional de España; es el manuscrito Escrituras de varios monasterios (MSS/18387), donde encontramos la referencia a las nueve redomas iraquíes o figuritas de ajedrez de cristal de roca. Son citadas entre el ajuar más delicado, “vasa vitrea, concas aeyraclis II, arrodomas sic aeyraclis VIIII, et navicella bizath” (fol. 19V), que pasaría a integrarse en el servicio litúrgico de Celanova. Así por ejemplo, la navicella, que se refiere a la naveta litúrgica para el incienso, habiendo algún caso de navetas talladas en cristal de roca, como la del Museo Diocesano de Albarracín, en forma de pez y de factura renacentista (s. XVI).

Estos mismos elementos de la donación son considerados en el Glosario de Du Cange como parte de los ministeria sacra (v. sub lito); según el mismo glosario el ministerium sacrum es el conjunto de "sacrorum vasorum, donariorum, et ornamentorum, atque adeo vestimentorum Ecclesiae congeries et apparatus, quod ad Dei ministerium haec omnia consecrata sint".

 

Fig. 3. A caballo entre la segunda línea de la captura de pantalla del manuscrito y la tercera puede leerse “arrodomas sic aeyraclis VIIII”. Escrituras de varios monasterios, s. XVIII, Biblioteca Nacional de España, Madrid, MSS/18387, fol. 19V (imagen procedente de los fondos de la Biblioteca Nacional de España).



[1] Martin, Therese (2021): “Glimpses of gold: material evidence of cross-cultural connections in a rock crystal chess set and a countess’s seal (10th-11th c.)”. En: Archivo Español de Arte, vol. 94, núm. 375, Madrid, pp. 201-214.

[2] Díaz y Díaz, Manuel C. (1989): "El testamento monástico de San Rosendo", Historia, Instituciones, Documentos, 16.  

[3] Casamar Pérez, Manuel / Valdés Fernández, Fernando (1999): “Saqueo o comercio. La difusión del arte fatimí en la Península Ibérica”. En:  Codex aquilarensis: Cuadernos de investigación del Monasterio de Santa María la Real, núm. 14, pp. 133-160.

[4] González de la Peña, Dolores (2016): “Las redomas iraquíes de Ilduara”, Arqueotoponimia. En: <http://arqueotoponimia.blogspot.com>. Consulta: 02-02-22.

 

domingo, 30 de enero de 2022

O nome da Vella: Mariana

A parroquia de Rúa (Xove) limitaba segundo o Catastro de Ensenada (1750) no seu extremo máis occidental na Cruz de Mariana, aí daba a volta cara ó leste. Sen dúbida, xa que aínda se manteñen os límites parroquiais, trátase dunha mención á estela antropomorfa que hoxe se coñece como Cruz do Pau da Vella onde limitan sete parroquias: Santo Isidoro do Monte (Xove), San Xiao de Castelo (Cervo), Santa María de Rúa (Cervo), Santaia de Budián (Valadouro), San Xoán da Laxe (Valadouro), Santa María de Vilacampa (Valadouro) e Santo André de Boimente (Viveiro). Atopamos, pois, o nome da Vella, ou un dos seus nomes, xa que tivo moitos... A identificación da Cruz de Mariana como a de Pau da Vella garante a identidade entre as dúas figuras mitolóxicas da Moura e da Vella.

O nome Mariana pódese clasificar dentro da ben coñecida familia de nomes que levan as mouras do noso folklore ou mitoloxía; Rafael Quintía sintetiza esta cuestión da onomástica das mouras, que adoita aparecer formando "tríades cuxos nomes son Laureana, Aureana e Ana; Xoana, Ana e Viviana, ou mesmo mouras con nomes como Oureana ou Ana Manana, cuxo nome contén por tres veces a significativa partícula ana" (Mariña: de deusa a santa, 2017). Vemos nestes casos o carácter polimorfo da antiga divindade. O seu nome, ademáis, parte dunha forma base ana, que ligamos ó significado de "nai" nunha lingua preindoeuropea presente tanto no turco anne como no hitita anna. Cecais o nome de Mariana sexa unha cristianización (solapamento dos nomes da Virxe María e da súa nai, Santa Ana), mais tamén pódese pensar que o nome destas dúas mulleres, María e Ana, foi tomado do da antiga divindade da natureza, a Vella Nai (Mari-Ana).

Pedra da Vella (Vinxeira Pequena - Culleredo), localizada por José Carlos Pino.
(C) Andregoto Galíndez, 2022

No estudo de Paulette Galand-Pernet, "Augures et pierres trouées: toponymie et légendes maghrebines" (Almogaren, VII, 1976), analízase a lenda da Vella de Acla que recolleu en Rabat no 1956. A lenda semella ter sido islamizada (nela a deusa chámase Fátima) mais presenta moitos trazos que a vencellan ós antigos mitos sobre a divindade da natureza:

  1. realiza multitude de tarefas pesadas
  2. é considerada unha santa: ten poder benéfico e de conceder favores
  3. a súa morte sucedeu arrodeada de lóstregos
  4. xunto á súa tumba érguese un penedo, onde ela sentábase adoito mentras vivía
  5. no penedo prácticase un culto litolátrico (arroxar pedriñas nun burato do penedo como bo agoiro se caen no burato)
  6. ten a capacidade de desprazarse a grande velocidade (episodio da viaxe á Meca, onde sempre vai diante do peregrino aínda que el camiñe ben rápido e ela non vaia dacabalo; episodio onde recolle o gando á noite nun tempo récord para unha distancia que serían necesarios dous días de viaxe para percorrela)
  7. pastorea o gando; é pastora
  8. ten toponimia asociada: agaras n tfQirt, "o camiño da Vella", tiziGt / tazrut, "o penedo da Vella"
  9. a súa tumba é lugar de peregrinacións ou romeirías o 10 de marzo, coincidindo cun cambio de ciclo estacional
Resúltanos moi significativo que na cultura bereber, pobo có que gardamos unha grande afinidade xenética, a figura mitolóxica da Vella comparta coa nosa tantas características. Entre elas destacamos que aparece vencellada ó gando, controlándoo, cualidade que xa tiñamos debuxado na entrada Vella Morta.

viernes, 28 de enero de 2022

Divisoria de augas ou camiño natural Landro - Ouro. As turbeiras do Xistral

Moi preto de Erbellás (Ourol) a promotora Desarrollos del Malache (Zaragoza) prentende construír a balsa superior dunha central hidroeléctrica reversible, agora mesmo en tramitación por parte do Estado: "Anteproyecto de central hidroeléctrica reversible Xistral: Términos Municipales de O Valadouro, Ourol, Alfoz, Cervo y Xove (Provincia de Lugo)". Mais o feito de que se califique enganosamente de reversible, non quere dicir que se vaia reverter en dez ou vinte anos; reversible refírese só ó ciclo da auga coa que funcionaría.

En fin, o que tería que ser unha paisaxe, o Xistral, dotada da máxima protección polo seu valor ecolóxico - zona de turbeiras que son reservorios naturais de carbono - vai presuntamente destruírse.

Luis Gómez-Orellana, Boris Hinojo Sánchez, Marco Rubinos Román, Pablo Ramil-Rego, Javier Ferreiro da Costa e Carmen Cillero Castro indican no seu estudo adicado ás turbeiras do Xistral que "la existencia del hábitat de interés comunitario Turberas altas degradadas que todavía pueden regenerarse de manera natural (Nat-2000 7120), motiva que sea necesario recuperar ese espacio como reservorio. En todo caso, resulta paradójico que para lograr el fomento de energías renovables que no producen emisiones directas de CO2 a la atmósfera, encaminadas al cumplimiento de los objetivos de lucha contra el calentamiento global, se destruyan ecosistemas que funcionan como reservorios de carbono y que constituyen el mayor reservorio a largo plazo del Noroeste de la Península Ibérica" ("El sistema de turberas de la sierra de O Xistral como reservorio de carbono, valoración, estado de conservación y amenazas", Bol. R. Soc. Esp. Hist. Nat. Sec. Geol., 108, 2014).

O equipo autor do proxecto da central hidroeléctrica reversible, os asturiáns Taxus, di que a balsa superior obxecto desta entrada no blog vai nun "terreno sin uso económico, salvo una mínima parte agrícola y forestal, formado por bosque y matorral principalmente". Iso non é así, basta entrar no Visor do Catálogo das Paisaxes de Galicia e cargar a capa Unidades da Paisaxe - Cuberta, para ver que o espazo que pretende ocupar a balsa superior da central, ó leste de Erbellás, no Chan de Vilacampa, está marcado como turbeira. Non pode, polo tanto, autorizarse a instalación nun terreo sensible e dotado de protección legal ó ser un hábitat vital e de intererese comunitario do tipo Turbeiras altas degradadas que aínda poden rexenerarse de maneira natural (Nat-2000 7120).


Zona de turbeiras do Xistral segundo o estudo citado de Gómez-Orellana et. al.

Polo tanto, aínda que o Xistral non estea protexido coa súa integración efectiva na Rede Natura, de facto estao pola directiva citada que se desenvolve no "MARCO DE ACCIÓN PRIORITARIA (MAP) PARA NATURA 2000 en GALICIA con arreglo al artículo 8 de la Directiva 92/43/CEE del Consejo relativa a la conservación de los hábitats naturales y de la fauna y flora silvestres (la Directiva sobre los hábitats) para el marco financiero plurianual para el período 2021-2027" da Consellería de Medioambiente da Xunta de Galicia. O proxecto así formulado nesa ubicación non é viable legalmente.

Por se fose pouco, ó feito de ser un terreo de turbeira, engádese que a pretendida ubicación da balsa (marcada neste mapa cun ariño verde fosforito) vai nunha paisaxe caracterizada por ser unha divisoria de augas entre as bacías hidrográficas dos ríos Landro e Ouro, un camiño natural, tamén dotado de protección.

Estas vías naturais de tránsito conformadas pola topografía fluvial das nascentes, que regulan os acuíferos, van sempre acompañadas das pegadas dos nosos devanceiros. Teñen, porén, altísimo valor etnográfico e histórico. A divisoria aparece inzada, como sempre, de castros (estreliñas vermellas), necrópoles tumulares, petróglifos ou estelas megalíticas (estreliñas verdes). Pasamos a enumeralos segundo van sinalados no mapa dende o Pau do Lamoso ata o Pau da Vella, seguindo o catálogo de bens inventariados por Patrimonio da Xunta de Galicia:

  • Mámoa das Pedragosas
  • Petróglifos e mámoas de Chao de Sinás
  • Mámoas de Chao da Arca, da Modia e do Coto do Carballo - na periferia de Curbel, arqueotopónimo que podería ter como referente un antigo curro ou asentamento prehistórico que se debuxa perfectamente no mapa do Voo Americán de 1956-57.
  • Os Castros de Vilacampa - estreliña vermella sobre o proxecto da balsa superior.
  • Mámoas do Chao de Moil
  • O Pau da Vella (estela antropomorfa neolítica - fotografía incluída no mapa)
Recinto oblongo do Curbel xunto das mámoas de Chao da Arca.

O paradoxo que comentabamos arriba, da enésima pretensión de expolio irreversible, ecolóxico, histórico e etnográfico, que vai arrasar có noso territorio enmascarado tralo sacrificio en prol das enerxías renovables, ten que ter un límite na sensatez.

Pretendida ubicación da balsa superior nunha captura do Visor de Aproveitamentos Forestais da Xunta de Galicia; amósanse as zonas de exclusión riscadas con liñas laranxas clasificadas como "Parques, reservas e monumentos naturais, ZEPA, áreas prioritarias de especies ameazadas e hábitats sensibles".

martes, 25 de enero de 2022

As Ghrobas de Anghrobe (Narón)

Rescatamos este interesantísimo topónimo, xa mencionado por Pena Graña na súa Historia de Narón III (sen reducilo a ningún referente concreto, que saibamos). Atopámolo no Catastro de Ensenada, onde comeza a demarcación de San Martiño de Xubia: "en el marco do Pereiro agua arriba a las Crovas de Angrove y de ellas a la Pena Gallada de Ferreira, y de allí al marco que está pegado a la pared que llaman el Mormoiral y ahora se dice de Lodairo...". Evidentemente a transcrición Crovas amosa un caso de gheada en posición inicial, de aí a miña proposta de grafar o topónimo con gheada nas dúas posicións, inicial e tras o n velar.

Unha vez que localizamos o primeiro marco á beira do río Pereiro (actual Rego do Salgueiro, que verte na ría á altura de MEGASA), se o percorremos cara arriba pola banda oeste chegamos ó Castro de Sequeiro, que ten que ser o lugar que antigamente se denominaba As Ghrobas de Anghrobe, pois é que o nome de groba alude ás trincheiras e excavacións que arrodean os asentamentos fortificados do Ferro, ou ben a antigas excavacións mineiras (mais aquí, que eu saiba, non sería o caso, pois non coñezo que houbera traballos de extracción de mineral na contorna). Angrova, engrova- "Paso hondo y estrecho" (Concepción Fernández López, 1981).

Río Pereiro (actual Rego do Salgueiro) nun mapa de 1904 (Expediente para "Aproveitamento de auga no río Pereiro...", no Arquivo Galiciana).

Sospeitamos que as mencións toponímicas ás croas castrexas poderían ser en realidade grobas nas que se produciu lenición da oclusiva bilabial intervocálica e posterior perda da mesma, así como gheada en posición inicial, que evolúe cara o son oclusivo velar sordo [k]: groba > ghrowa > kroa. Independentemente de que na documentación medieval se fale das coronas (croas) como a parte máis elevada dun monte ou castro, teriamos un outro termo groba > croa, en referencia ó conxunto de foxos e terrapléns ou trincheiras dos castros. No CODOLGA atopamos unha mención ás grobas dos castros nun documento de Sobrado do ano 1109: "usque ferit de testa in illas bauzas de illas grouas illius castri". 

Castro das Grobas de Vilaselán (Ribadeo).

Respecto ó segundo elemento, Anghrobe, pouco máis podemos dicir que apuntar que moi probablemente sexa outro topónimo en -obre, como Sillobre, Barallobre, etc. Neste caso cadraría moi ben a coñecida proposta de interpretación deste tipo de topónimos como derivados do céltico briga, "elevación, fortificación en altura". Porén, tamén podería considerarse un derivado do propio étimo GROBA (tipo Angrobas, Engrobas ou Encrobas), mais con metátese do r.

Castro de Sequeiro ou das Ghrobas de Anghrobe.
Imaxe capturada do Visor PBA da Xunta de Galicia.

No Codesal (Guitiriz) aparece o topónimo Engrovia na meseta deste posible castro dotado dun foxo ben profundo.